TATA KELOLA PARIWISATA-BENCANA DALAM PERSPEKTIF COLLABORATIVE GOERNANCE

TATA KELOLA PARIWISATA-BENCANA

DALAM PERSPEKTIF

COLLABORATIVE GOERNANCE

Studi Pariwisata-Bencana Volcano Tour Merapi

Di Kabupaten Sleman

PAPER

Disampaikan Pada Seminar Hasil Penelitian

Dosen Jurusan Ilmu Pemerintahan

FISIPOL UMY

Tanggal 7 November 2016

Disampaikan Oleh

Nama

: Muchamad Zaenuri

NIDN

: 0528086601

FAKULTAS ILMU SOSIAL DAN ILMU POLITIK

UNIVERSITAS MUHAMMADIYAH

KATA PENGANTAR

t ji syukur kehadirat Allah SWT, atas segala limpahan rahmat dan hidayah-Nya sehingga penulis dapat menyajikan paper hasil penelitian yang berjudul: PARIWISATA-BENCANA DALAM PERSPEKTIF COLLABORATIVE

GOVERNANCE_{, Studi Pariwisata-Bencana}Volcano Tour_{Merapi Di Kabupaten Sleman.}

Didalam tulisan ini, disajikan pokok-pokok bahasan tentang tata kelola pariwisata-bencana yang melibatkan sektor publik, swasta dan masyarakat dengan basis kolaborasi. Tata kelola kolaborasi tersebut dilihat dari perspektif transformasi yang meliputi shared vision, partisipasi, jejaring dan kemitraan dalam kontek manajemen bencana mulai dari kondisi normal, menjelang terjadinya bencana, tanggap darurat dan pemulihan menuju normal.

Penulisan paper hasil penelitian ini tidak akan dapat selesai tanpa adanya bimbingan, bantuan, motivasi serta doa restu dari berbagai pihak. Sehubungan dengan itu, dengan hati yang tulus penulis mengucapkan terima kasih yang sebesar-besarnya dan penghargaan yang setinggi-tingginya kepada :

1. Prof. Dr. Bambang Cipto, MA, selaku Rektor UMY yang berkenan memberikan ijin dan rekomendasi untuk melakukan penelitian.

2. Ali Muhammad, Ph.D, selaku Dekan Fisipol UMY yang penuh perhatian selalu menanyakan mengenai perkembangan penelitian ini.

3. Dr. Titin Purwaningsih, M.Si., MA, selaku Ketua Prodi Ilmu Pemerintahan Fisipol UMY, beserta teman-teman di Jurusan Ilmu Pemerintahan Fisipol UMY, yang telah banyak memberi dorongan dan motivasi untuk merampungkan penelitian ini.

4. Kepala Dinas Kebudayaan dan Pariwisata Kabupaten Sleman, beserta jajarannya, yang telah berkenan meluangkan waktunya untuk melakukan wawancara mendalam beserta memberikan data berupa dokumen tertulis yang sangat berguna bagi penyelesaikan tulisan penelitian ini.

5. Kepala Badan Penanggulangan Bencana Daerah (BPBD) Kabupaten Sleman, beserta jajarannya, yang telah memberikan data dan informasi untuk mendukung analisis dari penelitian ini.

6. Kepala Desa Umbulharjo beserta jajarannya, yang telah berkenan menjadi partner dalam diskusi sekaligus sebagai narasumber dalam pengumpulan data yang terkait dengan peran pemdes dalam pengelolaan volcano tour Merapi.

7. Ketua Tim Pengelola Volcano Tour Merapi beserta jajarannya, yang telah berkenan menjadi subyek dan sekaligus obyek dari penelitian ini.

8. Seluruh operator jasa wisata yang meliputi: jeep wisata, ojek wisata, penyedia cinderamata, rumah makan, yang telah berkenan untuk melakukan wawancara mendalam guna memperoleh data yang berkaitan dengan keterlibatan masyarakat dalam pengelolaan volcano tour Merapi.

9. Seluruh usaha jasa wisata yang meliputi: biro perjalanan wisata, pondok wisata, asosiasi jasa wisata yang telah berkenan untuk menjadi teman diskusi sekaligus memberikan data yang berhubungan dengan peran dari sektor industri pariwisata di volcano tour Merapi.

10. Teman-teman yang ada di egov group Yogyakarta yang telah membantu untuk editing dan penyempurnaan penulisan laporan penelitian.

Sangat disadari bahwa dengan kekurangan dan keterbatasan yang penulis miliki, tulisan paper hasil penelitian ini masih memerlukan penyempurnaan, oleh karena itu penulis mengharapkan kirik dan saran yang membangun agar tulisan ini dapat bermanfaat dan semakin sempurna.

INGKASAN

! "#

$

# #

# !%

#

&

# !

$ $ ' () (* +ive

gove,n (-.e/ #

!

0

#

'.o1 1(bo,(tive gove,n(n.e /!

2 & $

'.o

1 1(bo

, (tive gove,n(n.e /

#

!

$

&

3 4 " !5

$

&

3

## #

# # # !

6 gove,n(-.e #7

8 ' 9:; :/ #

$ <3 ' 9:;; /

$ # #

5 ' 9:;9/ !

$ &

# = 6 & Gash (2007) tentang konsensus yang melibatkan stakeholder non negara, John Wanna (2008) tentang skala kolaborasi yang diperkuat oleh Peter Shergold (2008) tentang transformasi kolaborasi, dan Eppel (2013) tentang karakteristik,e1(tions> ?* diantara stakeholder dalam melakukan kolaborasi.

Dari data dokumentasi, wawancara mendalam danfo.us g,o@*dis.ussion (FGD) dengan berbagai stakekholder dari pemerintah, swasta dan masyarakat yang terlibat dalam pengelolaan volcano tour Merapi, menghasilkan temuan penelitian yaitu: *A,t(B (, keterlibatan aktor non negara dalam urusan pemerintahan dikarenakan masing-masing mempunyai keterbatasan dalam sumberdaya. Kedu( , intensitas hubungan diantara stakeholder sebagian besar masih berkategori sedang. Ketig(, transformasi kolaborasi berlangsung dari komando yang mencirikan adanya hirarki menuju pada kolaborasi yang membentuk jejaring dan kemitraan. KeeB * (+, tahapan pengelolaan pariwisata-bencana yang dilakukan secara transformatif dan runtut mulai dari shared vision, partisipasi, jejaring dan kemitraan, akan tercipta pariwisata-bencana yang berkelanjutan.

CDE CF CGHIHF J DE CKL HDMCDNO CNECP D CIQ DQ DEQ RKQ SQD MCDCDE CFC N OCNE CLCD ICNTCF CRCE ICNJ K SHF NJUCE E FCDNCRNJV DCW X Y Z[DE HDNJECN KQSQ D MCDLJCDE CFC NE CR HK VW LHFNCDMCE F HW H\C D LJ]HWCNRCD L HDMCD IHDM MQDCRCD RVDNHG ^CDDC TCDM NHWC D]Q E DTC L CGCE LJ JL HDEJ UJ RCNJ IHD MHD CJGF V NHNEF CD NU VF ICNJTCDME HF]CLJL CW CIRVWCSVF CNJL HDMCDIHDMMQ DCRC DRVDNHG _K HF MVW LX `Z aVD NHG LCFJ bG GHW NCD MCE FHW H\CD Q D EQR IHD]HWCNRCD RCFCRE HFJ NEJ R ced etionsfig LJ CDECFC stehfoddec P DCIQ D E HNJN bGGHW EHDE CDMG HFW Q DTC U VF ICWJNCNJ L CW CI F HW CEJVDNKJG EHFR VF HRNJ P RCF HDC E CDGC U VF ICW JECN NQLCK EHF]CLJ RVWCSVF CNJ LJCDE CFC ste hefi ddecX

r stTsR uSu

vAwAxAN y z{z w|| || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |} ~AA €N‚ANAƒ|| | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |} } ƒ „N‚ ~A…AN| || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |}v {A† Aƒ„… „|| | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |v} }

AA ~ w‡wA€Aƒ„ˆ„…AA‰BNŠANA

{AwAx€ ƒ…€ ~„†COLLABORATIVE GOVERNANCE

…t‹Œ}€r}w}st ‰BŽ Volcano TourxŽrp} { }~‘‹ ’tŽ…“Ž”

A| wtr BŽ“ • –xs“  — | | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |˜ B| €™•™ •€Žr

”s“  —

€ŽŽ“}t} | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || | š Š| €Žrt› €ŽŽ“}t}| | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |˜œ {| u

 ‹

€ŽŽ“}t} || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || | ˜œ | xž tvs}“€ŽŽ“}t} | | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |˜œ †| } ‹€ •ust | || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |˜ ˜ ‚| xŽt™ŒŽ€ŽŽ“}t} | | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |Ÿœ v| Ž”‹€ŽŽ“}t} | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |Ÿ  „| vs}“ A“}s}s €Ž Ž“}t} | | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |¡ ¡ y| ƒŽ •™¢tr

‹•s

} Ž ™£ }| || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || | š ˜ ~| ƒŽ •™¢tr‹•s}x™ŒŽ“~™“‘™£s} | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |šŸ w| €Ž–Ž”‘  –x™ŒŽ“ : ƒs}™“}s

s }

Œ¤s‹”s }{s

r

| || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |š¡ x| €Ž–Ž”‘  –x™Œ Ž“t~Ž“™“ €}rw}st ‰BŽ 

{“ ”€Žrs’Ž •t} žŠ™“ “ ‘ ™£t}Žv‚™¥Žr  Ž | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |š¡ N| ƒŽ •™”Ž Œs}x™ŒŽ“ t~Ž“™“ €r}}wst ‰BŽ 

{“ ”€Žrs’Ž •t} žŠ™“ “ ‘ ™£t}Žv‚™¥Žr  Ž | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |š¦ ‡| ~Žs}”’‹“  | | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |š§ €| „” ’“}•s} xŽt™Œ™“™–} ¨~ŽtŽr‘ tsŒ¤–Ž Œ€Ž Ž“}t}…Ž“ut › | | || || | || |š© ª| ƒŽ •™”Ž Œs}Ž™£ }t}s | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |«œ ƒ| ƒŽ •™”Ž Œs}€r •t}s || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || || | || |«˜

T A T A

KE_{LOLA PARIWISATA-BENCANA}

DALAM PERSPEKTIFCOLLABORATIVE GOVERNANCE

Studi Pariwisata-BencanaVolcano TourMerapi

Di Kabupaten Sleman A. Latar Belakang Masalah

® ¯°tor p ±²rw²±st± m¯r³´ ±°±n s±l±µ s±tu s¯°tor t¯r¶ ¯s±r · ² · ³¸² ± s¯¶±¹±² ´¯¶±¸¹ °²m t ¯°onom²º ¸±mun °¯¶ ¯r±· ±±nny± s±¸¹±t r¯nt±n t¯rµ±·±p ¶ ¯n»±¸± ¶±² ° y±n¹

· ²s¯¶ ±¶ °±n ol¯µ ±l±m m±upun m±nus² ±¼ ½¯nurut ¾enderson ¿ ÀÁÁÁ  p±riwis±t± ±· ±±lh industri y±ng sel±lu diµ ±ntui oleh krisis d±n ¶e¸»±¸±º ¶±hk±n ¶²s± dik±t±k±n s±ng±t

sensitif ·±n rent±n k±ren± m³· ±h dipeng±ruhi oleh per³¶±h±n

Ãper

³¶ ±µ±n m±upun kej

±±din Ãkej±±din y±ng ±· ± d i sekelilingny± ¼ Äeputus

±n untuk mel±k³°±n perj±l±¸±n w±ist± dimul±i d±ri ni±t m±nusi± untuk m

em

peroleh keny±m±¸±n hidup d±n menikm±ti kein· ±µ±n lingkung±n º oleh k±re¸± itu ´±riwi s±t± s±ng±t rent±n terµ±·±p persepsi risiko m±±syr±k±t ´±· ±¶ ¯¸»±¸±· ±n flukt³ ±si

lingkung

±n y±ng dise¶ ±¶±kn oleh per³¶ ±µ±n iklim¼ ®±etip or±ng ±k±n mel±kuk±n perj

±l±¸±n wis±t± ±´±¶ ²l± destin±si y±ng dikunjungi ter¶e¶ ±s · ±ri krisisº ¶ ¯¸»±n±º g

±ngg³±n »³±»± ekstrim·±n kerusuh±n m±ss±¼ ®el±in itu enurut mÅi»kr±m±singhe

¿ÆÇÇȶe¸»±n± jug± m´±eru k±n kej±±din y±ng ti· ±k terdug± · ±n ti · ±k · ±p±t diprediksi º dem

iki

±n jug± kem³¸ »ul±nny± · ±l±m¶ ¯ntuk · ±n intensit ±s y±ng ¶ ¯r¶ ¯· ±º sehingg± ke

¶ ±ngkit±n p±riwis±t± dit± ¸· ±i deng±n kom±pleksits · ±n ¶e¶ ¯r±p± kriteri± y±ng ti· ±k sel

±r±s deng ±n ¶ ¯¸»±n± ¼

¾ingg± sek±r±ng ini k±ji±n tent±ng ´±riwis±t± ö ¯¸»±n± · ±l±m perspektif ±dministr±si ´ ³¶lik ¶¯lum¶ ±±nyk dil±±¸¼kuk Äer±ngk± kerj± m±¸ ±jemen ¶ ¯¸ »±¸± y±ng

tersedi

± di liter±tu r se¶±gi±n ¶¯s±r ¶ ¯risi d±ft±r preskriptif k±r±kteristik ¶ ¯¸»±¸ ± ¶ ¯sert±

»±r± pe¸ ±±nggulng±nny± ¿É ±rterºÀÁÁ À¼ ® ±´±mi s±±t iniº m±sih sedikit k±ji±n y±ng sistem

±tis ¶ ¯r· ±s±rk±n konsep ±dministr±si ´³¶lik ·±n teknik ±¸±lisis y±ng me¸· ±l±m

untuk me¸»±ri form ±t pel±y±¸±n ´±riwis±t± y±ng »e´±t mem¶ ¯rik±n respon terµ±d±p · ±t±ngny± ¶ ¯¸ »±n±¼ ®±elm± ini se¶ ±gi±n ¶ ¯s±r m±sÊ ±r±k±t ¶ ±±hkn ´±r± ±k±demisi di

Ëndonesi± ¿Ìr±musintͺ ÆÇÇÁÎ ®udi¶ ʱktͺ ÆÇÀÀΠıusums±riº ÆÇÀÆÎ ®rik±ndiniº ÆÇÀÆ m

±sih mem±¸· ±ng ¶ ±hw± ¶ ¯¸ »±n± ±k±n m¶ ³Ï°±enim n kerus±k±n · ±n perlu dil±kuk±n

recovery _sert± pem¶ ±³¸±ng n kem¶ ±li ±g± r menj±di norm±l seperti semul±¼ ® e»±r± teg±s ®udi¶Ê±kto ¿ÆÇÇРmeng±±t±kn ¶ ±hw± pen±nggul±¸¹ ±n ¶ ¯¸»±n± mer³´±k±n ¶±gi±n · ±ri

m

±¸±jemen pem¶ ±ng³¸ ±¸º ±msih j±r±ng y±ng me¸» Ͷ ± m¶±engemngk±n pemikir±n

¶ ±hw± pel±y±¸±n ´±riwis±t± m±sih tet±p ¶¯rj±l±n meskipun terj±di ¶e¸» ±¸ ± sek±lipun º ¶ ±hk±n kemungki¸±n ¶²s± dikem¶±ngk±n ¶ ±±hw´±s»± ¶ ¯n»±¸± ¶±ny±k ¶ ¯rm³ ¸»ul±n

ͶÊek wis±t± ¶±ru y±ng mempuny±i ±keunikn tersendiri · ±n menj±di Í¶Ê ek · ±y± t±rik w

is

±t± ¿ ÑÒÓÅÂy±ng l±y±k dikunjungi oleh p±r± wis±t±±¸¼w ıji±n ´ ±riwis±t± · ±l±m perspektif ±±dministrsi ´³¶Ïik se¶ ±gi±n ¶¯s±r m±sih m

eli

µ±t ´ ±riwis±t± se¶ ±±gi s³±tu proses y±ng ter±tur · ±n ti· ±k ¶ ¯rµ ±· ±´±n deng±n · ±t±ngny± ¶ ¯¸ » ±¸±º ±nt±r± l± in mel±lui pendek±t±n ke¶ ²j±k±n ¿ ¾±llº ÆÇÇÔ · ±n m

±¸±jemen ¿Å±µ±¶ºÆÇ ÇÔ¼Ìendek±t±n ke¶ ²j±k±n ini jug± di±plik±sik±n le¶ ²h me¸· ±l±m l

±gi · ±l±m studi perumus±n ke¶ ²j±k±n ¿®tevensÍ ¸ºÆÇÀƺimplement±si ¿ÕrdiºÆÇÀ À · ±n ev

±l³ ±si ¿Ö³· ±¸±º ÆÇÇÁ ÂÎ se· ±ngk±n · ± ri pendek±t±n m±¸ ±jemen ter»±kup di · ±l±ny±m m

eny

±ngkut pere¸»±¸±±n ¿Ënskee´ºÀÁ Á× ÎØ ³¸¸ºÀÁÈÈ ÎÙ ±ndeliºÆÇ ÇÆÎűrdiy±nt꼮 ÇÀÀ º pere

¸»±¸±±n str±tegis ¿ÌÍÍ ¸º À ÁÈÁÎ Ú±enuriº ÆÇÀƺ · ±n m±¸±jemen desti¸±si wis±t±

¿Ù ±ndeliºÆÇÇÀÎűµ±¶ºÆÇÇÔ ÎÒ±m±ºnikÆÇÀƼ Ì ±· ±µ±l k±±lu meliµ±t ´±riwis±t± se¶ ±g±i s

³±tu fenome¸ ± y±ng ¶ ¯rk±it±n deng±n ¶ ¯¸»±¸± ti· ±k mungkin dijel±sk±n µ±±ny ±dengn m

em

y t m rns s t! mt t r ny "m n spos

&n dri adapt ive governance enujum collaborative governance # Fl ini dik

MN OPN Q OtPOn tRrSOM NnyO TRrU QOVOn N PlNmMOn QRnW OX O sOS O Y RMOX ZPOs n collaborative governance _mRmunZ PNXPOn untU P mRQ RmrN POn TRlOOX Oy n TOr NNwsOOt mRsPNpun tRrS OMN QRXW OnO [ \RQOZONmOXO MN PRmuPOPOn olRV ]nsRll M On ^Osh _ `aabc QOhwO collaborative governance _erU T O_m kOn WOrO pengelolOOn pemOVOerint n yOng meliQOtkOn seWOrO lOngsung

stakeholder _{di lu}Or negOrOY Q RrorientOsi TOMO kons ensus MOn musyOwOrOh M OlO prosesm peng

OmQNlOn keputusOn kolektif yOng QRrtujuOn untuk melOksOXOkOn keQNjOkOn TU Qdik MOn progrOm eprogrOmTU Qdik seW OrOWeT Ot[

fesenjOngOn konseptUOl terjOdi kOX Ore QelumOMO penjelOsOn yOn g komprehensif QOgOimOX O kolOQghOsi itu diw Oujudkn mulOi MOri proses OwOl hinggO ter W OpOi intensitOs tertentu dOn Q RrlOngsung seW OrO permOnen [ ]nsell MOn ^Osh _ `aab c emQU Om t model kol

OQghOsi leQNh TOMO proses pengOmQNlOn keputusOn MOn implementOsi keQ NjOkOn MOlOm siste m orgOnisOsi di lU Or ne OgrO yOng memQU iOuhkn OMOnyO prOsOrOt Q RruTO TOrtisiTOsi

MOri mOsyOrO kOYtkolOQghOsi MOpOt terwujud OTOQOil OdO TOOrtisipsi Oktif MOri mOOsyrOkOt[ folOQgr

Osi dilOkukOn MOlOmQ Rntuk siklus mulOi M Ori diOlog yOng QRUTOr tOtOp mukO sehingg

O menimQUdkOn keper WOOOy n di semU O piV Ok untuk kemudiOn menumQU VkOn kom

itm

en TOMO proses yOng OkOn dilOkukOXY M Ori komitmen terseQUt dihOrOpkOn MOTOt di

W OpOi shared pengetOVU On untuk mXWOTOe i hOsil _outcome c yOng dii nginkOX[ jodel kol

OQghOtif y

Ong QOdikemngkOn oleh ]nsell d

O n

^Osh tid

Ok mengemukOkOn mengeXOi intensit

Os yOng OkOn diW OTOi d OlOm proses kolOQorOsi terseQU i tetOpi VOnyO menyeQUiV Osil y

Ong OkOn diW OpOi [

\eMOngkOn kOXXO _ `aa l c me negOskOn QOhwO M OlOm collaborative governance perlu OdOnyO intensitOs yOng menunjukkOn sejOuh mOXO keerOtOn hU QU XZOn yOng terjOdi

di

OOntrO pihOk yOng QRrkolOQghOsi[ miM OlOm model yOng dikemQOngkOn oleh kOX X O ini tid

Ok meliVOt kolOQghOsi seQOgOi suOtu prosesY kolOQgrOsi merU T OkOn sU Otu yOng terjOdi k

OreXOOdOOnyVU QUX ZOn yOng sOling menguntun gkOn untuk memQU Ot kerjOsOmO[kOnnO m

em

QU Ot i ntensitOs VUQUXgOn kolOQghOsi mulOi MOri yOng TOling reX MOh yOng QRrsifOt inkrem

ent

Ol MOn QRruT O huQUXZOn yOng QRrsifO t konsultOtif hinggO sOmTOi tingkOtOn yOng TOling tinggi QRrsifOt trOOnsformtif yOng menimQUd kOn resiko politik mOupun mOX OjemeX[ jodel MOri kOXX O ini tidOk mukOengemkOn QOgOimOX O kolgQOrOsi ini OkOn terQRntuk

deng

On melO lui intensitOs yOng QRrQRO[d

m Ori kelemOVOn keMUO teori utOmO terseQut mOkO perlu dikOji leQNh lOnjut

QOgOimOn O QU Omem t model co llaborative governance Oyng diM OsOrkOn TOMO keerOtOn VU QUXZOn diOntOrO piVOk yOng QRrkolOQghOsi dengOn QRrM OsOrkOn proses trOnsformOsi untuk meX W OTOi keOMOOn yOng permOnen [ jodel yOng dikemQOngkOn tentu sOjO dengOn

m eli

VOt QOgOimOX O proses yOng terjOdi MOnQRrlOngsung sOOt ini dengOn meliQOtkOn sektor

TU QdikY swOstO MOn mOsyOrOkOt[ mengOn model collaborative governance OkOn diperoleh kejel

OsOn tentOng perOn dOn polO huQU XZOn yOng QersifOt setOrO MOn otonomY sOling

QRrQOgi mOnfOOt MOn resikgY OM OnyO penggOQU ngOn sumQ RrMOyOY intensitOs tinggiY M On QRrlOku M OlOm jOngkO wOktu yOng TOnjOng _miyOwntgY`an`o`p qc [

jodel collaborative governance seW OrO konseptuOl mQUdenim kOn Q RQRrOTO vOriOn y

Ong kesemU OnyO mOsih mengOrOh keTOMO kerjOOsmO yOng si nergis OOntrO pemerin tOYh sw

OstO M On mOsyOrOkOtY vOOrin terseQUt OntOrO lOin participative governance _ rmOXYew `aa stfimY `aapcY network governance _ uYorfing` aapt vrovOXY `aa btwgQRrtsoXY `aa xY

yuooleY` anacY partnership governance _ zOllYnxxxt {Odek |wedoviW VY`aaqYjunro Y `aa lt mwiyOgYnt `an`cY MOn di Okhir dekOde ini telOh mulOi diperkeX OlkOn teori

collaborative advantage _}OngeXY `anac seQOgOi konsep QOru yOng mOsih Q RrQOsis TOMO collaborative governance [

m Ori semU O vOriOn terseQut seWOrO um mumenjelOskOn QOgOimOXO per On MOn VU QUXZOn diOntOrO ketigO pilOr pendukung governance yOitu pemerintOVY swOstO MOn

m

€r ‚ƒr‚€„€ v €r€n y€…„ €† € mƒ‡ˆ‰‰€nun n ‚ €Š‹ € ‰ol€‚Œr€s mƒrˆ €‰€n sˆ€tu

Ž ƒƒ…€nom y€…„ † †€l€€mny mƒmˆ… ul‰€n ‚ƒr‚€„€ ‚ƒntˆ‰ mŒ†ƒl y€…„ ‰ƒ sƒˆ €mny€ ‚ƒrmˆ€r€ p€† € ‚€„ € €… €m mƒ… pt€‰€n ‰ƒr‡€€sm€  ƒrm€… ƒn †€n mƒm puny€ ntƒns€ts y

€…„ t …„ „sƒrt€†‚ €…„un mƒl€lˆ ƒpross y€… „ runtut

‘ƒ€r€‰onsƒptˆ€l untˆ‰ mƒwu‡ˆ† ‰€n €† €ny€‰ ol€‚Œ’€s …†  ƒrlˆ‰€n  ƒ ƒ‰rs t Ž y

€…„ †mul€ † €r pƒ‚€…„ˆ…€m n vs ‚ƒrs€€m“ shared vision building” “ •oslƒr– —˜ ˜—™–  €rts  €s y€…„ t …„„“ šƒwm€…–— ˜˜›œim–— ˜˜ž™ €dri m€sy€r€k€t –terj€diny€ j€ring€n

“network ™ y€ng lˆ€s “ Ÿe€ont–um—˜  ˜– €ry€–ei —˜  —™– †€n ter wujudny€ kemitr€€n “partnership ™ y€ng s€ling m€enguntungkn “ Ÿov€†–ir — ˜ ˜›– ¡unrŒ– —˜ ˜¢ ™ di€nt€r€ st

€keholder  €riwis€t€ £erspektif terse‚ˆt merˆ €€kn ˆ €y€ untuk meng€t€si kesenj

€ng€n konsep y€ng €† € †€n sek€ligus untuk €enjelmsk€n € €i€n † €ri inten sit€s kol

€‚ Œ’€si y

€ng terin erm† €l€m pol€ kemitr€€n y€ng ter‚ƒntuk se‚€g€i intensit€s y€ng  €ling tinggi † €ri collaborative governance  ‘eŠˆ‚ˆ…g€n deng€n Š €l terse‚ˆt diperluk€n

€† €ny€ kejel€s€n se€r€ empirik € € €kh perspektif terse‚ ˆ¤ d€ €t menj€di k€r€kteri stik ut

€€m † €ri collaborative governance † €l€m r€€ngk pengelol€€n p€riwis€t€ ¥‚ƒ…€… € se

€r€ efektif 

B. Pokok Permasalahan Penelitian

‘ektor p

€riwis€t€ merˆ €k€n sektor y€ng s€ng€t penting ‚ €gi pengem‚€ng€n ekonom

i neg€r€ terut€m€ se‚€g€i sum‚ƒr devis€ neg€ r€ Ÿer† €s€rk€n k€ji€n y€ng di‚ˆ€t oleh ¦orld §r€vel ¨§ourism© Œˆ… il

“¦§ § ©™ diperkir

€k€n €† € t€hun — ˜ › devis

€† €ri sektor  €riwis€t€ di ªndonesi€ tum‚ˆŠ se‚ƒ€sr «–  persen €t€u senil€i ¬¢–¢mily€r ­‘

£ertum‚ ˆŠ €n ini diperkir€k€n €k€n mem‚ƒrik€n †€p€m k  €† € penyedi€€n tot€l l€ €ng€n kerj

€ di ‚i† €ng  €€isriwt€ se‚€ny€k   —– ¢€jut l€ €ng€n kerj€€€tu se‚ƒs€r ®–  persen tot€l l

€€ng€n kerj€ † €n se‚€ny€k ¯–— jut€ l€ €ng€n kerj€ l€ngsung €† € us€Š € p€isriw€t€ “¦§§©–—˜ ¯™

šeg€r€ ªndonesi€ merˆ€k€n neg€r€ y €ng k€y€ €k€n desti… €si wis€t€ d€n su†€h ter

‚ukti ‚€hw€  €riwis€€t m€mpu mem‚ƒrik€n sum‚ €€ngn devis€ y€ng tid€k sedikit  € €t diket€hui ‚€hw€ e konomi  €is€riw t€ ªndonesi€ s€€t ini sel€lu di €t€s pertum

‚ˆŠ€n ekonomi ªndonesi€ se€r€ ˆŠ €…–keselur † €n ‚€hk€n † € €t mele‚hi perkem

‚€ng€n  €riwis€t€ duni€ p€† € dek€de ini£ €†€ t€hun —˜  l€lˆ– peroleŠ €n €€ngk devis

€ d€ri  €riwis€€t y€ng diperkir€k€n ‚s€ me… € €i ¢– ž mili€r doll€r °‘…€ik menj€di

  – ¢persen di‚€ndingk€n deng€n t€hun se‚ ƒlumny€e… €ik€n terse‚ˆ¤ se‚e… €rny€ sud€h m

ele

‚hi pertum‚ˆŠ€n ekonomi ªndonesi€ se€r€ keselurˆŠ €n y€ng † € €t diproyeksik€n

€k€n ‚ƒr€† € di level ¬– žperse…–† €n deng€n pertum‚ˆŠ€n i ekonom €riwis€t€ duni€ y€ng Š €ny€‚ƒr€d€ €† € kis€r€n ›–ž ƒ…rse ­ntuk kontri‚ˆ±iny€ terh€†€p de vis€ neg€r€–±ektor ekonom

i  €riwis€t€ sek€r€ng ini ‚ƒ€† €r di peringk€t ke ¥ž– setel€h industri miny€k– g€s

‚ˆ²i– miny€k kel€ € s€wit– ‚€tˆ‚€r€– €sert ol€Š €n k€ret “htt ³´´pilsm€n ‚µogspotom´—˜ ¯´˜¯´ pen† €hulu€n ¥indonesi€ ¥€†€l€h¥neg€r€¶ —¬html™ 

€ismping itu sektor p€riwis€t€ jug€ m€pu mmenj€l€nk€n fungsiny€ se‚€g€i k

€tup peng€m€n di s€€t krisis sek€ligus m‚ƒemrik€n †€ €mk g€…† € “ multiplier effect ™ y

€ng ukup ‚ƒs€r  €† € sektor ¥sektor l€i… £ €€d m€s€ sek€r€ng ini terj€di perˆ ‚€h€n y€ng ukup signifik€n ‚ƒrpeng€ruh €† € duni€ ke €€isriwt€€…– ‚€ik y€ng ‚ƒrsif€t ekster… €l

m

€upun inter… €–l €hl ini di€‚€ki tk€n k€ ren€ di… €€ikm glŒ‚€l–p€s€r wis€t€–perwil€y€Š€…– lingkung

€…–regul€si † €n perˆ‚€h€n  €r€€digm ‘e‚€g€i €ki‚€t † €ri ˆ‚€per h€n  €r€digm€ † €n lin gkung€n terse‚ˆ¤ y€ng ‚ƒrˆ € ke‚ ƒrh€sil€n – terny€t€ p€€isriwt€ m‚ ˆµenim k€n

perm

€s€l€Š €n y€ng ‚ƒrsif€t multi dimensi †€n kompleks–… €mun demiki€n pem‚€ngˆ… €n ke

C. Pertanyaan Penelitian

€r ‚‚sr ƒ‚n „ ‚‚ …€€ †‚nom t€rs€‡ˆ ‰ Š‚‚ts‹ ‡ €‡€r‚‚p „€rt‚‚‚ny n p€ntŠ†Œ y‚†Œ „€rlu  Š‚w‚‡ ‚l‚mƒ‚Št‚nny‚ € †Œ‚n ƒ ‚ Š‚n Š†Š‚ ‚l‚Ž€‡ ‚Œ‚Š‡€rŠ ƒut 

‘’ “€ †Œ‚„ ‚ Š ‡ˆtˆ Žƒ‚n ƒol‚‡ ”• ‚sŠ ‚nt‚r‚ „€m€rŠnt‚Ž‹ sw‚st‚ ‚n m‚sy‚r‚ƒ‚t  ‚l‚m „€ †Œ€lol‚‚n p‚rŠŠws‚t‚ –‡€n—‚†‚˜

™’ ‚g‚im‚†‚ intensit‚s hu‡ˆng‚n ‚nt‚r‚ pemerint‚Ž‹ sw‚st‚ ‚n m‚‚syr‚k‚t  ‚l‚m pengelol

‚‚n p‚riwis‚t‚ –‡€n—‚†‚ s‚‚t ini ˜ š’ ‚g‚im‚†‚ tr‚nsform‚si kol‚‡”r‚si di‚‚ntr‚ pemerint‚Ž ‹ sw‚‚st  ‚n m‚sy‚r‚ƒ ‚t

 ‚l‚ pengelolm‚‚n „ ‚‚isriwt‚ –‡€ †—‚†‚ s‚‚t ini d ‚ri perspektif collaborative governance ˜

›’ ‚g‚im‚†‚ tr‚nsform‚si kol‚‡ ”• ‚si ‡Šs‚ di„ ‚k‚i untuk menjel‚sk‚n t‚h‚p‚n pengelol

‚‚n „ ‚ riwis‚‚t –‡€ †—‚†‚ mul‚i ‚ri kondisi norm‚l œmitigation ‹ menjel‚ng terj

‚diny‚ ‡€n—‚n‚

œresponse

‹ t‚‚nggp  ‚rur‚t

œ recover y

 ‚n t‚Ž‚p menuju norm

‚l œresolut ion ˜

D. Tujuan Penelitian

er ‚s‚rk‚n „ ‚ ‚ pert‚ny‚‚n ‡terseut ‹ m‚k‚  ‚„ ‚t dirumusk‚n tujˆ ‚n  ‚ri peneliti

‚n ini ‚d‚l‚h untuk 

‘’ “endeskripsi ‚kn  ‚n m‚†‚eng lisis ‡ˆ ‰ke uŽ‚n  ‚ri st‚keholder untuk mel‚kˆ ƒ ‚n kol

‚‡”• ‚si d‚ l‚m pengelol‚‚n „ ‚riwis‚t‚ –‡€ †—‚†‚’

™’ “endeskr ipsi k‚n  ‚n meng‚†‚lisis intensit‚s Žˆ‡ˆ †Œ‚n ‚nt‚r‚ pemerint‚Ž‹sw‚st‚  ‚n m‚sy‚r‚k‚t  ‚‚lm pengelol‚‚n „‚is‚riwt‚ –‡€ †—‚† ‚’

š’ “endeskripsik‚n  ‚n meng‚† ‚lisis proses tr‚‚nsformsi kol‚‡ ”r‚si ‚‚ntr‚ pem

erin t‚Ž‹ sw‚st ‚ d‚n m‚sy‚r‚‚kt p‚ ‚ pengelol‚‚n „ ‚‚isriwt‚ –‡€ †—‚†‚  ‚‚lm perspektif collaborative governance ’

›’ “endeskripsik‚ n  ‚n meng‚†‚lisis tr‚‚nsformsi kol‚‡ ”r‚si „ ‚riwis‚t‚ –‡ € †—‚†‚  ‚l‚ kontekm t‚h‚„ ‚n pengelol‚‚n ‡€—n ‚‚n mul‚i  ‚ri kondisi norm‚l œmitigation ‹ m

en jel‚ng terj‚diny‚ ‡€ †—‚† ‚ œresponse ‹ t‚‚nggp d‚rur‚t œ recovery  d‚n t‚Ž‚p m

enuju norm‚l œ resolut ion’

E. Manfaat Hasil Penelitian

ženg‚n teridentifik‚siny‚ ke‡ ˆ ‰ˆ Ž‚n stakeholder untuk terli‡‚t d‚l‚m pengelol

‚‚n „ ‚riwis‚t‚ –‡€ † —‚†‚ ‚n terj‚diny‚Žˆ‡ˆ †Œ‚n se rt‚ tr‚nsform‚si y‚ng ‡€rsif‚t kol

‚‡”• ‚tif di‚nt‚r‚ stakeholder ‹Ÿ‚k‚ peneliti‚n ini m‡ €emri m‚nf‚‚t‹‚nt‚r‚ l‚in

1. Manfaat Akademik

‚’ “em‡ €rik‚n penget‚Žˆ ‚n ‡‚ru tent‚ng pengelol‚‚n p‚riwis‚t‚ –‡ € †—‚†‚ d‚‚lm perspektif governance ’ el‚m‚ ini ‡ ‚ny‚k pengk‚ji ‚n „ ‚riwis‚t‚ p‚ ‚ kondisi

norm

‚l‹ ‡€lum‡ ‚‚nyk ƒ ‚ji‚n tent‚ng „ ‚‚riwist‚ y‚ng ‡€rk‚it‚n deng‚n

‡€ †—‚n‚ ‚ri perspektif collabarative governance ’ ‡ ’ ž‚„ ‚t mperk‚emy‚ referensi m†‚enge i pr‚ktek penyelengg‚r‚‚n urus‚n

pem erint

‚ Ž‚n deng‚n pendek‚t‚n governance ’ ‚elm‚ ini m‚sih ‡ ‚ny‚k k‚ji‚n tent

‚ng urus‚n pemerint‚Ž‚n m‚sih ˆ †‚enggm k‚n pendek‚t‚n ¡¢£‚n ¤ ¢“’ —’ ž‚„ ‚t memperkˆ‚t s‚l‚h s‚tu p‚‚r‚digm ‚l‚m k‚ji‚n ¥u lm£dministr‚si

¢ˆ‡¦ik khususny‚ „ ‚ ‚ „ ‚r‚digm‚ governance ’ ¢ˆ ‚eng t‚n p‚r‚‚digm dil

¨© ª«¬«mr­®y® m¯¨«l collaborative governance ¨« °±®n ¬« °¨«­®t®n ²«ntns²t®s ¨®n tr®ns³orm®²s ­ol®´or®s²© µ«or²±«ovr°® °¶« y® °± m«´«mr²¬« °«­® °®n ¬®¨® tr

®ns³orm®s² ¨®r² ·¸ ¹ d®n º¸ª ti¨®k menunjukk®n ®¨ ®ny® intensit®s ¨ ®n ®r®h tr®sform ®si©

e

© »® ¬®t dig¼°®k®n se´®®gi ´ ®½®n referensi ´®gi peneliti®n pengem´®®ngn ¬®riwis®t® sel®njutny® deng®n pendek®t®n y®ng ´ «r´ed®©

2. Manfaat Praktis

®© ªenentuk®n se¶®r® teg®s pel®ku ¬®®isriwt®´ «rikut institusiny® sert® per®n ¨®n kew

e

°®ng®n m®sing ¾m®sing ¨®l®m mengelol®¬®riwis®t®©

´© ªenentuk®n se¶®r® teg®s kol®´¯r®si di®®nt®r pel®ku p®®isriwt® y®ng ´«®rsift sinergis

©

¶© ªenyedi®k®n g®m´®r®n model governance y®ng ¬®ling ¶o¶ok untuk pengem

´®®ngn ¬®riwis®t® ¾´« °¶®n®©

¨© ªenyedi®k®n inform®si y®ng ®kur®t se´®®gi ´®sis regu l®si ¬®riwis®t® ¾´« °¶®n® ´®ik oleh pemerint®h pus®t m®upun pemerint®h ¨®er®½©

e

© ªem´ «®rikn inform®si y®ng komprehensif tent®ng ¬®riwis®t® ¾´« °¶® °® untuk ¨® ¬®t dij®dik®n se´®®gi

®¶¼®n

®t®u referensi ¨®l®m penyus ¼°®n progr

®m pem erint®h ´®ik pus®t m®upun ¨®er

®½©

F. Tinjauan Pustaka

¸®enelitin y®ng meng®´ ²ml topik ¬®®riwist® ¾´« °¶®®n ¨®l® perspektifm collaborative governance _{ini tentu s}®j® ´ «r´«¨® deng®n peneliti®n se´«ny® ¿lumdeng®n

m el

®kuk®n tinj®¼®n pust®k® di½®r®®pkn ¨® ¬®t ditentuk®n ® ¬®k®h topik ini l®®yk untu k diteliti ®t®uk®h ti¨®k¿®dengn tinj®¼®n pust®®k jug®®k®n diperoleh penget®½ ¼®n y®ng l¼®s

¨®l®m mem´ ®t®si r¼®ng lingkup peneliti®n ©

¸em´®½®s®n tent®ng Àovernance ®telh meng®l®mi perj®l® °®n y®ng ¶ukup

¬®nj®ng¿ pe°¨ ®p®t ¨®ri ¸eters ¨®n ¸ierre Á ÂÃà ÄÅ ÆÆÇ ¾ÆÆ ÈÉeng®mt®k®n ´®®hw Àovernance seti

¨®®kny memiliki em¬®t elemen ¨®s®r¿y®it¼Å ɻomi°®si j®®ringn Á the domination of network É¿ »id®l® kem´ ²j®k®n form®l¿ pemerint®½®n didomi°®si oleh ®ktor ¾®ktor y®ng m

em

iliki peng®r¼½¿ ½®l ini meny®ngkut ® ¬®¨®n ´®g®® °®im ´® r®ng ¨®n j®®s ¬¼´lik ®®kn diproduksi

¿ ÆÉ Ê® ¬®sit®s neg®r® y®ng sem®kin menurun untuk mel®kuk®n kontrol l

®ngsung Á the states declining capaciy for direct control É© ªeskipun pemerint®h ti¨ ®k l

®gi mel®®kukn kontrol terpus®t ®t®s ke´ ²j®k®n ¬¼´lik merek® m®sih emiliki kekm¼®t®n untuk m®empengruhiny®© Êek¼®®tn neg®®r kini dik®itk®n deng®n kem®m¬¼®®nny untuk

´«®rnegosisi ¨®n ´«runding deng®n ¬®®r ®ktor d®®lm j®ring®n ke´ ²®jk® °© ¸®r® ®®nggot j

®®ringn ini sem®kin diterim® se´®g®i mitr® set®r® ¨ ®l® proses kem ´ ²j®®kn ¿ Ç É ªem®duk®n sum´«r ¨®®y ¬¼´Ëik ¨®n sw®st® Á the blending of public and private

resources É© ¹ktor ¬¼´lik d®n sw®®st mel®®kukn kerj®s®m® untuk me°¨ ® ¬®tk®n sum´«r ¨®®y y®ng merek® ti¨®k ¨® ¬®t m®engkses se¶®r® m®ndiri© ªis®lny® ¿ ¼°®mengg k®n perus

®½®®n sw®st® untuk implement®si ke´ ²j®k®n m®emungkinkn pemerint®h untuk m

enghi

°¨®ri ´e´«r® ¬® m®s®l®h prosedur®l d®n ®kunt®´ ²lit®s y®ng m®½®l sert® mem®k®n w

®kt¼© ¸erus®½®®n sw®st® ¨ ® ¬®t ´ernegosi®si deng®n pemerint®h untuk mem´ ²®y®i

proyek ¾proyek y®ng menguntungk®n ke ®pentingn ¬¼´Ëik t®pi tid®k mungkin untuk di

´²®y®i oleh sektor sw®st® sendiri¿ d®n ÈÉ ¸enggu°®®n ´e´«r®®p instrumen Á use of multiple instrument É© Ìni ´«r®rti peningk®t®n keingi°®n untuk m´® °±­®engem n ¨®n

m engg

t Zntuk mem8A8i konsepm collaborative governance B perlu untuk mel8kuk8n eksplor8si

l

depsdn untf g mhi hntf gdn djhik d ldjhikd mfn o e g p qhwmdir sttuv k dn k ddpt shndjde w

fw fkk dre trdnspdrdensk dldm mhn umnf xgdn good governance p yemrsttzv { yonshp collaborative governance e ie shnhi drnyd sfkdxhmmm hrolhxk dsdr ydij gf dt gdrhid shn hlumnyd thldxk en hredrdxdn olhx|ullhn p stttv thdijnt m hrlunyd trdnsese

m hhmrentdxdn untf g lhne x }hpdt k dldm mhnjhlold phrfndx dn k hijdn kek dsdrgdn m dk d gonshnsus kedntdrd te jd peldr governance { ~dn ydjn m dle i j mutdgxer dkdnyd sudtu

rum us

dn mk hl ghm hmhrentdx dn ydij mhf m dgdr n m hn dxdm rf dn kdregonshp gonvernance y

dij ldmdr ydetu dmd ydnj k eshnft shn djde €ew Public overnance p‚snƒ ner st„tv{ yonsep ini memnhri k ddsr pijdkdn ydng len eh kfdt ldgi n dgi ken hrdk ddn collaborative governance _kdrei d m dk d konsep ini dik dsdrkdn mddd konsep institusii dl k dn jdringdn

pnetwork theory v dengdn fokus m dk d orgdnisdsi n hsertd lingkungdnnyd p‚sn ƒne r st„t…„tv {

†dl ini dildnjutkdn oleh ‡edont um p st„tv y

dng jugd meneliti sektor m driwisdtd

k dldm kontek local governance dengdn menggf i ddkn pendekdtdn jdringdn ydng meliputi struktur jdringdn dewdir jdringdn mdm drtisi si komunitds ddn jdringdn orgdnisdsi

m driwisdtd{ ˆdendektdn jddringn sen hidrnyd merf m dkdn pengemndngdn k dri penerdpdn

good governance d_dldm sektor mddriwistd khususnyd industri m driwisdtdp~drydreist„sv {

‰entdng mdnfddt koldnordsir Šdsker et d{lp s tt„v menydtddkn n dhwd k oldnƒdsi k dm dt memnf dt pemikirdn ydng komprehensifr prdktis k dn trdnsformdtif{

‹e}dr d khususr pem

ikir

dn trdnsformdtif sddngt penting dkidre k ddpt memnfdt ordng mfndeng h }dr

d m

erek

dn hrpikir ketikd merekdn hdrinterksi dengdn m ddr pemdngku kepentingdn ldin ydng m

em

iliki tujf dn kd n nfkddy ydng n hrnhk d{ Œdellui pei}iptddn }drd l}drd n hrpikir ydng n drf r kol

dnr

dsi ddm dt mempengdruhi n dgddidim mddsldh didkui ddn ditdngdni{ qdmf ir dk d n hn hrdpd kdtdlis k dn hdmn dtdn untuk koldnƒdsir terutdmd n hrkditdn dengdn }drd di m

did dktor k dn orgdni sdsi n hrkoldnrdsi mdk d isu lisu lintds sektordl{ ‹ullivdn k dn ‹kel}her p stt s… „tt l„ „tv memperkei ddlkn fdktor kf i}i untuk memn dngun kdm dsitds

kol

dnƒdsi dntdrd ldin… komunikdtor ydng terdmpil ddn memddinkn perdn penting k dldm m

em

n dngun xfnfijdnr memfdsilitd si ddn midengkoordi sikdn kerjdsddm r k dn memnf dt link d_yng kf dt dntdrd mdrd pemdngku kepentingdn ydng dik dsdrkdn pdkd kdm dsitds

individu kdn kdm ddsits orgddnissi { †dl ini mdenunjukkn pentingnyd sistemk dn proses

untuk mendorong koldnƒdsi dntdrd pdrd pemdn gku kepentingdi{~i sisi ldiir‹dullivn k dn ‹kel}her p stts… „„t l„„sv jugd menggdndmrkdn nhn hrddp xdmn dtdn untuk koldnrdsir

seperti dturdn formdl ydng n hrn hkd lnhk drdnorm lnormd informdlrk dn sumn hr k dyd ydng n hrn hk d k dri nhrn dgdi pemdngku kepentingdir xdl ini k dmdt merusdk kdm dsitds untuk kol

dnƒdsi kdrei d menyen dn gdn ketik dk seimn ddngn kekfdsddn ddn konflik n esd terjddi { ‹eldin koldnrdrsipddkr ldin mnf enye fenomeid koldnrdsi ini dengdn istildh

kem itr

ddn p partnership v r ‡ovdird p sttu v mdendefinisikn kem itrddn sendgdi pengdturdn pekerj

ddn nerddsdrkdn komitmen timndl ndlikr nemele hi k dn di dtds ydng didtur ddldm seti

dp kontrdkr dntdrd sdtu orgdnisdsi di sektor punoik dengdn orgdnisdsi di ludr sektor

mfnoik{ ~emikidn jugd Œunro p sttŽv mdeliht partnership se n dgdi nhntuk kerjdsdmd dntdrd pemimpin mdsydrdkdt dengdn mdidjer m fn oik untuk efektivitds demokrdsi{ ~dri

ke

kf d pendekdtdn tersenf  p collaborative k dn partnership vm ddd prddktekny sdngdt sulit

untuk din hddkdn sehinggd se}drd umum|ooper p s ttv menyenf nyd sen ddgi penyelengg

drddn pemerintdxdn ydng n hrn dsis pdk d wdrgd negdrdp citizens centered v { ‹endgidn n hsdr pemerintdh senhidrnyd teldh meldkukdn kerjdsdmd dengdn

n hrn dgdi pixdrk tetdpi sen ddgin ndesr kerjdsdmd ydng dindngun mdsih n hrsifdt konvensi

idl pnon litrkemddv rn yditu sen dtds m dk d kerjdsddmdntddr pemerintdh sen dgdi pem

ilik pekerjddn dengdn lemn dgd swdstd sen dgdi vendor dtdu kontrdktor{yerjdsdmd ini tid

dk len eh k dri trdnsdksi judl neli ndrdng kdn jdsddntdrd pemderinth senddgi prinsim dl k dn pi

x dk swd std sendgdi dgei{ yedudukdn didntdrd kekfdnyd tik dk setdrdr erintpemdh se

y

’“ ” • ––ml–—–’ny unt˜— m™l’—s’“’—’n š™—™r› ’’“œ  ™r›’s’’mž ™“• ™r˜“ ” Ÿ ™rs–  ’t › ’“”—’ š™“•™— • ™“ ”’n –™nt ns–’ts ¡ ˜Ÿ ˜“”’n y’“ ” t™Ÿ’r t’s¢ s™Ÿ’ ”’ –m’“’ • –’tur •’l’m—ontr’—œ  ™’“  ’’m t’n • ’r– —™r› ’s’m’ • –¡ –t˜“ ” s™Ÿ ’ ”’ – —omš ™ns’s– ’t’u pr™st’s– •’n r™s–—o

• –t’“ ””˜“ ” ol™¡ m’s–“ ” £m’s–“ ” š–¡’—œ  ™›’r’s’m y’“ ” •–Ÿ’“ ”un t–•’— m™l–Ÿ’—’t n sum

Ÿ™•’r y’ •’r– ’ ”™“¢ t–•’— ’•’ p ™“ ””’Ÿ ˜“ ”’n sumŸ™r•’y’œ ’l’u • –l–¡’t •’r– pol’ —™› ’r s’m’ t™™Ÿ˜¤rs —™l–¡’’tnny’ s˜•’¡ ’•’ —™m–tr’’n ’nt’’r š ™m™r–nt’¡ • ™”’n n non

š™™mr–’¡¢nt t™’t–p s™Ÿ ™n’rny’ Ÿ ™lum’•’ ¥ ¦w–y’nt§¢ ¨©ª ¨«¨¬ ª­œ ®™m™r–’¡nt s™¡ ’’rusny l

™Ÿ –¡ m™m’¡’m– —™r›’s’m’ s™Ÿ’ ”’ – —™m–tr’’n ’nt’r’ p™™m–rnt’¡ •™“ ”’n sw’st’ •’n m

’sy’r’—’t¢ m’s–“ ” £m’s–“ ” š–¡’— Ÿ ™’¡’rus m™l’— ˜—’n ’l–’–¢ns š™ny’m’’n v–s–¢ š™’nyt˜’n tu›˜’“¢ ’strt™”– •’n —™”–’t’n •’l’m r’“ ”—’ m™“ ž’ š’ – tu›u’n Ÿ™rs’’œm

¯™s—–pun • ™m–—–’n m’s–n” £m’s–“ ” t™t’p m™m–l–—– otor–’ts unt˜— m™n ”’mŸ –l —™’putusn s

™ž’r’–“• ™p™“ • ™“œ

°˜Ÿ˜“ ”’n y’ng diŸ’ngun deng’n m’sy’r’k’t Ÿ ™’rsift kol’Ÿ§r’tif¢ ¡ ˜Ÿ ˜“”’n prinsip

’l ’gen ti•’k Ÿ ™rl’ku k’re“’ kerj’s’m’ y’ng terj’di ’•’l’h kerj’s’m’ ’nt’’r prinsip

’l deng’n prinsiš’œl®’r’ pi¡’k y’ng Ÿ ™rkol’Ÿ§ ±’si ’•’l’h prinsiš’l •’n sek’ligus jug

’Ÿ ™rti“ •’k seŸ’’gi ’gen untuk diri merek’ sendiriœitr’’emn meliŸ’’tkn ke•˜’ pih’k untuk s’ling Ÿ ™rŸ’gi sumŸ ™•’r y’¢ §¢resik t’nggung j’w’Ÿ •’n m’nf’’tœ ²if’t kerj’s’’m y

’ng seperti ini memŸ˜’t kemitr’’n Ÿ ™rorient’si p’•’ kepen ’tingn j’’ngkš’nj’ng k’re“ ’ m

em erluk

’n •’’y t’¡’n • ’n inter’ksi y’ng žukup tinggi •’ri ke• ˜’ pih’k ¥ ¦wiy

’nt §¢ ¨©ª ¨«¨¬ ³­œ

¯eskipun ´ov’ird ¥ ¨©©µ­ •’n ¯unro ¥ ¨ ©©¶­ menyeŸ ˜¤ kol’Ÿ§ ±’si seŸ’g’i kem

itr

’’n¢“’mun seŸ ™“’rny’ ke• ˜’ konsep terseŸ ˜t mempuny’i perŸ •’’e n y’ng žukup m

e

“ •’s’rœ onsep kemitr’’n Ÿ™rŸ ™•’ deng’n kol’Ÿ§ ±’si¢ kol’Ÿ§r’si m’empunyi m’k“’ y

’ng leŸ –h lu’s diŸ’— ’nding n kemitr’’“œ ¯enurut ·•’il vsky¢Ÿ’se g’im’“’ dikutip oleh

·’““ ’¥ ¨©© ¶«¸­Ÿ’hw’ kol’Ÿ§±’si meliŸ’’tkn Ÿ ™Ÿ’erp’ dimensi y’ng Ÿ ™rŸ ™• ’œ Pertama ¢ kol

’Ÿ§ ±’si Ÿis’ meliŸ’tk’n kerj’’s’m untuk memŸ’ngun kes’’’“¢m eningk’mtk’n

konsistensi •’n m’enyelr’’skn kegi’t’n ’nt’r’ ’ktor £’ktorœ ¹edua ¢ ’ Ÿ§ ±’kol si •’p’t m

enj

’di proses negosi’si¢ ’yng meliŸ’tk’n kesi’ š’n untuk Ÿ ™rkompromi •’n memŸ ˜’t

trade ºoffœ ¹etiga ¢kol’Ÿor’si •’š’t meliŸ’’tkn per’n peng’w’’“¢s ’’“¢pemeriks me“’rik

Ÿ ™rs’m’ £s’’m•’n koordi“’si pus’tœ ¹eempat ¢ kol’Ÿ§±’si • ’p’t meliŸ’tk’n kek˜’s’’n •’n pem’ks’’“¢ ’kemmš˜’n untuk mem’’ks ¡’sil ’t’u m’emks’k’n preferensi sendiri

ke

š’•’ y’ng l’i “¢ ’smš’i Ÿ’t’s tertent˜¢ deng’n keš’tuh’n ’t’u keterliŸ’t’n merek’œ ¹elima ¢ kol’Ÿor’si • ’š’t meliŸ ’tk’n komitmen •’n ni’t m’s’ deš’“¢ kemungki“’n Ÿ ™rperil’k˜¢ “ ž’pere ’’n n ’’tu persi’ š’n untuk menyel’r’sk’n kegi’t’“ œ »’¢khirny kol

’Ÿ§ ±’si •’’pt menumŸ ˜¡—’n keterliŸ’’“¢t pengemŸ’’ngn motiv’si inter“’l d’n kom

itm

en priŸ’di untuk kegi’t’“ ¢ ’“ ¢keputus tuj˜’n org’nis’si ’t’u tuj˜’n y’ng leŸ–h str

’tegisœ ¦’ri keen’ dimmensti terseŸ ˜t ti•’k sel’lu Ÿ ™rj’l’n konsisten ’’tu pelengk’p s

’tu s’m’ l’i“¢¤’etpi jug’Ÿis’Ÿ ersif’t s’ling eksklusifœ

¯enurut ·’““ ’¥ ¨©©¶«¸ £¬­ untuk mewujudk’n kol’Ÿ§ ±’si perlu ’d’ny’ t’¡’p’n y

’ng menunjukk’n sk’l’ d’n intensit’s ’t’u der’j’d •’ri kol’Ÿ§r’si terseŸut¢ se•’ngk’n kem

itr

’’n tid’k m’enunjukkn ’•’’ny ¡’l it˜œ ²’kl’ kol’Ÿ§ ±’si •’ š’t d ig’Ÿ ’mrk’n se

Ÿ ’’gi t’’ngg y’ng m’enunjukkn meningk’tny’ komitmen • ’ri tingk’t tere“•’h kol

’Ÿ§ ±’si seder¡’n’ hingg’ ke tingk’t tertinggi •’n p’ling rumit terintegr’siœ¼ingk’t’n y

’ng š’ling tinggi • ’ri kol’Ÿ§ ±’si mŸ ˜½enim ’kn resiko politik •’n m’“’jeri’l y’ ng s˜•’h m

enj

’di konsensus Ÿ ™rs’m’¢se•’’ngkn kem’’itr n tid’k ’k’n menimŸ ˜½k’n resiko politik m

’upun m’“’jeri’lœ ®’ •’ ¼’Ÿel ª d’ š’t diket’hui meningk’tny’ intensit’s terseŸ ˜t¢

Ÿ ™rikut d’ft’r tingk’t kerj’s’m’ y’ng relev’n deng’n proses keŸ –j’k’n sert’ menu njukk’n kegi

À ÁÂÃlÄ ÅÆÇÁlÁÈolÁÂ ÉrÁsÊ

Degree of collaboration What is involved-activities

Ëighest level: high normative commitment to collaboratiÌÍÎ often

highest politicalÏ managerial risks

T

ransformative interaction between network actors

Î substantive engagement and empowerment

Î search for high degree of

stakeholder and inter Ðactor consensus and cooperati

ÌÍÎ coalition building by government and non Ðgovernment actors

Ñedium Ðhigh level: strong normative orientatio

ÍÎ high level of political

Ïmanagerial risk

Strong engagement of stakeholders in decisions or policy process and implementationÎ devolving

decision Ðmaking capacities to clientsÎ more

complex innovations in policy Ðdeliv ery processes

Ñedium Ðlevel: commitment to

multiparty input and buy ÐiÍ Î moderate levels of

political Ïmanagerial risk

Òormal commitment to inter Ðagency consultation and ÌÍÎcollaborati joined

government strategiesÎ formal joint involvement

exercises and join t funding initiatives

Ñedium Ðlow level: operational forms of collaboration to get job done

Î some politicalÏmanagerial risk

Òorms of co Ðproduction: technical improvements in delivery chainsÎ assistance to

comply with obligationsÎ direct consultation

with clients over delivery and compliance systems

Î systematic use of evaluation dataÎ public reporting on targets informed by client preferences

Óowest level: marginal operational adjustments

Ô low levels of political

Ïmanagerial risk

Õncremental adjustments us ing consultative processes

Î client discussions and feedback mechanisms

Î gaining information on needs

Ïexpectations of others

ÆumÂÃrÖ×ÁnØÁÙÚÛÛÜ ÖÝ

ÞÁrÊ tÁÂÃl tÃÃÂßrs t àÁáÁt àÊ ÇÃtÁâßÊ ÂÁâãÁ ÊntÃnsÊtÁs ÇÁ Éol rÁsÊ àÊtunäßÇÇÁn

àÃØ åÁn ÁàÁnyÁ sÇÁlÁ mulÁ Ê àÁrÊ yÁ Øå áÁlÊØå rÃØ àÁâ æ lowest level ç âÊØ ååÁ áÁlÊØ å tÊØ ååÊ æhighest level çÅÆÇÁlÁ tÃÃrnàÁâmÃmpunyÁ Ê rÃsÊ Ço polÊtÊ Ç mÁupun mÁØÁäÃrÊÁl yÁnå rÃØàÁâ

àÃØ åÁn ÉáÃrÁsÊÉØÁlÊÁsÊs yÁØ å  ÃrsÊèÁt mÁåÊØÁr lÙ sÃâÊØ ååÁ Á ÇtÊvÊÁts yÁØ å tÃäÁàÊr mÁsÊâ ÂÃrsÊèÁt ÊØÇrÃmÃntÁl àÁlÁmÂÃn tßÇ prosÃs ÇÁonsultsÊÙàÊsÇusÊ untßÇ mÃmáÃrolÃâÁmsßÇÁn àÁn mÃØ àÁáÁtÇÁn ÊnèÁormsÊÙàÁn àÊÁÁntrÁ yÁØåÂÃrÇolÁ ÉéÁsÊ mÁÊâs ÂÃrsÊèÁt mÃusrumÇÁn

ÊàÃàÁn âÁrÁáÁn untßÇ mÃØ êÁáÁÊåÁÂÁmrÁn mÁÁs àÃpÁn sÃêÁrÁ ÃrsÁÁ Åm ÆÃàÁØ åÇÁn sÇÁlÁ t

ÃÊØ ååÊrt mÃmpunyÁ Ê rÃsÊ Ço polÊ tÊ Ç mÁupun mÁØÁäÃrÊÁl yÁØ å tÊØ ååÊ pulÁ âÊØ ååÁ sÁmáÁ Ê m

ÃnåÁrÁâ áÁàÁ ÇÊomÃtmn yÁØ å ÂÃrsÊèÁt normÁtÊè Ù ÃâÊØ ååÁs Á ÇtÊÊvtÁs yÁØ å àÊlÁ ÇßÇÁn s

ß àÁâ mÃØ åÁrÁâ áÁàÁ ÊÃntrÁ ÇsÊ yÁØ å sß àÁâ  ÃrsÊèÁt trÁnsèormÁtÊè sÃrtÁ mÃØ åÁrÁâ áÁàÁ

ïðñlòòsóòññntrñ ñïtor ôõmõròntñö mñupun non ÷ô õmõròntñö øõró ñsñïñr n pròònsp ïð ðôõrñsò ó ñn ïonsõnsusù

úñsò ö õmnurut ûñnnñ ü ýþþÿ ÷ ø ñöñ ïñøðol rñsò tò ó ñï øõrlñ s óñlñm r

ñ yñ öñô ñm ó ñlñmøõrïolñøðrñs ò ñ óò ô õrlïñn ôõrtòøñ ñm n ïontõ ï tuñ u ôòlò ö ñn óñn motòñvsò ó ñrò ô ñrñ ñïtor yñ mõlñïuïñn ïolñø ðñsòù ntï mõnun ïïñn

ñó ñnyñ õsïñlñsò yñ mõòïñt ô ñó ñ sïñlñ ïolñøðñsòóò õlñsïñn mõ õñò òntõnsòòtñs ó ñn motòvñsò óõñn rõntñ ôõóõïñtñn y ñ ïontrñsù õøõrñôñ pòò öñl n ó ñn motòvñsò t

õñ òrs mõnurut ïontõ ïs ó ñn tuuñn ó ñrò ïolñø ðrñsò sõø ññòmññ tõñr ntumô ñó ñ tñøõl øõròïut

ñøõlýùontõ ïsuuñ òò ö ñl n óñn úotòvñsòóñròolñø ðrñsò

umøõr

ûññn ýþþÿ

òl

ò ö ñn ñtñu motòvñsò unt ï m

õ l

ñïïñn ïol

ñøðñs ò óñô ñt

óò øñt pol ñ y

ñ óòïotomòs mõnurut óòõmnsò ïontõ ï ó ñn tu ñn ó ñòr óò ø õrlñïïñnnyñ ïolñø ðñsòù ñrò

óòmõnsò ïõ ïñs

ññn ïõm

ïòñn yñ óòl

ñ ïïñn

øòsñ mõlñluòïõ ïõñrsñn ó ñn ôõmñ ïsññn

ñtñu óõ ñn ñrñô õrsñsò sukñrelñùñri tingkñt komitmennyñ øòsñøerwujud kolñø ðrñsi y

ñng s ø t

ñntif ñtñu ö ññny kosmetik ø õlñk ñti

ó ñk øõrñrtiù ñri segi intern

ñlisñsi øóñyñ kol

ñøðñsi ó ñpñt dipñó ñng seø ñgñi komen yitmñng øõrsifñt filosofis ó ñri pengemø ñngñn

øóñyñ kolñø ðñtif ñtñu hñnyñ seø ñgñi ñlñt ñtñu instrumen yñng tió ñk ñóñ komñitmenny terh

ñó ñp kolñø ðñsiù ñlñu diliöñt ó ñri dimensi strñtegikolñøðñsi øisñ diô ñó ñng se

øñgñi ñlñsñn yñng positif ó ñn øõñrmnfññt ñtñu kolñøorñsi hñnyñ untuk tió ññkn negñtif ó ñ ñtñu penegñöñn sñjñù

isñmping itu ñø ðñkol si dñôñt diñnggñp seø ñgñi sñrññ ó ñn proses ñtñu seø ñgñi

ö ñsil ö ñl ini mengñø ñki tkñn tujñn óñri kolñøðrñsi ñkñn øõrøõó ñ ÷ø õó ñ ñdñ yñng m

eng

ñnggñp ø ñhwñ kolñø ðrñsi merôñkñn tujñn øersñmñ niñt øõrsñmñ ó ñn terjññdiny konsensus

ñkñn tetñpi ññd j ñug yñng øõrô ñ ø õrsñing ó ñlñm tujñn sehinggñ untuk øõrô ñrtisiôñsi dñlñm kolñø ðñsi mempunyñi ñlñsñn yñng øõøõr ñùd ôñøilñ ó ñri dimensi

visi

øòlitñs ó ñn kesñóñrñn ñó ñ yñng mengñøòml øõntuk terøïñ ó ñn terôøikñsi sehinggñ m

e

øöïñn kesñó ñrñn ø õrkolñø ðrñ si yñng tinggi ñkñn tetñpi terdñôñt jugñ yñng øõrsifñt rñö ñsiñ ó ñn di øelññkng lñyñr sehinggñ mengñkiø ññtkn ketió ñksñó ñrñn ó ñlñm

kol

ñøðñsiùñn yñng terñkhir ñô ñøilñ diliö ñt ó ñri diimensi penerñpñnnyñkolñø ðrñsi ø òsñ diw

ujudk

t

t pul y !"# $urw %ol "ors p ms&l '&j t'( menentng deskripsi dn solusi

)

*onsep yng dikemukkn oleh +nn terse" $, diperjels le" h lnjut oleh

-hergold . /001 234 5//6 "hw konsep collabo rative governance itu mer$ kn s$tu proses yng "rsift trnsformtif muli ri &$"$ !n yng "rsift komndo hingg

s

mi interksi yng "r7irikn kol "8rsi) -elengkpny t diliht t "el "rikut 2

9 "el 4):roses 9rnsformsi * " 8ol rsi

;ommand The process of centralized control < with clear lines of hierarchical authority.

;oordination The process of collective decision making imposed on participating institutions.

Cooperation The process of sharing ideas and resources for mutual

benefit

Collaboration The process of shared creation brokered between

autonomous institutions

-um"r2-hergol(/00 12 /0

=ri t "el terse"ut dt dikethui "hw p mulny kol "8>si ntr pem

erint

h dengn stakeholder yng lin "rsift kom 8( d im thn ini m

sih "rsift hirrki n ny kontrol yng k$t ri pemerint& ( stakeholder tik dili

"tkn l pengmm"ln keputus ) : thp "rikutny "rsift koordin(si

dim ntr pemerinth dengn stakeholder lin s$h terjdi proses pengm"ln keputus

n yng "rsift kolektif)*emudin dri & $"$ gn yng "rsift kolektif terse"$t m

eningk

t menjdi & $ "ungn yng "rsift koopertif( dim lm& $" $ !n yng

"rsift koopertif ini suh terjdi "r"gi . sharing6 ide n sum" ery untuk m

em

peroleh mnft "rsm ) =n khirny di t& p khir ri & $" $ngn terse"$t "rsift kol "or(tifdi lm t& n khir ini s$h terjdi h$"$ !n smi thp

"r"gi kresi . shared creation6 yng diwujudkn dlm"ntuk lem"g yng " rsift perm

nen n otonom)

-edikit " r"d dengn yng dikemukkn oleh + . /001 6( ?ppel

. /0 3 46 meli&t "hw trnsformsi collaborative governance "is di7ermti ri & $" $ !n . relationship6 dintr pilr governanceyng mem"ntuk s$tu kont inumri & $" $ !n informl hingg smi forml) =im dlm proses trnsformsi terse"$t

dim ul

i ri pengk$n kn ke" r n "rsm

. co-existence6( udikem

n melkukn kom

unik

si . communication6( koopersi . cooperation6( koordi si . co-ordination6

hingg

smi kol

" 8>si . collaboration6)-elengk

BumCDrEFGGDlHIJ KLEM

NOmC Or K PQontinuum of Cross-organizational working

ROri gOmC Or terseCSt TOGOt diketOhui C OhwO proses trOnsformOsi terseCu t

¢£r¤¥ox terse¥¦t d£§ £t diket£hui ¥£hw£ fenome¨ £ kol£¥©ª £si y£ng § £ling re¨ «£h

£«£l£h kooper£si¬ dim£¨ £ § £«£ f£se ini ditunjukk£n deng£n k£r£kteristik ¥£hw£ £ksi ¥­rs£m£ kur£ng sentr£l untuk misi org£nis£si¬ se«£ngk£n kol£¥©ª £si menunjuk §£«£

proses di¨ £mis y£ng m¦¨®ul d£ri kondisi st£tis¬ y£ng kemudi£n hingg£ kontinum§ £ling k

£¨ £n y£ng mengg£¥£mrk£n tingk£t tertinggi ¥­r up£ integr£si pel£y£¨ £¨¯ °£mpir s£m£ deng£n ±elden ² ³´´µ ¶ «£n ·¸e£ry ² ³´¹ º¶¬ ¥ ££hw fenome¨ £ kol

£¥ ©ª £si se¥££gim£¨ £ dikemuk£k£n oleh »£dj£ ² ³´´º¶ d£l£m¼illi£s m² ³´´ ½¶¬ kol

£¥ ©ª £si ti«£k menduduki f£se y£ng ter£khir «£ri tr££nsformsi fenome¨ £ kol£¥©ª £tif

te rse¥¦t¬ f£se ter£khir d£ri fenome¨ £ kol£¥©r£si £«£l£h ko ¾£«¦¨£si ² co-adunation¶ y£ng s

¦« £h mem££dukn struktur «£n kultur «£l£ setim£p ger£k l£ngk£h or¿£nis£si¯ ±elengk£pny£§ £« £ g£m¥ £r ¥­rikut ini À

±um¥­r À»£dj£¬³´ ´ ºÁ¼illi£ms¬³´´ ½ »£m¥£r ³¯±istem£lsifik£si Âol£¥©r£si

Âonsep y£ng dikemuk£k£n oleh »£dj£² ³´´º¶ ini le¥¤h meliãt ¥£hw£ fenom¨ £e kol

£¥ ©ª £si jug£ m£sih diliãt se¥£g£i der££jd æ¥ung£n y£ng menunjukk£n £«£ny£ integr

£si form£l mul£i d£ri y£ng §£ling re¨ «£h ² low¶ hingg£ y£ng § £l ing tinggi ² high¶¯ Äntegr£si form£l y£ng § £ling re¨ «£h di¥­ri istil£h kooper£si¬ £¨£dim §£« £ pol£

æ¥ ¦¨ ¿£n ini ãny£ ¥­ujud srw£ling ¥­r¥£gi inform£si «£n s£ling menguntungk£¨¯

Âemudi£n ditingk£tk£n menj£di koordi¨ £si y£ng s¦ «£h mem£duk£n tug£s « £n tuj ¦£n ¥­rs£m£ sehingg£ ¥¤s£ me¨®£§£i kol£¥ ©ª£si y£ng s¦«£h m£engintegrsik£n str£tegi «£n

tuju

£n ¥­rs£m£¯¢£n £khir «£ri proses tr££nsformsi terse¥¦Å£« £l£h ter®£p£iny£ h¦¥¦¨ ¿£n k

©£«¦¨ £si y£ng s¦«£h meny£tuk£n struktur «£n mengkom¥¤ ¨ £sik£n ¥¦«£y£ org£nis£ si se

®£r£¥ers££m ¾s£m£¯

¢eng£n memperãtik£n konsep kol£¥©r£tif y£ng tel£h di§ £§ £rk£n di de§£n m££k

«£§ £t diket£hui ¥££hw sk££l tertinggi «£ri collaborative governance puny£memi Æooper£tion

±Ã£red inform £tion £nd m ut ¦£l support

Æoordi¨ £tion

Æommon t£sks £nd Æom§ £ti¥le g © £ls

Æoll£¥© ª £tion

Äntegr£ted str £tegies £nd ®®olletive purpose

Æ©£«¦¨ £tion

Çni ed str¦®ture £nd ®om¥¤ned ®ultures ¢e ning str£tegi

® £lli

£¨®es £®ross £

® of integrontinuum £tion

ÊËrsÌmÌÌn ÍËÎÏÌn prÐnsÐp ÑËmÐtrÌÌ ÎÒ ËÓol ÑÌrËÎÌ Ðtu sËÔÌrÌ ÑonsËptÕÌl ÍÌpÌt

ÍÐÌsumsÐ ÑÌn ÖÌ Ó×Ì ÑËÐmtrÌÌn mËrÕÊÌ ÑÌn ÔÌ ÊÌÐÌn tËrtÐ ÎÏÏÐ ÍÌrÐ tÌ ÓÌpÌn collaborative

governanceØ ÙoÍËl collaborative governance mËÊÌ ÑÌru n sÕÌtu prosËs yÌ ÎÏ ÍÐÌ ÑÓÐrÐ

ÍËÎÏÌn tËrwuÚÕÍÎÛÌ ÑËÐmtrÌÌn ÍÐÌÌntÌr pÌrÌ stakeholdersËÓÐ ÎÏÏÌ ÑËmÐtrÌÌn mËrÕÊÌ ÑÌn

ÓÌsÐl ÜÐ ÎÌl ÍÌrÐ prosËs collaboratve governanceØ ÝËonsp collaborative governance m

ËmpunyÌ ÐÔÌ ÑÕ ÊÌn lËÖÐÓÞÕÌs ÍÐ ÖÌ ÎÍÐ ÎÏÑÌn Í ËÎÏÌn Ñ ËmÐtrÌÌ ÎØ

ßËÎÏÌn mËÎÏÌÔu ÊÌ ÍÌ ÑonsËp tËrsËÖ Õt ÍÌn ÍÐÌsumsÐ ÑÌn ÖÌ Ó×Ì prosËs

collaborative governance ÚÕÏÌ mËnÏÌlÌmÐ trÌÜnsormÌsÐ sË ÖÌÏÌ ÐÌ ÎÌm ÍÐ ÑËmuÑÌÑÌn olËÓ

àÌ ÎÎÌá âãã äåÒæÓËrÏolÍáâã ã äåÒæËlÍËn áâã ãçåÒàÐllÐÌms áâãã èåÍÌn éppËl áâã êëåÒmÌ ÑÌ

collaborative governance ÖÐsÌ Í ÐulÌ ÐmÍÌrÐÊËÌrumusn Ð ÍË ÍÌn ÓÌrÌÌpn ÖËÌrsÌmÓÐ ÎÏÏÌ

ÍÐÌ ÑÓ ÐrÐ ÍËÎÏÌn Ì ÍÌnyÌ ÌÑtÐÐvtÌs ÑËmÐtrÌÌnØ ìleh kÌreÎÌ itu tÌ ÓÌpÌn collaborative governance ÖisÌ dimulÌi ÍÌri tÌ ÓÌpÌn memÖÌngun visi ÖËrsÌmÌ

á shared vision) y

Ìng kem

udi

Ìn mendorong ÊÌrtisiÊÌsi ÍÌri seluruh stakeholder ÍÌlÌmÖËntuk jÌringÌn yÌng l

ÕÌs diÌntÌrÌ ÊÌrÌ pelÌku ÊÌriwisÌtÌ untuk mengÓÌÌsilkn kemitrÌÌn yÌ ng ÖËrlÌngsung se

ÔÌrÌ terus menerus ÍÌlÌ jmÌÌngk wÌktu yÌng ÊÌnjÌngØíenjelÌÌsn leÖih meÎÍÌlÌmÍÌri keem

ÊÌt konsep terseÖÕt ÌÌkn diurÌÌikn ÊÌ ÍÌÖÌgiÌn Öerikut iniØ

1. Membangun Visi Bersama (Shared vision)

æetiÌp orgÌnisÌsi ÌtÌu kelompok mÌsyÌrÌkÌt yÌng mempu nyÌi kepentingÌn yÌng s

ÌmÌ untuk meÎÔÌ ÊÌi tujÕÌn tertentu ÊÌsti dilÌÍÌn si ÌdÌnyÌ visi yÌng jelÌs dÌn m

e

ÎÌntÌng di mÌsÌ de ÊÌ ÎØßikiem

Ìn jugÌÍÌlÌm mengelolÌ sÕÌtu urusÌn yÌng meliÖÌÌtkn

ÖËrÖÌgÌi stakeholderÌpsti ÌÌkn terjÌlin dengÌn erÌt ÌÊÌ ÖÐlÌ dilÌ ÎÍÌsi oleh ÌdÌnyÌ sÕÌtu

visi Ö ËrsÌm

ÌØ Shared vision

ÍÌÌpt menggerÌkkÌn orÌng seÖÌÌgi priÖÌdi ÌtÌu ÖÌÌgin ÍÌri m

ÌssÌ untuk mengidentifikÌsikÌn dirinyÌ seÖÌgÌi ÖÌgiÌn dÌri kelompokØ ßÌlÌm kontek org

ÌÌnissiÒjikÌ sitÕÌsi shared visionÌsudh terÔÌÌpiÒtÌÎÊÌ perlu pe intÌÌrmn ÍÌri pimpiÎÌn

ÌnggotÌ orgÌnisÌsi ÌkÌn Ö ËrsediÌ melÌkukÌn ÕÊÌyÌ îÕ ÊÌyÌ untuk mÌ ÊÌengg i visi áæusÌntïÒ âã êãðâèåØ

ñisi merÕÊÌkÌn gÌmÖÌrÌn ideÌl mÌsÌ deÊÌn yÌng ÌkÌn diÔÌ ÊÌi oleh orgÌnisÌsi

ÌtÌu kelompokÒ Ìyng menurut òryson á êóóóðçèå diseÖÕt dengÌn i stilÌh visi ke

ÖËrÓÌsilÌnØ ñisi keÖËÌrhsilÌn disÌmping merÕ ÊÌkÌn komitmen Ö ËrsÌÌmÍÌri seluruh

ÌnggotÌ orgÌnisÌsi jugÌ hÌrus diseÖÌrkÌn seÔÌrÌ luÌs di kÌlÌÌngn stakeholder áòrysïÎÒ êóó óðâêôå sehinggÌ lingkungÌn orgÌÌnissi ÍÌpÌt mendukung keÖËrÌ ÍÌ Ìn dÌri o rgÌnisÌsi terse

ÖÕØtßemikiÌn jugÌÍÌlÌm kontek governanceÒvisi keÖ ËrÓÌsilÌn hÌrus ÍÌ ÊÌt diterimÌ ÖÌik oleh orgÌnisÌsi pemerintÌhÒ swÌstÌ ÍÌn mÌÌsyrÌkÌt ÌgÌr ketigÌnyÌ mempunyi

kom itm

en yÌng sÌmÌ untuk mengelolÌ sÕÌtu urusÌ ÎØ õgÌr sÕÌtu urusÌn yÌng dikelol Ì oleh ketigÌ komponen terseÖ ÕöÍÌpÌt menumÖÕÓ ÑÌn kerjÌsÌmÌ yÌng sinergis mÌÌk perlu

Ì ÍÌnyÌ rumusÌn visi keÖËÓÌr silÌn yÌng sÌÌØm÷Ìl ini ÌÌkn selÌlu mÖËemri ilÓÌmÍÌn m

em

Ìsok sumÖËr mÌotivsi lÌinnyÌ sehinggÌÌÌkn terÔiptÌ kolÌÖïøÌsi diÌntÌrÌ ketigÌ pilÌr

governanceØ

Ùenurut æenge á êóóçðâêêå untuk meÎÔÌ ÊÌi shared visionini perlu ÌÌdÌny sÕÌtu proses yÌng dimulÌi ÍÌri Ì ÍÌnyÌ visi priÖÌdi yÌng kemudiÌn diÖÌngun menjÌdi visi

ÖËrsÌmÌØæÕÌtu visi ÍÌ ÊÌt dikÌtÌÌkn ÖËÌnr Ì ÊÌÖ ÐlÌÌÌntrÌ priÖÌdi memiliki gÌmÖÌrÌn yÌng s

ÌmÌ ÍÌn mpunyÌemi komitmen sÌtu sÌÌm lÌin untuk memilikinyÌØ ÝetikÌ orÌng ÖËÎÌr î ÖËÎÌr memÖÌgi sÕÌtu visi mÌÌk merekÌ ÌkÌn terhuÖÕÎÏÒ terikÌt ÖËrsÌmÌ oleh sÕÌtu

ÌspirÌsi umØumõÌlsÌn mengÌ ÊÌ orÌng memÖÌngun visi ÖËÌrsmÌ Ì ÍÌlÌh kÌrenÌ Ì ÍÌnyÌ ÓÌsrÌt untuk t erÓ ÕÖÕng ÍÌÌlm sÕÌtu kegiÌtÌn yÌng pentingØ

ßÌlÌ kontek untuk mm emÖÌngun orgÌnisÌsi pemÖ ËlÌjÌrÒ æenge á êóóçðâãùå m

enjel

ÌskÌn ÖÌhwÌ visi ÖersÌmÌ merÕÊÌkÌn ÓÌl yÌng vitÌl kÌreÎÌ ÌÌkn memÖËrikÌn

t

üýþ ü üÿ ünyü vs rsüüm ýün s ütu vs ürsmü tü ü ün ýÿ r ý unt l m

mü ürü ürü üru ÿ ülümrpr mnyrüün þüýÿ üýün þüýÿ üýün yüý ÿþ üý s ürü mýÿ ülüm ÿ ün mýýül trütüsn tr ütüsün pr üÿ ÿ ün or

üýsüsoýül

onsp trst ülüu ÿtrüþün ÿülüm governance tntu süü süý üt tpüt

olüüs ÿüntüür tü þlür governance trüÿ ürýü süü l sütunyü ÿs üün

üÿ ünyütrütüüsn ÿüntürütüünyÿün ÿþrlünnyü unt mnüs s sumrÿ üyü s

ürü sümü trs ÿ ün rr trütüsün yüý üÿ ü þ üÿ ü stakeholder ÿ üþ üt mýüÿ pýrü unt rolüüs üþülü ÿüntürü stakeholder mpunyüm

ons

nsus unt mümný vs rsümü sümüün vs ÿün ÿþ üüm ol slur u

stakeholdermrþ üün tüüþ ün üwül ÿür collaborative governance ünur

nt mmünun vs rsümü yüý nsþrüs ýül

ÿ ün m ýlüm ÿüntürü

tü þlür governance ououes dün osner seügüimüýü dikutip oleh ryson

mem

erikün iri iri üntürü lüin mfokuskem

ün keþüÿ ü müsü deþ ün yüng le

ih üik mendorong ürüpün ÿ ün impiüý tertürik keþ üÿ ü nilüi nilüi umum m

eny

üütkün üsil üsil yüng positif müeneknkün sütu kelompok yüng rsüt m

engg

ýükün güümr üimjidün metüforü kütü dün müunikengkomsikün üntusiüsme ÿ ün kegemrüün yüng menyülü nyülüntuk mewujudkün visi rsümü yüng mempunyüi e

ýümiri terset perlu üÿ ünyü sütu þ üyü yüng terürüh ügür visi ersümü ÿ üþüt dirum

usk

ün dengün üik ÿ ün men jüdi keyükiýün rsümü diüntürü ketigü pilür

governance

engün mengü u þüÿ ü peýÿüþ üt !enge

d

ün ryson mükü untuk

ÿ üþ üt merumuskün visi rsüüm se ügüi lüngküh üwül collaborative governance ümkü ÿ üþ üt dilükukün dengün mengidentifiküsi visi p üri di müsing müsing yüng kemudiün

dirum usk

ün untuk menjüdi visi kelompok ÿ ün üükhirny menjüdi visi rsümü ketigü pilür governanceÿ ülüm mengelolüþ üriwisütü

2. Partisipasi (Participative)

üeterli tün stakeholder ÿülü pengelolmüün þüüriwistü memerlukün üd ünyü struktur yüng jelüs üþ ürtisi si üktif merþükün syürüt mutlük ügür proses governance ÿ üþ üt rlüngsung!etelüh terüngun visi rsümü diüntürü stakeholder mükü setiüp kom

ponen ükün melüükukn þ ürtisiþ üsi s üür sukürelü tüýþü diperintüürtisþ üsi d ülüm kontek governance tentu süjü müsih menyisükün dilemü yüitu üþüküh müeningktkün

" demokrüsi ütüu mülüh ükün m #enim kün domiýüsi kekütün non negürü yüng oleh ingwerth seügüimüýü dikutip oleh $ %üverty ÿ ülümevir

dise

ut seügüi private governance ürtinyü sektor swüstü yüng mendomiýüsi urusün

þ #ik yüng ükhirnyü negürü dikeýÿ ülikün oleh swüstü

$eskipun definisi governanceemiliki vmüriüsi yüng üsrgüügsün yüng þ üling m

e

ýÿ üsür ÿüri governanceüÿ ülüh ühwü pemerintüh ÿ üti k lügi merþ ükün üktor otonom

ÿ ün rwiüwü yüng tiÿ ük sü digünggu gugüt þ üÿ ü sütu wükt !eüliknyü sektor þ #ik sekürüng dikonseptuülisüsikün seüügi sektor yüng tergüntung þ üÿ ü swüstü ÿ ülüm

sejum l

üh ürü yüng reÿ ü ÿ ün ünyük ÿ üri kejükün p #ik dikemüngkün ÿ ün diim

plem ent

üsikün melülui interüksi üktor üktor þ lik ÿ ün swüstü &eumüý !ejük governance jugü diþüümi seügüi proses pengümlün keputusün ÿ ün proses

dim

üýü keputusün dilüksüýüküý ümük üýülisis governance leih rfokus p üÿ ü üktor form

ül ÿ ün informül yüng terliüt dülüm pereý ünüün rupü pengümlün keputusün dün pel

üüksnün yüng terwujud ÿ ülü immüplementsi kejükün 'idiüningsi

$enurut ()* ühwü governanceyüng üik memiliki ükrükteristik utümüÿün y

-.unt-/0l1 tr-ns2 -r-3 1 r045 1spons 050 .t45 6 -n 05 4s40n1 -64l 6-n 43 .lus45 1 6-n m0n74 .ut4 -tur-n 89 .:um

;-rt4s42 -s4 y-3 7 /0r92 - 20l4/-t-n -.t4 5 w-r7- 307-r- 6-l-m203 7-/ 4m l-n .0putus-n m-upun 6 -l-m2 0ny0l03 77-r--n 200mr4nt-8-n 6 --lm.0r-3 7.- t0or4

democratic citizenshipm0r92 -.-n 3 4l-4 p0nt4 3 7 y-3 78 -rus 6 4<un<93 7 t43 774 :=03 8-r6t >

=e38-rdt ? @A ABC D E FD GH menye/9Ik-n -6-J ?del-2 -nH nil-i penting 6-ri p-rtisi2 -si w-rg -neg

-r -:Kemitr--n /-ru ? new partnershipH--kn /0/-rkemng se/ -g-i 8-sil 6-ri p-rtisi2 -si

y

-ng /0s-r 6-ri w-rg- neg-r- ? citizenH 2 -6 - peng-m/ 4l-n keputus-n m-upun penyelengg

-r--n urus-n pemerint-h-3: ;erint-emh mem/0rik-n r9 -ng y-ng l9 -s 2 -d -peli

/ -t-n w-rg- neg- r- untuk /0r2 -2 -rtisi si deng-n /0/0r-2 - -l-s-3 1 -nt-r- l-3Ci LH 2 -rtisi2 -si y-ng /0s-r -k-n m/ -emntu m-enemukn 8-r-p-n y-ng ingin diM -2 -i w-rg

-neg -r-1

@H

2 -rtisi2-si y-ng / 0s-r -k-n meningk-tk-n k9 -lit-s pel-y-3 -n 2 9/lik k-re3 -pem

erint

-h -k-n memiliki su / 0mr6-y- y-ng le/ 4h /0s-r1 jug- inform-si 6-n kre-tivit-1s BH

2-rtisip-si y-ng /0s-r -k-n mem/ -ntu proses implement-si ke/ 4j-k-3 1 NH

2-rtisi2 -si y

-ng / 0s-r -k-n meningk-tk-n ke/9I9 8 -n w-rg- neg-r- untuk tr-2 -ns r-nsi d-n

-kunt-/4lit-s1 EH 2 -rtisi2 -si y-ng / es-r -k-n meningk-tk-n keperM-y--n 29 /Oik 2 -6-pem

erint

-81 GH 2 -rtisi2 -si y-ng /0s-r -k-n m/ 9 8enum k-n m-sy-r-k-t inform-si1 PH 2 -rtisi2 -si y-ng /0s-r -k-n me3 Mipt-k-n kemungki3 -n pengem/-ng-n kemitr--n / -ru -nt-r- pemerint-h 6 -n m-sy-r-k-t1 6 -n

JH p

-rtisip -si y-ng /0s-r -k-n me378-silk-n 29/Oik y

-ng melek inform-si:

=-ri -2 - y-ng dikem9 -k-n oleh =en8 -rdt >=e3 8 -rdt terse/9t1se/ 03 -rny- s9 6-h di

/ 0ri d-s-r y-ng k9 -t oleh Qrnstein

?LD GDH y

-ng meneg-sk-n /-hw- 2 -rtisi2 -si w--rg neg

-r- d-2-t dik-tegorik-n 6-l-m B ?tig-H / -gi-n /0s-r y-itu non partisipasi, tokenism 6-ncitizen power:;-rtisip-si y-ng sesungguhny--6-l-h 2 -riti2 -si dim-3 - w-rg- neg-r

-m em puny

-i keterli/ --tn d-n kek9 ---s n untuk ikut sert- 6-n diperhitungk-n 6 -l-m peng

-m/ 4l-n keputus-3 : K-/ Rol r-si -n t-r- pemerint-h 6-n w-rg- neg-r-1 / -ik se/ -g-i pel

-ku ekonomi priv-t m-upun se/-g-i kek9 -t-n civil society1 m9 Mul 6 -l-m2-rtisi2 -si y

-ng di 6 -l-ny-m ter6-p-t citizen power: =-ri konsep y-ng dikemuk-k-n oleh Qrnstein terse/ 9I jel-s sek-li / -hw -2 -rtisi2 -si er9 2 -m k-n t-h-2 -n penting 6-l-m proses kol-/ RS-si: ;-rtisi2 -si y-ng tinggi m

eng

-r-h 2 -d- ter/entukny- kemitr--n -nt--r pemerint-h deng-n m-sy-r-k-t: =-l-m tingk

-t-n ini keduduk-n -nt-r- pemerint-h deng-n m-sy-r--kt -6-l-h seim/-ng:

T-sy-r-k-t1 ti6-k terke Mu-li sektor sw-st-1 mempuny-i kek9 -t-n untuk mel-kuk-n bergainingdeng-n pemerint-h / -ik 6-l-m proses peng-/ 4ml-n keputus-n m-upun 6 -l-m

im plem ent -si progr-Umkegi-t-3 :

V-2 -mi s--t ini p-rtisi2 -si mel-hirk-n p-3 6--ngn y-ng /0r-g-m6-n mempuny-i m

-k3- y-ng ti6-k s-m-: =-l-m kontek kol-/ RS-si1 2-rtisi2 -si meny-ngkut si-2 - y-ng di

-j-k 6-n si-2- y-ng meng-j-k: Qp-k-h m-sy-r-k-t --tu sw-st- y-ng 8-rus /02 -r rtisi2-si d-l- kegim-t-n y-ng dil--ksn-k-n oleh pemerint-81 --tu m-sy-r-k-t

/0r2 -rtisi2-si 2 --d kegi-t- n y-ng dipr-k-rs-i oleh kelompok m-sy-r-k-t sendiri: Wntuk m

em perjel

-s v-ri-si y-ng -6- di m-sy-r--kt 6-l-m/0r2 -rtisi2 -si1 ;retty ?LDDNH se

[ \]^l_`[ab capol d\n e \r \f^trasta fg\rtasah\sa

N

N_o Tipologi Karakteristik

i

g\rtasa h\sa p\s aj k m

\nipul\tif

\ ` l\sy

\r\k\t di] ^rit\hu \h\ y\ng sed \ng \t\u tel\h terj

\di

] ` gum\engumn sepim\k nseperti pemerint\h \t\u pel

\ks\n\ proyeko t\ph\ mperem m\tik

\n t

\ngg\h\n m\sy\r\\kt

q` rnform\si y \ng diperluk\n ter]\\ts h\d\ k\l\ng\n profesi

bp\l di ls\r m\sy\\rk\t umum

t

g\rtisih\si deng\n q\r\ m

em ] ^\rikn inform\si

\ ` l\sy\r\k\t seked\r menj\w\]h^rt\\\ny n ] ` l\sy\r\k\t tid \k puny\ kesemh\t\n terli]\t

d\l\ mm peng\emruhi proses peng\m] al\n keputus

\n

q` u\sil ke]aj\k\n tid \k di]\m\s ]^rs\\m m

\sy\r\k\t

v

g\rtisp\si mel\lui konsult \si

\ ` l\sy\r\k\t ]^h\r \rtisipsi deng\n q\r\ konsult\si ] ` gim\k ls\r m\endeng\ pwrk meng\ p\lisis m\s\l\h

d\n pemeq\m\nny\ `

q` [id\k \d\ pelu\ng ]\gi pem]s\t\n keputus\n ]^rs\\m m\sy\r\\kt`

d ` g\r\ profesib p\l t\k ]^rkew\ji]\n meng\juk\n h\ pd \ng\n m\sy\r\k\t n]\se g\i m\suk\no untuk diti

pd \\klnjuti`

_

g\rtisih\si insentif m \teriil

\ ` l\sy

\r\k\t menyedi\k\n sum]^r d\y\ seperti te

p\\g kerj\ demi mepd\\ptkn sh\mkim]\l\n ] `

l\sy

\r\k\t tid\k dili]\tk\n d \l\m eksperimen \t\u proses pem]^l\j\r\n

q` l\sy\r\k\t tid\k puny\ \ndil untuk mel\njutk\n kegi

\t\n h \d\ s\\t insentif y\ng di\d \k\n m\] as`

x

g \rtisih \si fungsion\l \ ` l\\syr\k\t mem]^ntuk kelompok untuk m

e

p q\h\i tuju\n ]^rs\m\

] ` g]^emntuk\n kelompok ]a \\sny\ se tel\h \d\ keputus

\n l\m\ y\ng tel\h disep\k\ti`

q` yw\lny\ m\\syr\k\t terg\ntung h\d\ pim\k lu\rw t