ii i v
K
A
R
T
S
B
A
s u ir o G , r o eG . (2013) . Pengembangan Bahan Aja r yang Terintegras i r a K n a k i d i d n e P n a g n e
d akte r untuk Keteramplian BerbicaraPada Mata .l a s a G r e t s e m e S V I s a l e K D S a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e
P Sk irps i
s a ti s r e v i n U r a s a D h a l o k e S u r u G n a k i d i d n e P i d u t S m a r g o r P : a tr a k a y g o Y . a m r a h D a t a n a S n a u j u
T peneilitan in i adalah untuk menghaslikan bahan aja r Bahasa a i s e n o d n
I keteramplian berbicara yang teirntegras idengan pendidikan karakte r i s k u t n
u swa kela sIV SD semeste rgasa,l dengan kompetens idasa rmenjelaskan r e t k a r a K . r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s n a a n u g g n e p k u j n u t e p n i n a it il e n e p m a l a d n a k g n a b m e k i d g n a
y i adalah kebersihan dan kesehatan , . g n o l o n e m g n o l o t n a d , n a r u j u j e k n a it il e n e
P pengembangan bahan aja r in i in i menggunakan metode n a g n a b m e g n e p n a d n a it il e n e
p hasi l modiifkas i ant a ar mode l pengembangan n a d p m e
K langkah peneilitan Borg and Gall .Langkah-langkah peneilitan dan s a t a i d l e d o m a u d n a i s a r g e t n i g n e p i r a d n a k u k a li d n a k a g n a y n a g n a b m e g n e p k u d o r p n i a s e d ) 3 ( , a t a d n a l u p m u g n e p ) 2 ( , h a l a s a m n a d i s n e t o p ) 1 ( h a l a d
a , (4 )
i s i v e r ) 7 ( n a d , k u d o r p a b o c ij u ) 6 ( , n a i a s e d i s i v e r ) 5 ( , n i a s e d i s a d il a
v produk ,
n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y r a j a n a h a b l a n if k u d o r p n i a s e d n a k li s a h g n e m a g g n i h n a li p m a r e t e k k u t n u r e t e k a r a k n a k i d i d n e
p berbicara pada mata pelajaran bahasa o
d n
I nesiakelasI VSDs emeste rgasal .
a w h a b n a k u j n u n e m n a it il e n e p l i s a
H bahan aja r Bahasa Indonesia n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y l a s a g r e t s e m e s D S V I s a l e k a r a c i b r e b n a li p m a r e t e k r e t k a r a k n a k i d i d n e
p memiilk ikualtia s“sanga tbaik” dengan rerata sko r4,34 r a k a p a r a p i s a d il a v l i s a h n a k r a s a d r e
b dan vaildasi l apangan .Hasi lvaildas ipaka r i s a d il a v l i s a h , ” k i a b “ i r o g e t a k n a g n e d 6 8 , 3 r o k s h e l o r e p i d a s a h a b n a r a j a l e b m e p , ” k i a b “ i r o g e t a k n a g n e d 7 1 , 4 r o k s h e l o r e p i d r e t k a r a k n a k i d i d n e p r a k a
p hasi l
” k i a b t a g n a s “ i r o g e t a k n a g n e d 1 5 , 4 r o k s h e l o r e p i d a i s e n o d n I a s a h a B u r u g i s a d il a v d il a v l i s a h n a
d as i lapangan diperoleh sko r 4,84 dengan kategor i “sanga t .
” k i a
b Dengan demikian ,bahan aja ryang dikembangkan layak untuk digunakan B n a r a j a l e b m e p m a l a
d ahasaIndonesia keteramplian Berbicarakela sIV semeste r .l a s a g i c n u k a t a
x i
T C A R T S B A
s u ir o G , r o e
G .(2013) .T he teaching materia l developmen t integrated wtihthe r
e t c a r a h c f o n o it a c u d
e rfo thef ourth gradestudentsIndonesian speaking .l
li k
s A Thesi .s Yogyakatra :Elementary Schoo lTeache rEducaiton Study .
a tr a k a y g o Y a m r a h D a t a n a S f o y ti s r e v i n U , m a r g o r P
l a ir e t a m g n i h c a e t e g a u g n a l n a i s e n o d n I n o s e s u c o f h c r a e s e r s i h T
e m p o l e v e
d n twhich i sintegrated wtih the educaiton o fcharacter rf o the fou trh t
s e d a r
g udents .Thi sbasic competence explain sthe insrtucitonsto use a device s c it s ir e t c a r a h c e h t , h c r a e s e r s i h t n I . e g a u g n a l n a i s e n o d n I t c e r r o c h ti
w which
e r
a developedarecleanilnes sandheatlh ,honesty ,andhelp. h c r a e s e r t n e m p o l e v e d l a ir e t a m g n i h c a e t s i h
T appiled developmen tand
h c i h w d o h t e m h c r a e s e
r wa smodiifed from t he“Kemp” developmen tmode land e
h
t “Borgand Gall”r esearch step .Thist eachingmate ira ldevelopmen tprocedure e
s s a
p d through seven steps , which are (1 ) problem and potency , (2 ) data it
c e ll o
c on ,(3 )produc tdesign ,(4 )design vaildtiy ,(5 )design revision ,(6 )design t
c u d o r p ) 7 ( d n a , l a ir
t revision. e
h
T resutl showedt hat thi sIndonesian l anguage t eaching mateira lfort he e
d a r g h tr u o
f students’speaking skilli ntegratedwtiht heeducaiton o fcharacterwas ll
e
w -quailifed wtih t hemean score 4.34 based on t he vaildtiy oft he expetr sand l
a ir t t c u d o r p e h t f o y ti d il a v e h
t .The vaild tiy score 3.86 given by the Indonesian ,
s r e r u t c e l e g a u g n a
l w ascatego irzed a s“good” .Thevaildtiy score 4.17 from t he f
o s tr e p x
e theeducaitono fcharacterwascatego irzeda s“good” .Thevaild tiys core h
c i h w , s r e h c a e t e g a u g n a l n a i s e n o d n I m o r
f w as 4.51 ,w as catego irzed a s“very 4
8 . 4 e r o c s y ti d il a v e h t ,t s a l t A . ” d o o
g from t he product t ira lwa scatego irzed a s t
n e m p o l e v e d l a ir e t a m g n i n r a e l e h t ,s u h T . ” d o o g y r e v
“ w aswo trhapplyingf ort he
. ll i k s g n i k a e p s ’ s t n e d u t s e d a r g h tr u o f
s d r o w y e
I
S
A
R
G
E
T
N
I
R
E
T
G
N
A
Y
R
A
J
A
N
A
H
A
B
N
A
G
N
A
B
M
E
G
N
E
P
R
A
K
N
A
K
I
D
I
D
N
E
P
N
A
G
N
E
D
A
K
T
E
R
U
N
T
U
K
A
R
A
C
I
B
R
E
B
N
A
L
I
P
M
A
R
E
T
E
K
P
A
D
A
M
A
T
A
P
E
L
A
J
A
R
A
N
L
A
S
A
G
R
E
T
S
E
M
E
S
V
I
S
A
L
E
K
D
S
A
I
S
E
N
O
D
N
I
A
S
A
H
A
B
I
S
P
I
R
K
S
t a r a y S u t a S h a l a S i h u n e m e M k u t n u n a k u j a i D
n a k i d i d n e P a n a j r a S r a l e G h e l o r e p m e M
r a s a D h a l o k e S u r u G n a k i d i d n e P i d u t S m a r g o r P
: h e l O
r o e G s u i r o G
1 1 4 3 1 1 9 0 : m i
N 7
R A S A D H A L O K E S U R U G N A K I D I D N E P I D U T S M A R G O R P
N A K I D I D N E P U M L I N A S U R U J
S A T L U K A
F KEGURUANDANI LMUPENDIDIKAN A
M R A H D A T A N A S S A T I S R E V I N U
A T R A K A Y G O Y
i
I
S
A
R
G
E
T
N
I
R
E
T
G
N
A
Y
R
A
J
A
N
A
H
A
B
N
A
G
N
A
B
M
E
G
N
E
P
R
A
K
N
A
K
I
D
I
D
N
E
P
N
A
G
N
E
D
A
K
T
E
R
U
N
T
U
K
A
R
A
C
I
B
R
E
B
N
A
L
I
P
M
A
R
E
T
E
K
P
A
D
A
M
A
T
A
P
E
L
A
J
A
R
A
N
L
A
S
A
G
R
E
T
S
E
M
E
S
V
I
S
A
L
E
K
D
S
A
I
S
E
N
O
D
N
I
A
S
A
H
A
B
I
S
P
I
R
K
S
t a r a y S u t a S h a l a S i h u n e m e M k u t n u n a k u j a i D
n a k i d i d n e P a n a j r a S r a l e G h e l o r e p m e M
r a s a D h a l o k e S u r u G n a k i d i d n e P i d u t S m a r g o r P
: h e l O
r o e G s u i r o G
1 1 4 3 1 1 9 0 : m i
N 7
R A S A D H A L O K E S U R U G N A K I D I D N E P I D U T S M A R G O R P
N A K I D I D N E P U M L I N A S U R U J
S A T L U K A
F KEGURUANDANI LMUPENDIDIKAN A
M R A H D A T A N A S S A T I S R E V I N U
A T R A K A Y G O Y
v i
N
A
H
A
B
M
E
S
R
E
P
: k u t n u n a k h a b m e s r e p u k i n i i s p i r k S
M M C r e t a r F a r a
P ProvinsiI ndonesia
h i s a k r e t u k a g r a u l e k a t o g g n a h u r u l e S
l
v
O
T
T
O
M
.
a
y
n
u
t
k
a
w
a
d
a
a
u
m
e
s
,i
n
i
p
u
d
i
h
m
a
l
a
d
i
D
.
…
…
…
r
u
b
a
n
e
m
a
ti
k
a
y
n
u
t
k
a
w
a
d
A
u
t
k
a
w
a
g
u
j
a
d
A
m
e
n
u
a
.i
u
b
r
e
y
n
e
m
g
n
a
t
a
d
i
a
d
a
b
p
u
d
i
h
m
a
l
a
d
n
i
k
g
n
u
M
!
b
a
w
a
jr
e
t
k
a
t
i
a
g
a
b
u
m
a
o
d
n
i
k
g
n
u
M
.
p
a
t
e
t
h
a
l
n
i
k
a
y
n
u
m
a
N
!
t
a
b
m
a
l
r
e
t
n
a
k
a
k
a
t
n
a
h
u
T
t
a
p
e
c
h
i
b
e
l
n
a
k
a
k
a
t
a
g
u
J
…
…
a
y
n
a
u
m
e
S
n
a
k
i
d
a
ji
D
i
n
d
a
h
t
e
p
a
t
p
a
d
a
w
a
k
t
u
N
Y
a
.
i v
N A I L S A E K N A A T A Y N R E P
k a d it i n i s il u t a y a s g n a y i s p ir k s a w h a b a y n h u g g n u s e s n a g n e d n a k a t a y n e m a y a S
n i a l g n a r o a y r a k n a i g a b u a t a a y r a k t a u m e
m ,kecual iyangt elah disebutkan dalam .
h a i m li a y r a k a y n k a y a l a n a m i a g a b e s , a k a t s u p r a tf a d n a d n a p it u k
3 1 0 2 i l u J , a tr a k a y g o Y
, it il e n e P
ii v
N A U J U T E S R E P N A A T A Y N R E P
S I M E D A K A N A G N I T N E P E K K U T N U H A I M L I A Y R A K I S A K I L B U P
: a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U a w s i s a h a m a y a s ,i n i h a w a b i d n a g n a t a d n a tr e b g n a Y
a m a
N :Go iru sGeor
a w s i s a h a M r o m o
N :091134117
n a a k a t s u p r e p a d a p e k n a k ir e b m e m a y a s , n a u h a t e g n e p u m li n a g n a b m e g n e p i m e D
: l u d u jr e b g n a y h a i m li a y r a k a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U
g n e
P embangan Bahan Ajar yang Terintegras idenganPendidikan Karakter a
r a c i b r e B n a li p m a r e t e K k u t n
u Pada Mata Pelajaran Bahasa Indonesia SD .l
a s a G r e t s e m e S V I s a l e K
. n a k u lr e p i d g n a y t a k g n a r e p a tr e s e
B Dengan demikian saya membeirkan kepada e
m k u t n u k a h a m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n U n a a k a t s u p r e
p nyimpan ,mengailhkan,
u p m e m n a d , s a t a b r e t a r a c e s n a k i s u b ir t s i d n e
m bilkasikannyadii nterne tataumedia s
i r a d n ij i a t n i m e m u lr e p a p n a t i m e d a k a n a g n it n e p e k k u t n u n i a
l aya sebaga i
. s il u n e p
. a y n r a n e b e s n a g n e d t a u b a y a s i n i n a a t a y n r e p n a i k i m e D
2 0 , a tr a k a y g o
Y Jul i2013 , n a k a t a y n e m g n a Y
ii i v
K
A
R
T
S
B
A
s u ir o G , r o eG . (2013) . Pengembangan Bahan Aja r yang Terintegras i r a K n a k i d i d n e P n a g n e
d akte r untuk Keteramplian BerbicaraPada Mata .l a s a G r e t s e m e S V I s a l e K D S a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e
P Sk irps i
s a ti s r e v i n U r a s a D h a l o k e S u r u G n a k i d i d n e P i d u t S m a r g o r P : a tr a k a y g o Y . a m r a h D a t a n a S n a u j u
T peneilitan in i adalah untuk menghaslikan bahan aja r Bahasa a i s e n o d n
I keteramplian berbicara yang teirntegras idengan pendidikan karakte r i s k u t n
u swa kela sIV SD semeste rgasa,l dengan kompetens idasa rmenjelaskan r e t k a r a K . r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s n a a n u g g n e p k u j n u t e p n i n a it il e n e p m a l a d n a k g n a b m e k i d g n a
y i adalah kebersihan dan kesehatan , . g n o l o n e m g n o l o t n a d , n a r u j u j e k n a it il e n e
P pengembangan bahan aja r in i in i menggunakan metode n a g n a b m e g n e p n a d n a it il e n e
p hasi l modiifkas i ant a ar mode l pengembangan n a d p m e
K langkah peneilitan Borg and Gall .Langkah-langkah peneilitan dan s a t a i d l e d o m a u d n a i s a r g e t n i g n e p i r a d n a k u k a li d n a k a g n a y n a g n a b m e g n e p k u d o r p n i a s e d ) 3 ( , a t a d n a l u p m u g n e p ) 2 ( , h a l a s a m n a d i s n e t o p ) 1 ( h a l a d
a , (4 )
i s i v e r ) 7 ( n a d , k u d o r p a b o c ij u ) 6 ( , n a i a s e d i s i v e r ) 5 ( , n i a s e d i s a d il a
v produk ,
n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y r a j a n a h a b l a n if k u d o r p n i a s e d n a k li s a h g n e m a g g n i h n a li p m a r e t e k k u t n u r e t e k a r a k n a k i d i d n e
p berbicara pada mata pelajaran bahasa o
d n
I nesiakelasI VSDs emeste rgasal .
a w h a b n a k u j n u n e m n a it il e n e p l i s a
H bahan aja r Bahasa Indonesia n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y l a s a g r e t s e m e s D S V I s a l e k a r a c i b r e b n a li p m a r e t e k r e t k a r a k n a k i d i d n e
p memiilk ikualtia s“sanga tbaik” dengan rerata sko r4,34 r a k a p a r a p i s a d il a v l i s a h n a k r a s a d r e
b dan vaildasi l apangan .Hasi lvaildas ipaka r i s a d il a v l i s a h , ” k i a b “ i r o g e t a k n a g n e d 6 8 , 3 r o k s h e l o r e p i d a s a h a b n a r a j a l e b m e p , ” k i a b “ i r o g e t a k n a g n e d 7 1 , 4 r o k s h e l o r e p i d r e t k a r a k n a k i d i d n e p r a k a
p hasi l
” k i a b t a g n a s “ i r o g e t a k n a g n e d 1 5 , 4 r o k s h e l o r e p i d a i s e n o d n I a s a h a B u r u g i s a d il a v d il a v l i s a h n a
d as i lapangan diperoleh sko r 4,84 dengan kategor i “sanga t .
” k i a
b Dengan demikian ,bahan aja ryang dikembangkan layak untuk digunakan B n a r a j a l e b m e p m a l a
d ahasaIndonesia keteramplian Berbicarakela sIV semeste r .l a s a g i c n u k a t a
x i
T C A R T S B A
s u ir o G , r o e
G .(2013) .T he teaching materia l developmen t integrated wtihthe r
e t c a r a h c f o n o it a c u d
e rfo thef ourth gradestudentsIndonesian speaking .l
li k
s A Thesi .s Yogyakatra :Elementary Schoo lTeache rEducaiton Study .
a tr a k a y g o Y a m r a h D a t a n a S f o y ti s r e v i n U , m a r g o r P
l a ir e t a m g n i h c a e t e g a u g n a l n a i s e n o d n I n o s e s u c o f h c r a e s e r s i h T
e m p o l e v e
d n twhich i sintegrated wtih the educaiton o fcharacter rf o the fou trh t
s e d a r
g udents .Thi sbasic competence explain sthe insrtucitonsto use a device s c it s ir e t c a r a h c e h t , h c r a e s e r s i h t n I . e g a u g n a l n a i s e n o d n I t c e r r o c h ti
w which
e r
a developedarecleanilnes sandheatlh ,honesty ,andhelp. h c r a e s e r t n e m p o l e v e d l a ir e t a m g n i h c a e t s i h
T appiled developmen tand
h c i h w d o h t e m h c r a e s e
r wa smodiifed from t he“Kemp” developmen tmode land e
h
t “Borgand Gall”r esearch step .Thist eachingmate ira ldevelopmen tprocedure e
s s a
p d through seven steps , which are (1 ) problem and potency , (2 ) data it
c e ll o
c on ,(3 )produc tdesign ,(4 )design vaildtiy ,(5 )design revision ,(6 )design t
c u d o r p ) 7 ( d n a , l a ir
t revision. e
h
T resutl showedt hat thi sIndonesian l anguage t eaching mateira lfort he e
d a r g h tr u o
f students’speaking skilli ntegratedwtiht heeducaiton o fcharacterwas ll
e
w -quailifed wtih t hemean score 4.34 based on t he vaildtiy oft he expetr sand l
a ir t t c u d o r p e h t f o y ti d il a v e h
t .The vaild tiy score 3.86 given by the Indonesian ,
s r e r u t c e l e g a u g n a
l w ascatego irzed a s“good” .Thevaildtiy score 4.17 from t he f
o s tr e p x
e theeducaitono fcharacterwascatego irzeda s“good” .Thevaild tiys core h
c i h w , s r e h c a e t e g a u g n a l n a i s e n o d n I m o r
f w as 4.51 ,w as catego irzed a s“very 4
8 . 4 e r o c s y ti d il a v e h t ,t s a l t A . ” d o o
g from t he product t ira lwa scatego irzed a s t
n e m p o l e v e d l a ir e t a m g n i n r a e l e h t ,s u h T . ” d o o g y r e v
“ w aswo trhapplyingf ort he
. ll i k s g n i k a e p s ’ s t n e d u t s e d a r g h tr u o f
s d r o w y e
x
A
T
A
K
P
E
N
G
A
N
T
A
R
h a l e t g n a y a s E a h a M g n a Y n a h u T a d a p e k n a k t a j n a p i ti l e n e p r u k u y s i j u P t a k r e b n a d t a m h a r n a k ir e b m e
m -Nya , sehingga sk irps i yang bejrudu l
r a K n a k i d i d n e P n a g n e d i s a r g e t n i r e T g n a y r a j A n a h a B n a g n a b m e g n e
P akte runtuk
a r a c i b r e B n a li p m a r e t e
K MataPelajaranBahasaI ndonesiaSDKelasI VSemeste r l
a s a
G dapa tdiselesaikandenganbaik .Sk irpsii n idisusuns ebagais alahs atus yara t s a tl u k a F , r a s a D h a l o k e S u r u G n a k i d i d n e P a n a jr a S r a l e g h e l o r e p m e m k u t n u t a n a S s a ti s r e v i n U , n a k i d i d n e P u m lI n a d n a u r u g e
K aDharma ,Yogyakatra.
i s p ir k s a y n i a s e l e s a w h a b i r a d a y n e m i ti l e n e
P in ikarenaadanyabimbingan , b r e b i r a d n a g n u k u d n a d n a h a r a , n a u t n a
b aga ipihak .Oleh karena tiu ,dengan a m ir e t n a k p a c u g n e m i ti l e n e p h a l n a k n a n e k r e p a t n i c h u n e p n a d i t a h n a h a d n e r e k d a p e k h i s a
k a semua pihak yang telah membeirkan bimbingan ,bantuan ,dan a l a d g n u s g n a l k a d it n u p u a m g n u s g n a l a r a c e s k i a b n a g n u k u
d m prose speneilitan
u s u y n e p n a
d n na sk irpsii ni .
: a d a p e k n a k i a p m a s it il e n e p i n i h i s a k a m ir e t n a p a c U .
1 Rohandi ,PhD. ,selakuDekanFakutla sKeguruandan lImuPendidikan. .
2 Rm .Grego iru sAr iNugrahanta ,S. .J ,S.S. ,BST. ,M.A,. selaku Kaprod i . D S G P .
3 Catu rRismiait ,S.Pd,.MA. ,Ed.D,.selakuWakaprod iPGSD .
4 Drs . Puj i Purnomo , M i..S , selaku dosen pembimbing I yang telah g n i b m i b m e
m ,memoitvasi ,dan mendorong peneilit untuk menyelesaikan i n i i s p ir k s . .
5 Gailh Kusumo ,S.Pd. ,M.Pd., selaku dosen pembimbing II yang telah g n i b m i b m e
m danmenununtunpeneilituntukmenyelesaikans k irpsii ni. .
6 S iryono ,S.Pd.SD. ,selaku kepala sekolah SDN 1 Taj iPrambanan yang n a k a d a g n e m k u t n u i ti l e n e p a d a p e k n a it il e n e p n ij i n a k ir e b m e m h a l e t . h a l o k e s i d n a it il e n e p .
7 Suyata ,S.Pd dan Eitk Dw iWinarit ,S .Pd. ,selaku guru BahasaIndonesia n a u t n a b n a k ir e b m e m h a l e t g n a y n a n a b m a r P i j a T 1 N D S V I s a l e k u r u g n a d e n e p a m a l e
i x .
8 Dr .YuilanaSeitaningsih ,selakuvaildatorpembelajaran BahasaI ndonesia e
m h a l e t g n a
y mbeirkan kontirbus i dan bantuan dalam peneilitan .i
n i n a g n a b m e g n e p .
9 Rusmawan ,S.Pd. ,M.Pd ,selaku vaildatorpendidikan karakte ryang t elah o
k n a k ir e b m e
m ntirbus idanbantuandalampeneilitanpengembangani n.i .
0
1 Siswa/sisw ikelasI V DS N 1Taj iPrambanantahun ajaran2012/2013 yang a
k ir e b m e m h a l e
t n waktu dan kejra samayang baik selama peneilitan .
g n u s g n a lr e b . 1
1 BapakI/bu guru SDN1 Taj iyang t elah meneirmadanmembeirkan waktu a
tr e
s tempa tuntukmelakukanpeneilitan . .
2
1 Paradosen Program Stud iPGSD Fakutla sKeguruandan lImu Pendidikan a
m r a h D a t a n a S s a ti s r e v i n
U Yogyaka tra yang dengan caranya masing -a m a l e s a y a s g n i b m i b m e m n a d k i d i d n e m n a r a b a s e k h u n e p g n i s a m
p m e n e
m uhkuilahs ehinggabisamendapatkanha traberharga :limu. .
3
1 F .rMaritnu sLeni ,CMM Provinsia lFrate rCMM Provins iIndonesiayang member ikesempatan kepadasaya untuk stud idan menyelesaikan sk irps i
.i n i . 4
1 DPU Frate rCMM dan DPP Frate rCMM Provins iIndonesia yang t elah a
y a s a d a p e k n a g n u k u d n a d n a t a p m e s e k n a k ir e b m e
m selama stud idan
.i n i i s p ir k s n a k i a s e l e y n e m . 5
1 Fr .Maritnu sMangundap ,CMM. ,selaku pemimpinkomuntia sYogyaka tra u p m e n e m a m a l e s n a it a h r e p n a d , n a g n u k u d , a o d n a k ir e b m e m u l a l e s g n a y
ti s r e v i n U D S G P i d i d u t
s a sSanataDharma. .
6
1 Teman-teman sekomuntias :Fr .Maritn ,Fr .Dion ,Fr .Max ,Fr .Agus ,Rm . u l a l e s g n a y o k i N . r F , i b A n o i D . r F , y m i J . r F , n e s n a J . r F , y b o R . r F , n it s u Y
i d u t s u p m e n e m a m a l e s n a m a l a g n e p i g a b r e b n a d a p a s r u g e t n a k ir e b m e m
i i s p ir k s n a k i a s e l e y n e m n a
d n .i
. 7
1 Teman-teman sepejruangan dalam peneilitan payung Bahasa Indonesia , i
m o
D , Rischa ,Wulan ,Retha, Windi ,Pungki ,Yohana ,Jani ,Den idan .
n a t n
I Sailngberbag idanmendukungsatusamal aindalammenyelesaikan .i
ii x .
8
1 Teman-teman PGSD 2009 khususnya kela sA, jatuh bangun bersama .
D S G P i d i d u t s h u p m e n e m m a l a d . 9
1 BuEdi ,BuYait ,danMa sSupr,it eirmakasihata sdukungandanperhaitan .
a tr a k a y g o Y s a ti n u m o k i d i d u t s u p m e n e m a m a l e s . 0
2 Keluargat ercinta :BapakHendeirkus ,MamaOdiila ,NenekFransiska ,Kak t
e m o
R sek. , Kak Bota sek. ,Kak Yohane s sek. ,Kak Bejo sek. , Kak r
f e d o G k a K , . k e s s u d a n r e
B idu ssek. ,KakValen sek. ,Kak Ana ssek. ,Kak ,.
k e s a t n i s a Y k i d A , .) m l a ( a n e l e H k i d A , . a n o N k a K , .i s n e
M nd a Fr .Vtiails.
. 1
2 Dan segenappihakyang itdak dapa tdisebutkan satu persatu ,yang dengan g
n i s a m a y n a r a
c -masingmembeirkandukungandanperhaitan ,teirmakasih a ti k n a p u d i h e k i a tr e y n e m u l a l e s n a h u T t a k r e b a g o m e S . a y n a u m e s k u t n
u .
n e m s il u n e
P yadar ibahwa sk irps iin imasih jauh dar ikesempurnan.Oleh d
n a r a s a l a g e s u ti a n e r a
k ank iritkdar iberbaga ipihakuntukperbaikanmenuju i
n i i s p ir k s a y n a n r u p m e s h i b e
l sanga tdiharapkan.Akh rinyasemogask irpsi i n i h
i s a k a m ir e T . n a k i d i d n e p a i n u d k u t n u t a a f n a m r e b
Penuils
ii i x
I S I R A T F A D
Halaman L
U D U J N A M A L A
H ... i G
N I B M I B M E P N A U J U T E S R E P N A M A L A
H ... .. ii N
A H A S E G N E P N A M A L A
H ... i ii N
A H A B M E S R E P N A M A L A
H ... i v O
T T O M N A M A L A
H ... v A
Y R A K N A I L S A E K N A A T A Y N R E
P ... v i I
S A K I L B U P N A U J U T E S R E P N A M A L A
H ... v ii K
A R T S B
A ... v iii T
C A R T S B
A ............................................................................................ i x R
A T N A G N E P A T A
K ... x I
S I R A T F A
D ... x ii i L
E B A T R A T F A
D ... x v R
A B M A G R A T F A
D ... x i v N
A R I P M A L R A T F A
D ... xv ii N
A U L U H A D N E P I B A
B ... 1 g
n a k a l e B r a t a L 1 .
1 ... 1 h
a l a s a M n a s u m u R 2 .
1 ... 5 3
.
1 TujuanPeneilitan ... 6 n
a it il e n e P t a a f n a M 4 .
1 ... 6 n
a s a t a B 5 .
1 Istliah... 7 if
i s e p S 6 .
1 kas iProdukyangdikembangkan ... 7 A
K A T S U P N A I J A K I I B A
B ... 1 0 ir
o e T n a ij a K 1 .
2 ... 1 0 r
e t k a r a K n a k i d i d n e P 1 . 1 .
2 ... 1 0 P
1 . 1 . 1 .
2 engeritanPendidikanKarakter... 1 0 .
1 . 1 .
2 2TujuanPendidikanKarakter ... 1 2 li
N 3 . 1 . 1 .
2 a -iNlia iPendidikanKarakter ... 1 4 li
N n a g n a b m e g n e P 4 . 1 . 1 .
2 a -iNlia iPendidikanKarakter... 1 9 P
t a k i k a H 2 . 1 .
2 embelajaranBahasaI ndonesia ... 2 2 a
l e b m e P 1 . 2 . 1 .
2 jaranBahasaI ndonesiad iSD ... 2 2 .
21.2.2KeteramplianBerbicara... 2 4 1
.
2 .2.3PengembanganBahanAjar... 2 7 M
3 . 1 .
2 ode lPengembanganBahanAjar ... 3 2 n
a v e l e R g n a y n a it il e n e P 2 .
2 ... .... 3 7 ri
k i p r e B a k g n a r e K 3 .
2 ... 3 9 P
4 .
2 etranyaanPeneilitan ... 4 0 I
I I B A
B METODEPENELITIAN ... 4 2 n
a it il e n e P s i n e J 1 .
3 ... 4 2 n
a g n a b m e g n e P r u d e s o r P 2 .
3 ... .. 4 2 k
u d o r P a b o C i j U 3 .
3 ... 4 6 a
b o C i j U n i a s e D 1 . 3 .
3 ... 4 6 a
b o C i J U k e y b u S 2 . 3 .
v i x 3
. 3 .
3 InsrtumenPeneilitan... 4 7 3.3.4TeknikPengumpulanData ... 4 8
. 3 .
3 5Anailsi sData... 4 8 N
A S A H A B M E P N A D N A I T I L E N E P L I S A H V I B A
B ... 5 3 n
a it il e n e P l i s a H 1 .
4 ... 5 3 n
a h u t u b e K s i s il a n A 1 . 1 .
4 ... 5 3 l
a w A k u d o r P i s p ir k s e D 2 . 1 .
4 ... .. 5 5 t
a D 3 . 1 .
4 aUj iCobadanRevis iProduk ... 5 9 a
d il a V a t a D i s p ir k s e D 1 . 3 . 1 .
4 s iPaka rPembelajaranBahasa ... 6 0 a
s a h a B n a r a j a l e b m e P r a k a P i s a d il a V n a k r a s a d r e B k u d o r P i s i v e R 2 . 3 . 1 .
4 . 6 0
a d il a V a t a D i s p ir k s e D 3 . 2 . 1 .
4 s iPaka rPendidikanKarakter... 6 1 r
a k a P i s a d il a V n a k r a s a d r e B k u d o r P i s i v e R 4 . 2 . 1 .
4 PendidikanKarakter .. 6 1
a V a t a D i s p ir k s e D 5 . 2 . 1 .
4 ildas iGuruBahasaI ndonesia... 6 2 a
V n a k r a s a d r e B k u d o r P i s i v e R 6 . 2 . 1 .
4 ildas iGuruBahasaI ndonesia... 6 3 k
s e D 7 . 2 . 1 .
4 irps iDataVaildas iLapangan ... 6 3 B
k u d o r P i s i v e R 8 . 2 . 1 .
4 e dr asarkanVaildas iLapangan... 6 5 1
.
4 .2.9KaijanAkhi rProduk ... .. 6 6 n
a s a h a b m e P 2 .
4 ... 6 8 N
A G A N A B M E G N E P N A S A T A B R E T E K , N A L U P M I S E K V B A B
DANSARAN ... 7 0 n
a l u p m i s e K 1 .
5 ... 7 0 n
a s a t a b r e t e K 2 .
5 Pengembangan ... 7 1 …
… n a r a S 3 .
5 ... 7 1 A
K A T S U P R A T F A
D ... 7 3 N
A R I P M A
L ... 7 7 A
T A D O I
v x
L E B A T R A T F A D
n a m a l a H e
v n o K . 1 l e b a
T rs iDataKualtiait fSkalaLimamenuru tSukajro... 5 0 l
e b a
T 2 .KrtieiraSko rSkalaLima... 5 2 3
l e b a
i v x
R A B M A G R A T F A D
n a m a l a H r
a b m a
G .1Siklu sPengembanganPerangka tMode lKemp ... 2 5 r
a b m a
ii v x
N A R I P M A L
n a m a l a H .
1 n a ri p m a
L DatfarPetranyaanSurva iKebutuhan ... .. 7 9 n
e m u rt s n I . 2 n a ri p m a
L Vaildas iKualtia sBahanAjar... 8 0 V
n e m u rt s n I . 3 n a ri p m a
L aildas iLapanganUntukSiswa ... 8 2 i
p m a
L ran4 .Hasi lWawancaraGuru ... 8 3 s
u b a li S . 5 n a ri p m a
L ... 8 5 P
P R . 6 n a ri p m a
L ... 8 9 .
7 n a ri p m a
L Hasi lVaildas iPaka rPembelajaranBahasaI ndonesia... 9 9 s
a d il a V l i s a H . 8 n a ri p m a
L iPaka rPendidikanKarakter ... 1 02 l
a V l i s a H . 9 n a ri p m a
L idas iGuruBahasaI ndonesia... 1 05 i
s a d il a V l i s a H . 0 1 n a ri p m a
L SiswaSDN1Taj iPrambanan... 1 11 .
1 1 n a ri p m a
L Rekaptiulas iHasi lVaildasi ... 1 12 r
a b m e L . 2 1 n a ri p m a
L Kuesione rSurva iKebutuhan ... 1 22 a
i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e b m e P r a k a P i s a d il a V r a b m e L . 3 1 n a ri p m a
L .... .. 1 25
s a d il a V r a b m e L . 4 1 n a ri p m a
L iPaka rPendidikanKarakter ... 1 29 l
a V r a b m e L . 5 1 n a ri p m a
L idas iGuruBahasaI ndonesia ... 1 33 Lamprian16 .Lemba rVaildasi SiswaSDN1Taj iPrambanan... 1 41
. 7 1 n a ri p m a
L Lemba rSuratI ijnPeneilitan ... 1 60 n
a g n a r e t e K t a r u S . 8 1 n a ri p m a
L telahMelakukanPeneilitan... 1 61 n
a ri p m a
L 19 .FotoVaildas iLapangan... 1 62 a
t a d o i
1 I b a B n a u l u h a d n e P 1 .
1 LatarBelakang
, l a i s o s , l a u t k e l e t n i n a g n a b m e k r e p m a l a d l a rt n e s n a r e p i k il i m e m a s a h a B m a l a d n a li s a h r e b e k g n a j n u n e p n a k a p u r e m a s a h a B . k i d i d a tr e s e p l a n o i s o m e n a d n a k p a r a h i d a s a h a b n a r a j a l e b m e P . i d u t s g n a d i b a u m e s i r a j a l e p m e
m membantu
b , a y n ir i d l a n e g n e m k i d i d a tr e s e
p udayanya , dan budaya orang lain ,
g n a y t a k a r a y s a m m a l a d i s a p i s it r a p r e b , n a a s a r e p n a d n a s a g a g n a k a k u m e g n e m n a u p m a m e k n a k a n u g g n e m a tr e s n a k u m e n e m n a d , t u b e s r e t a s a h a b n a k a n u g g n e m m a l a d a d a g n a y f it a n i g a m i n a d s it il a n
a di irnya (Depdikna s
: 6 0 0
2 113 .)Pembelajaran Bahasa Indonesia lebih diarahkan untuk meningkatkan
d a tr e s e p n a u p m a m e
k idik untukberkomunikas idalam Bahasa Indonesia dengan
s il u t n u p u a m n a s il a r a c e s k i a b , r a n e b n a d k i a b . t e k m a l a d g n it n e p k e p s a u t a s h a l a
S eramplian berbahasa adalah
t e
k eramplian berbicara .Berbicara merupakan ala tkomunikas idimana sesorang
g n e m t a p a
d ekspresikan di ir , mengungkapkan perasaan , sailng berbag i
u t a u s i u j u t e y n e m n a d , n a ri k i p a m ir e n e m n a d n a k a k u m e g n e m g n il a s , n a m a l a g n e p n a ir i d n e
p atau keyakinan (Ta irgan 2008:8) .Prose skomunikas iakan be jralan
w s i s i n i d k a j e s a k ij r a c n a l n a d k i a b n a g n e
d a sisw iSD diber ipenekanan
. a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e p a t a m a d a p a r a c i b r e b n a li p m a r e t e k U U m a l a
D No .23 tahun 2003 pasa l3 menyatakan bahwa pendidikan
g n u f r e b l a n o i s a
n a p u d i h e k n a k s a d r e c n e m a k g n a r m a l a d t a b a tr a m r e b g n a y a s g n a b n a b a d a r e p . ” a s g n a
b Pendidikan yang baik saa tin iadalah pendidikan yang menghaslikan
s a r a t n a g n a b m i e s g n a y a i s u n a m a y a d r e b m u
s eg i intelektua l dengan seg i
. ) 7 6 : 2 1 0 2 a ji w u S ( s a ti l a r o
m Sejalan dengan ha ltersebu tPembelajaran Bahasa
r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a g n e d n a k i s a r g e t n i d k u t n u t a p e t t a g n a s D S i d a i s e n o d n I . a r a c i b r e b n a li p m a r e t e k a y n s u s u h
k Keteramplian berbicara dalam Bahasa
e n o d n
I sia membe irkan kesempatan kepada pese tra didik untuk berkembang
n a k p a k g n u g n e m o n o j d i W . k ir o t o m o k i s p n a d , fi t k e f a , fi ti n g o k u ti a y h u t u a r a c e s g n a y r e t k a r a k n a k g n a b m e g n e m t a p a d g n a r o e s e s a s a h a b r e b n a s a d r e c e k a w h a b . ) 1 2 : 7 0 0 2 ( k i a b a r a c e s r e t k a r a k n a k i d i d n e
P te irntegras i dalam prose s pembelajaran
t e
k eramplian berbicara adalah bagiani ntegra ldar ikeseluruhan personaltia satau
k a t n o k , a r a c i b m e p g n a s n a g n u k g n il n a k n i m r e c n e m , n a i d a b ir p e
k -kontak sosia l
n a
d ilngkungan (Ta irgan 2008:15) .N -liai nliai t ersebu tdiperoleh melalu iprose s
i d n u p u a m s a l e k m a l a d i d g n u s g n a lr e b g n a y k i a b n a r a j a l e b m e
p lua r kelas
n a r a j a l e b m e p s e s o r p m a l a d a w s i s h e l o r e p i d g n a y g n u s g n a l n a m a l a g n e p a m a t u r e
t .
i a li n n a k a p u r e m r e t k a r a k n a k i d i d n e
P -nlia iperliaku manusia yang berhubungan
T n a g n e
d uhan Yang Maha Esa ,dri isend ir ,sesama manusia , ilngkungan ,dan
n a d , n a a t a k r e p , n a a a s a r e p , p a k i s , n a ri k i p m a l a d d u j u w r e t g n a y n a a s g n a b e k a m r o n n a k r a s a d r e b n a t a u b r e
p -norma agama ,hukum ,tata krama ,budaya ,dan
t a d a it s i t a d
a (Depdikna s2006:13).
p n a p a r e n e
P endidikan karakte rpada pelaksanaan pembelajaran Bahasa
e n o d n
. a w s i s s a ti v it k a s i s a b r e
b Menuru tBrune rdalamT irantomenyarankan aga rsiswa
n a g n e d f it k a a r a c e s i s a p i s it r a p r e b a y n k a d n e
h konsep-konsep danp irnsip- np ir sip ,
. ) 8 3 : 1 1 0 2 ( i ri d n e s u ti p i s n ir p n a k u m e n e m n a d n e m ir e p s k e n a k u k a l e m g n a y i r e t a m n a k g n u b u h g n e m a w s i s n a k h a r a g n e m s a ti v it k a s i s a b r e b n a r a j a l e b m e P n a k u m e n e m n a d i r a c n e m t a p a d a w s i S . a t a y n g n a y n a t a i g e k n a g n e d i r a j a l e p i d g n u b u
h anantarapengetahuanyangdimi ilk idanpengalamannyamelalu iakitvtia s
h a l a d a i n i l a h m a l a d a w s i s n a k u k a li d n a k a g n a y s a ti v it k A . n a k u k a li d g n a y t e
k eramplian berbicara dalam menjelaskan petunjuk penggunaan suatu ala t
a u s e s r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e
d idenganbahanaja ryangdisiapkan .
g n a r o e s i g a b g n it n e p t a g n a s g n a y l a h u t a s h a l a s n a k a p u r e m r a j a n a h a B r a j a n a h a B . s a l e k i d r a j a g n e m r a j a l e b n a t a i g e k s e s o r p n a k u k a l e m m a l a d u r u g n a g n u k g n il n a d k a n a n a g n a b m e k r e p t a k g n it n a g n e d i a u s e s n a k p a i s i d s u r a h n a d n a u h a t e g n e p h e l o r e p m e m k u t n u a w s i s u t n a b m e m t a p a d i n i l a H . k a n a r a ti k e s s u k o f r e b a y n a h k a d it k i a b g n a y r a j a n a h a B . a n k a m r e b h i b e l g n a y n a li p m a r e t e k it k e f a n a u p m a m e k a g u j n u m a n f it i n g o k n a u p m a m e k a d a
p f ,dan kemampuan
. k ir o t o m o k i s p a w l i s a h n a k r a s a d r e
B wancara dengan guru kela s IV SDN 1 Taj i
n a n a b m a r
P pada har iSenin, t angga l26 Novembe r2012 puku l09.00 Wib ,guru
p a w h a b n a k p a k g n u g n e
m endidikan karakte rsanga tpenitng dan mendesak untuk
m u l e b u r u g a y n n a n a s k a l e p m a l a d n u m a N . k i d i d a tr e s e p a d a p e k n a k r a j a i d n a k a n a s k a l e
m pendidikan karakte rapalag imengintegrasikan ke dalam mata
n a r a j a l e
p , khususnya mata pelajaran Bahasa Indonesia. Tuga s utama guru
. n a k i d i d n e p s a n i d n a t u t n u t i h u n e m e m n a d r a j a g n e m h a l a y n a
p a k i s n a k i d i d n e p i a g a b e s i a n k a m i d r e t k a r a
k dan perliaku anak yang diajarkan
ir i d n e s i ri d r e b g n a y n a r a j a l e p a t a m i d a j n e m u a t a h a s i p r e t a r a c e
s . Pendidikan
t a g n a s r e t k a r a
k cocok diintegrasikan ke dalam seitap mata pelajaran , dan
o l o n k e t n a g n a b m e k r e p n a g n e d g n ir i e s k i d i d a tr e s e p p a it e s a d a p e k n a k r a j a i
d g i
k i n u m o k n a
d asis e traaru sperubahanj aman .
k u t n u t il u s t a g n a s i p a t e t ,r e t k a r a k n a k i d i d n e p a y n g n it n e p i m a h a m e m u r u G a s a h a B n a r a j a l e p a t a m a y n s u s u h k n a r a j a l e b m e p m a l a d n a k g n a b m e g n e m a d t a u m r e t h a d u s r e t k a r a k n a k i d i d n e p , u r u g n a m a h a m e p t u r u n e M . a i s e n o d n
I lam
a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e p a t a M . S P I n a d , N K P , a m a g A n a r a j a l e p a t a m h i b e l a y n n a n a k e n e
p kepada keempa t aspek pokok dalam bahasa yatiu
. s il u n e m n a d a c a b m e m , a r a c i b r e b , n a k r a g n e d n e m u r u g s a ti fi t k a s i s a b r e b g n a y r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a k p a r e n e m k u t n U u p m a m m u l e b a w s i s h a l a d a a m a t u g n il a p g n a y n a ti l u s e K . n a ti l u s e k i m a l a g n e m k a d it n a d n a k r a g n e d n e m g n a r u k a w s i S . k i a b n a g n e d s il u n e m u a t a a c a b m e m a j a l e p p a d a h r e t s u ir e s g n a y n a it a h r e p i k il i m e
m ran .
n a d k i a b g n a y r e t k a r a k s i s a b r e b r a j a n a h a b n a k h u t u b m e m t a g n a s u r u G a d a g n a y t e k a p u k u b n a k l a d n a g n e m u r u g n a r a j a l e b m e p s e s o r p a m a l e S . k ir a n e m , h a m u r n a a jr e k e p i u l a l e m u r u g h e l o a t n i m i d g n a y a p a n a k a jr e g n e m a w s i s n a d . n a ij u n a d , n a g n a l u , S K
L Siswa itdakt erilbats ecaraaktfi karenabahanaja ryang
k a y n a b h i b e l s e s o r p r e b k u t n u a w s i s a d a p e k n a t a p m e s e k n a k ir e b m e m g n a r u k a d a . a n k a m r e b g n a y n a u h a t e g n e p n a k u m e n e m a g g n i h e s r a j a n a h a b n a g n a b m e g n e p n a it il e n e p m a l a d n a k g n a b m e k i d g n a y r e t k a r a K e t k a r a k h a l a d a i n
u l a l e s k u t n u a w s i s u t n a b m e m t a p a d n a t a h e s e k n a d n a h i s r e b e k r e t k a r a
K berupaya
n a d h i s r e b g n a y p u d i h n a k a t p i c n e m m a l a d k i a b g n a y n a a a s a i b e k n a k p a r e n e m t a h e
s .Karakte r kejujuran dapa tmembantu siswa untuk menjadikan di irnya
r e t k a r a K . a y n n a k a d n it n a d p a k i s m a l a d a y a c r e p i d t a p a d g n a y g n a r o i a g a b e s g n a r o g n o l o n e m a y a p u r e b u l a l e s k u t n u a w s i s u t n a b m e m t a p a d g n o l o n e m g n o l o t r e t k a r a K . s u l u t g n a y t a i n n a g n e d n i a
l - akar kte rtersebu tdipiilh sesua idengan
k u j n u t e p n a k s a l e j n e m u ti a y n a k g n a b m e k i d n a k a g n a y r a s a d i s n e t e p m o k n a d r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s n a a n u g g n e
p perubahan
r e t k a r a k n a k i d i d n e p a d a p n a k n a k e n e m g n a y 3 1 0 2 m u l u k ir u k . b e s r e t h a l a s a m n a k r a s a d r e
B u t penelti imencoba mengembangkanbahan
n a li p m a r e t e k t a p m e k u t n u r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y r a j a . l a s a g r e t s e m e s V I s a l e k D S a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e p a t a m a d a p a s a h a b r e b e b n a li p m a r e t e k h a l a d a t u b e s r e t n a k g n a b m e k i d n a k a g n a y r a j a n a h a
B rbicara
r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s n a a n u g g n e p k u j n u t e p n a k s a l e j n e m s a l e k D S a w s i s k u t n
u I Vsemeste rgasalt ahunpelajaran2012/2013 .
2 .
1 RumusanMasalah
1 . 2 .
1 Bagaimanaprosedu rpengembanganbahanajar yang t e irntegras idengan
r e b n a li p m a r e t e k k u t n u r e t k a r a k n a k i d i d n e
p bicara pada mata pelajaran
? l a s a g r e t s e m e s V I s a l e k D S a i s e n o d n I a s a h a B 2 . 2 .
1 Bagaimana hasi lvaildas ikualtia sproduk bahan a rj ta e irntegras idengan
pendidikan karakte runtuk keteramplian b re bicara Pada Mata pelajaran
D S a i s e n o d n I a s a h a
3 .
1 TujuanPeneil itan
1 . 3 .
1 Untuk memaparkan prosedu r pengembangan bahan aja r yang
r e b n a li p m a r e t e k k u t n u r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a g n e d i s a r g e t n ir e
t bicara
.l a s a g r e t s e m e s V I s a l e k D S a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e p a t a m a d a p
2 . 3 .
1 Untuk mendeskirpsikan hasi lvaildas ikualtia sproduk bahan aja r yang
b r e b n a li p m a r e t e k k u t n u r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a g n e d i s a r g e t n ir e
t icara
I s a l e k D S a i s e n o d n I a s a h a B n a r a j a l e p a t a m a d a
p Vs emeste rgasa.l
4 .
1 Manfaa tPeneil itan
1 . 4 .
1 Bag imahasiswa
n a u h a t e g n e p n a d n a m a l a g n e p n a k ir e b m e m i n i n a g n a b m e g n e p n a it il e n e P
u r u g i d a j n e m k a l e k a k it e k l a k e b i d a j n e m t a p a d g n a y u r a
b .
2 . 4 .
1 Bag iguru
m t a p a
D embe irkani nsprias ibag iguru S Duntukmengembangkan bahan
a i s e n o d n I a s a h a B a r a j a l e p a t a m r a j
a yang t e irntegras idengan pendidikan
.r e t k a r a k
3 . 4 .
1 Bagis iswa
n a g n a b m e k r e p u t n a b m e m t a p a d n a d i r e t a m i m a h a m e m a w s i s u t n a b m e M
i s a r g e t n ir e t g n a y a i s e n o d n I a s a h a B r a j a n a h a b i u l a l e m a w s i s r e t k a r a k
g n e
d anpendidikankarakte rmelalu iketeramplianberbicara.
4 . 4 .
1 Bagis ekolah
n a h a b n a k g n a b m e g n e m m a l a d h a l o k e s a d a p i s n e r e f e r h a b m a n e m t a p a D
5 . 4 .
1 Bag iProd iPGSD
s a ti s r e v i n U D S G P i d o r p a k a t s u p n a h a b h a b m a n e
M SanataDharmat erkai t
n a k i d i d n e p n a g n e d i s a r g e t n ir e t g n a y r a j a n a h a b n a g n a b m e g n e p n a g n e d
.r e t k a r a k
5 .
1 BatasanI stliah
1 . 1 .
5 Pendidikan karakte r adalah suatu usaha yang dliakukan untuk
i a li n n a k m a n a n e
m -nlia i perliaku (karakter ) siswa , dimana penelti i
l i b m a g n e
m beberapa karakte rdar i25 karakte ryang dikembangkan oleh
n a d n a h i s r e b e k , u ti a y l a n o i s a N n a a y a d u b e K n a d n a k i d i d n e P n a ir e t n e m e K
. g n o l o n e m g n o l o t n a d , n a r u j u j e k , n a t a h e s e k
2 . 1 .
5 Bahan aja radalah bagian dar ibuku aja ryang dikembangkan dar iseitap
D K ( r a s a d i s n e t e p m o
k )yang t erdri idar iunsur t opik ,SK ,KD ,Indikator ,
n a k a d n it , i s k e lf e r , r a j a l e b n a t a i g e k , ir e t a m n a i a r u , n a r a j a l e b m e p n a u j u t
n a d , g n it n e p a t a k r a tf a d , t u j n a l k a d n it , n a i a li n e p , ir e t a m n a m u k g n a r , a w s i s
. a k a t s u p r a tf a d
3 . 1 .
5 K eet ramplian berbicara adalah keteramplian siswa kela sempa tsemeste r
n a a n u g g n e p k u j n u t e p n a k s a l e j n e m m a l a d n a n a b m a r P i j a T 1 N D S l a s a g
.r a n e b n a d k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s
6 .
1 Spesi ifkas iProdukyangdikembangkan
1 . 6 .
1 Bahanaja rmatapelajaranBahasaI ndonesiaKeteramplian berbicarakela s
l a s a g r e t s e m e s D S V
2 . 6 .
1 Prosedu rpengembangan bahanajari n imerupakanhasli modi ifkasi mode l
n a d p m e K k il i m r a j a n a h a b n a g n a b m e g n e
p Borg and Gal l dalam
o n o y i g u
S yang t erdri idar i7 l angkah yatiu (1 )potens idan masalah ,(2 )
i s i v e r ) 5 ( , n i a s e d i s a d il a v ) 4 ( , k u d o r p n i a s e d ) 3 ( , a t a d n a l u p m u g n e p
k u d o r p i s i v e r ) 7 ( n a d , k u d o r p a b o c ij u ) 6 ( , n a i a s e
d ,hingga menghaslikan
d i s a r g e t n ir e t g n a y r a j a n a h a b l a n if k u d o r p n i a s e
d engan pendidikan
n a li p m a r e t e k k u t n u r e t e k a r a
k berbicara pada mata pelajaran bahasa
a g r e t s e m e s D S V I s a l e k a i s e n o d n
I s . al
3 . 6 .
1 Standa rkompetens i(SK )dan kompetens idasa r(KD )yang dikembangkan
2 i s n e t e p m o k r a d n a t s , u ti a
y .Mendesk irpsikan secara ilsan t empa tsesua i
u t a u s n a a n u g g n e p k u j n u t e p n a d h a n e
d dan kompetens i dasa r 2 .2
k i a b g n a y a s a h a b n a g n e d t a l a u t a u s n a a n u g g n e p k u j n u t e p n a k s a l e j n e M
. r a n e b n a d
4 . 6 .
1 Indikato ryang dikembangkan terdri idar iindikato rkogntifi ,afektfi ,dan
k ir o t o m o k i s
p .
. 6 .
1 5Karakte ryang dikembangkan yang dikembangkan dalam peneilitan in i
g n o l o t n a d , n a r u j u j e k , n a t a h e s e k n a d n a h i s r e b e k r e t k a r a k h a l a d a
. g n o l o n e m
. 6 .
1 6Bahan aja ryang dikembangkan t erdri ida ir t ema ,SKKD, i ndikato ,r t ujuan
, n a r a j a l e b m e
p uraian mate ir , kegiatan siswa , po s tes , re lfeksi , dan
a d n
it kan siswa .Bahan aja rjuga dliengkap idengan rangkuman , soa l
a u l a v
e si ,kuncij awaban ,penliaian,glosa irumdanbiodata penuils .Prose s
. ti n e m 5 3 x 3 u t k a
w Bahan aja r yang dikembangkan menggunakan
m a r g o r
p Microsof tWord 2010 yang selanjutnya diubah kedata PDF .
n a d a n r a w n a li p m a
T background menyesuaikan dengan karakte irsitk
g n a y r a j a n a h a b m a l a d n a li p m a t u ti n i a l e S . V I s a l e k D S a w s i s
r a b m a g n a g n e d i g a l k a y n a b r e p i d n a k g n a b m e k i
d -gamba r yang sesua i
r e t k a r a k 3 a d A . h il i p i d h a d u s g n a y a m e t n a g n e
d fon tyang digunakan
u ti a
y Comic san sMS ,Bookman Old Style ,dan Cambria dengan ukuran
. 2 1 u ti a y a c a b i d h a d u m g n a y
7 . 6 .
1 Pendekatan pembelajaran yang digunakan yatiu ,pendekatan contextua l
g n i n r a e l d n a g n i h c a e
t .
8 . 6 .
1 Prose skegiatan belaja rmengaja ryang te jrad iadalah berbasi sakitvtia s
m e n e m n a g n e
d patkan siswa sebaga i pusa t pembelajaran dan guru
0 1 I I B A B A K A T S U P N A I J A K 1 .
2 Ka ijanTeori
1 . 1 .
2 PendidikanKarakter
1 . 1 . 1 .
2 Penger itanPendidikanKarakter
g n a y u d i v i d n i p a it e s h e l o i k il i m i d g n a y s a h k i ri c h a l a d a r e t k a r a K i u l a l e m , u t a u s e s n a k u k a l e m g n a r o e s e s g n o r o d n e m n a d a y n ir i d m a l a d a d a n a k a d n it n a d p a k i
s (Herman Ke trajaya 2010:3) .Cri ikha stersebu tadalah
n a d t u b e s r e t u d i v i d n i u a t a a d n e b n a i d a b ir p e k a d a p r a k a g n e m n a d ” il s a “ , k a d n it r e b g n a r o e s e s a n a m i a g a b g n o r o d n e m g n a y ” n i s e m “ n a k a p u r e m . ) 8 2 : 2 1 0 2 i m a n s A ( u t a u s e s n o p s e r e m n a d , r u j u j p a k i s r e b s u m a K m a l a
D Lengkap Bahasa Indonesia karakte r diaritkan
t a fi s i a g a b e
s –sfiat ,keijwaan, t abiat ,watak ,akhlak ,atau bud ipeke tr iyang
n e d g n a r o e s e s n a k a d e b m e
m gan orang lain (2010:108) . Menuru t kamu s
it e k a l o t k it it i r a d u a j n it i d n a i d a b ir p e k h a l a d a r e t k a r a k , i g o l o k i s
p satau
t a fi s n a g n e d n a ti a k r e b n a d g n a r o e s e s n a r u j u j e k a y n l a s i m , l a r o
m -sfia tyang
n a k a p u r e m r e t k a r a k t r o p ll A . W n o d r o G t u r u n e M .) 9 2 : 2 8 9 1 o l u G i l a D ( p a t e t o k i s p m e t s i s i r a d s i m a n i d i s a s i n a g r o u t a u
s - ifsik individu yang menentukan
d n i n a ri k i p n a d u k a l h a k g n
it ividu secara kha s(Sr iNarwant i2011:2) .Para
t a fi s i a g a b e s r e t k a r a k n a k i s i n if e d n e m g o l o k i s p n a d k i d i d n e
p -sfia tsuatu
i s g n a s a d a p k u d n u t g n a y n a i d a b ir p e
k -sangs imora ldar imasyarakat ( F .Bud i
t a w h a l a d a r e t k a r a k k k d , n a s a H d i m a H t u r u n e
M ak ,tabiat ,akhlak
i a g a b r e b i s a s il a n r e t n i l i s a h i r a d k u t n e b r e t g n a y g n a r o s e s n a i d a b ir p e k u a t a ( n a k ij a b e
k virtues )yangdiyakin idandigunakans ebagail andasanuntukcara
) 3 : 0 1 0 2 ( k a d n it r e b n a d , p a k i s r e b , ri k i p r e b , g n a d n a
p .Anne Lockword dalam
i W y d r A n a v o
N yan ikemudian mende ifnisikan pendidikan karakte rsebaga i
k u t n e b s it a m e t s i s a r a c e s p a k g n u g n e m g n a y h a l o k e s s i s a b r e b s a ti v it k a u a t a l a t n e m s a ti l a u k h a l a d a a w s i s r e t k a r a K . ) 7 2 : 3 1 0 2 ( a w s i s i r a d u k a li r e p p u r e m g n a y a w s i s i tr e k e p i d u b u a t a k a l h k a , l a r o m n a t a u k e
k akankep irbadian
n a d g n o r o d n e p i d a j n e m g n a y n a d a w s i s a d a p t a k e l e m s u r a h g n a y s u s u h k .) 3 1 : 0 1 0 2 h a ll u t a y a d i H ( u t a u s e s n a k u k a l e m m a l a d k a r e g g n e p if e d n e m , 3 P n a ij a k s k e t n o k m a l a d ) 5 : 1 1 0 2 ( k k d , a m r a h
D nisikan
g n e m g n a y n a r a j a l e b m e P “ i a g a b e s r e t k a r a k n a k i d i d n e
p arah pada penguatan
u t a u s a d a p n a k r a s a d i d g n a y h u t u a r a c e s k a n a u k a li r e p n a g n a b m e g n e p n a d n a k r a p a m e m ) 1 : 1 1 0 2 ( a s a y l u M . ” h a l o k e s h e l o k u j u ri d g n a y u t n e tr e t i a li n a w ij n a g n a b m e k r e p u t n a b m e m k u t n u a y a p u n a k a p u r e m “ r e t k a r a k n a k i d i d n e p k a n
a -anak baik lahi rmaupun baitn ,dar isfia tkodraitnya menuju ke arah
. ” k i a b h i b e l n a d i w a i s u n a m g n a y n a b a d a r e p r e t k a r a k n a k i d i d n e p i a n k a m e m ) 7 1 : 1 1 0 2 ( i d e a b u Z m a l a d i n a i d u J ir S i a li n n a k g n a b m e g n e m g n a y n a k i d i d n e p “ i a g a b e
s -nlia ikarakte rpada pese tra
, a y n ir i d r e t k a r a k i a g a b e s r e t k a r a k n a d i a li n i k il i m e m a k e r e m a g g n i h e s k i d i d i a li n n a k p a r e n e
m -nlia itersebu tdalam kehidupan di irnya ,sebaga ianggota
i ri d m a l a d n a g n u b m a n i s e k r e b g n a y n a u p m a m e k n a g n a b m e g n e p a k i m a n i d n e m k u t n u a i s u n a
m gadakan internailsas i nlia i sehingga menghaslikan
n a h u b m u tr e p t a u b m e m i n i a k i m a n i d , u d i v i d n i m a l a d l i b a t s n a d f it k a i s i s o p s i d . ” h u t u n i k a m e s i d a j n e m u d i v i d n i a w h a b n a l u p m i s e k k ir a ti d t a p a d s a t a i d t a p a d n e p n a k r a s a d r e B p u t a u s n a k a p u r e m r e t k a r a k n a k i d i d n e
p roses/usaha untuk menanamkan nliai
, n a m a h a m e p , n a r a d a s e k i k il i m e m u d i v i d n i p a it e s a y a p u s u d i v i d n i a d a p e k i a li n i a li n n a k a n a s k a l e m k u t n u i g g n it n e m ti m o k i k il i m e m n a d n a il u d e p e
k -nlia i
ir a h e s n a p u d i h e k m a l a d t u b e s r e
t -har.i Pendidikan karakte rdiharapkan dapa t
.t a b a tr a m r e b h i b e l i d a j n e m a y a p u s u d i v i d n i n a a d a e k h a b u r e m 2 . 1 . 1 .
2 TujuanPendidikanKarakter
a k i d i d n e P m e t s i S U U m a l a
D n Nasioana l Nomo r 14 Tahun
5 0 0
2 dikemukakan fungs i pendidikan nasional , yatiu mengembangkan
t a b a tr a m r e b g n a y a s g n a b n a b a d a r e p a tr e s k a t a w k u t n e b m e m n a d n a u p m a m e k , k k d a m u s e K a m r a h D ( a s g n a b n a p u d i h e k n a k s a d r e c n e m a k g n a r m a l a d k u t n e b m e m n a u j u tr e b a y n it n i a d a p r e t k a r a k n a k i d i d n e P . ) 6 : 1 1 0
2 bangsayang
, g n o y o r g n o t o g r e b , n a r e l o tr e b , l a r o m r e b , a il u m k a l h k a r e b , fi ti t e p m o k , h u g g n a t n a d n a u h a t e g n e p u m li i s a t n e ir o r e b , s i m a n i d g n a b m e k r e b , k it o ir t a p a w ij r e b g n a y n a h u T a d a p e k a w k a t n a d n a m i h e l o i a w ij i d a y n a u m e s g n a y i g o l o n k e t p n a k r a s a d r e b a s E a h a
M ancaslia( Sr iNarwanit ,2011:16) .
a g it a d a n a k a k u m e g n e m ) 9 : 1 1 0 2 ( k k d , a m u s e K a m r a h D t u r u n e M . r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a u j u
i a li n n a g n a b m e g n e
p -nlia ite trentu sehingga terwujud dalam perliaku anak ,
a l o k e s s e s o r p a k it e k k i a
b h maupun setelah prose ssekolah (setelah l ulu sdar i
. ) h a l o k e
s Kedua ,Mengoreks iperliaku pese tra didik yang itdak bersesuaian
i a li n n a g n e
d -nlia iyang dikembangkan sekolah .Keitga ,Membangun koneks i
k n a r e m e m m a l a d t a k a r a y s a m n a d a g r a u l e k n a g n e d i n o m r a h g n a
y ant anggung
. a m a s r e b a r a c e s r e t k a r a k n a k i d i d n e p b a w a j a d a n a k a k u m e g n e m ) 8 1 : 1 1 0 2 ( a d e a b u Z m a l a d d i m a H d i a S t u r u n e M . r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a u j u t a m
il Pertama , mengembangkan
g n a y a r a g e N a g r a w n a d a i s u n a m i a g a b e s k i d i d a tr e s e p f it k e f a /i n a r u n / u b l a k l a i n i k il i m e
m i-nlia ikarakte rbangsa .Kedua ,mengembangkankebiasaan dan
i a li n n a g n e d n a l a j e s n a d i j u p r e t g n a y k i d i d a tr e s e p u k a li r e
p -nlia iuniversa l
. s u i g il e r g n a y a s g n a b a y a d u b i s i d a rt n a
d Keitga , menanamkan ijwa
i a g a b e s k i d i d a tr e s e p b a w a j g n u g g n a t n a d n a n i p m i m e p e
k generas ipeneru s
. a s g n a
b Keempat , mengembangkan kemampuan pese tra didik menjad i
. n a a s g n a b e k n a s a w a w r e b n a d , fi t a e r k , ir i d n a m g n a y a i s u n a
m Keilma ,
r a j a l e b n a g n u k g n il i a g a b e s h a l o k e s n a p u d i h e k n a g n u k g n il n a k g n a b m e g n e m n a d , s a ti v it a e r k h u n e p , r u j u j , n a m a g n a
y persahabatan ,dan dengan rasa
. n a t a u k e k h u n e p n a d i g g n it g n a y n a a s g n a b e k k u t n u n a u j u tr e b r e t k a r a k n a k i d i d n e p a w h a b n a k l u p m i s i d t a p a d , i d a J i r a d k i a b g n a b m i e s n a d , h u d a p r e t , h u t u g n a y a i s e n o d n I a i s u n a m k u t n e b m e m n n a k a d n it n a d p a k i s n u p u a m l a u t k e l e t n i i g e
s ya . Menginga t penitngnya
n a k m n a n a ti d u lr e p i n i d k a j e s a k a m r e t k a r a k n a k i d i d n e p n a u j u t n a k i d i d n e p i a li
3 . 1 . 1 .
2 Nliai-Nlia iPendidikanKarakter
i a li
N -nlia i karakte r yang pe lru dtianamkan menuru t
n o it a d n u o f e g a ti r e h n a i s e n o d n
I (IHF)( Dharma ,dkk ,2011:14 )yatiu :( 1 )Cinta
n a a t p i c p a n e g e s n a d n a h u
T -Nya, (2 )Kemandi iran dan tanggung jawab ,(3 )
a k u S , n a w a m r e D ) 4 ( , n u t n a s n a d t a m r o H ) 4 ( , a n a s k a ji b , h a n a m a / n a r u j u j e K e k a jr e k e p n a d , fi t a e r k , ir i d a y a c r e P ) 5 ( , g n o y o r g n o t o g n a d g n o l o n e
m ra ,s ( 6 )
, n a i a m a d e k , i s n a r e l o T , it a h h a d n e r n a d k i a B ) 7 ( , n a li d a e k n a d n a n i p m i m e p e K . n a u t a s e k n a d i a li
N -nlia i karakte r menuru t Characte r Count s dar i Ame irka
m a l a d r e t k a r a k r a li p 0 1 a y n a d a n a k a k u m e g n e m ) 6 1 : 1 1 0 2 , a s a y l u M ( t a p a D ) 1 ( : u ti a y n a k i d i d n e
p dipercaya ( trustworthiness) ,(2 )Rasa horma tdan
r e
p haitan (respect ,) (3 )Tanggung jawab (res