PEMBANGUNAN SUMBER
DI LUAR BANDAR
Penyunting
Norhuda Salleh Kasim Mansur
PENERBIT UNIVERSITI MALAYSIA SABAH Kota Kinabalu • Sabah • Malaysia
http://www.ums.edu.my 2020
Ahli Majlis Penerbitan Ilmiah Malaysia (MAPIM)
PEMBANGUNAN SUMBER
DI LUAR BANDAR
© Universiti Malaysia Sabah, 2020
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran atau dikeluarkan ke dalam sebarang bentuk sama ada dengan cara elektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis daripada Penerbit Universiti Malaysia Sabah, kecuali seperti yang diperuntukkan dalam Akta 332, Akta Hak Cipta 1987. Keizinan adalah tertakluk kepada pembayaran royalti atau honorarium.
Segala kesahihan maklumat yang terdapat dalam buku ini tidak semestinya mewakili atau menggambarkan pendirian mahupun pendapat Penerbit Universiti Malaysia Sabah. Pembaca atau pengguna buku ini perlu berusaha sendiri untuk mendapatkan maklumat yang tepat sebelum menggunakan sebarang maklumat yang terkandung di dalamnya. Pandangan yang terdapat dalam buku ini merupakan pandangan ataupun pendapat penulis dan tidak semestinya menunjukkan pendapat atau polisi Universiti Malaysia Sabah. Penerbit Universiti Malaysia Sabah tidak akan bertanggungjawab terhadap sebarang masalah mahupun kesulitan yang timbul, sama ada secara menyeluruh atau sebahagian, yang diakibatkan oleh penggunaan atau kebergantungan pembaca terhadap kandungan buku ini.
Perpustakaan Negara Malaysia Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan
PEMBANGUNAN SUMBER DI LUAR BANDAR / Penyunting Norhuda Salleh, Kasim Mansur.
Mode of access: Internet eISBN 978-967-2962-19-9 1. Rural development--Malaysia.
2. Economic development--Malaysia.
3. Community development--Malaysia.
4. Government publications--Malaysia.
5. Electronic books.
I. Norhuda Salleh, 1974-. II. Kasim Mansur, 1961-.
307.1412
Muka taip teks: Cambria Muka taip teks: Cambria Saiz taip teks dan leading: 11/13.2 poin Saiz taip teks dan leading: 11/13.2 poin
Diterbitkan oleh: Penerbit Universiti Malaysia Sabah Diterbitkan oleh: Penerbit Universiti Malaysia Sabah
Tingkat Bawah, Perpustakaan Tingkat Bawah, Perpustakaan Universiti Malaysia Sabah Universiti Malaysia Sabah Jalan UMS
Jalan UMS
88400 Kota Kinabalu, Sabah, Malaysia 88400 Kota Kinabalu, Sabah, Malaysia Penyelaras e-book: Norhuda Salleh
Penyelaras e-book: Norhuda Salleh Reka letak halaman: Nataniel Ebin Reka letak halaman: Nataniel Ebin
Reka bentuk kulit: Yuniza Asri & Nataniel Ebin Reka bentuk kulit: Yuniza Asri & Nataniel Ebin Foto pada kulit buku: Yuniza Asri
Foto pada kulit buku: Yuniza Asri
KANDUNGAN
Senarai Rajah Senarai Jadual Senarai Foto Prakata Pendahuluan
viivi viiix xii Bab 1 Peranan Kerajaan dalam Mentransformasi
Pembangunan Sumber Luar Bandar Haliza Abdul Rahman
1
Bab 2 Potensi Pembangunan Sumber Pertanian di Wilayah SCORE, Sarawak
Daniel Ungah
23
Bab 3 Zakat sebagai Pemangkin Kelestarian Pembangunan Sosioekonomi Komuniti di Luar Bandar
Kasim Mansur, Sidah Idris & Dayangku Aslinah Abd. Rahim
39
Bab 4 Tenunan Pua Kumbu sebagai Produk Pelancongan Berasaskan Komuniti
Ngumbang Sultan & Humin Juslin
55
Bab 5 Interpretasi Sumber Makanan dalam Adat Perkahwinan Makan Beradab Masyarakat Melayu Norhuda Salleh
67
Bab 6 Corak Penggunaan Sumber Semula Jadi dalam Kalangan Isi Rumah Miskin di Luar Bandar
Mohd Azmeer Abu Bakar, Asyirah Abdul Rahim &
Mohammad Izzamil Mohd Nasir
85
Bab 7 Kearifan Tempatan Komuniti Brunei melalui Pembuatan Kuih Tradisi
Surayah Hj Bungsu & Humin Juslin
107
Bab 8 Kepentingan Penggunaan Produk Elektrik Berteknologi Hijau terhadap Komuniti
Hamidi Ismail, Tuan Pah Rokiah Syed Hussain & Hamim Samuri 125
Bab 9 Kepelbagaian Sumber Tumbuhan di Tanah Bencah dan Implikasinya terhadap Pembangunan Lestari Elizabeth Pesiu & Mohd Tajuddin Abdullah
137
Bab 10 Kesan Aktiviti Guna Tanah oleh Komuniti Tempatan terhadap Taburan Burung Hijrah Sekitar Hutan Paya Laut
Azimah Abd Rahman & Tarmiji Masron
157
Penutup
Senarai Penyumbang Indeks
181183 187
vi
SENARAI RAJAH
Rajah Halaman
2.1 Peratusan sumbangan setiap sektor kepada KDNK
Sarawak, 2014–2015 25
2.2 Kawasan projek SCORE 29
5.1 Tanda Peircean 73
6.1 Aktiviti penggunaan berasaskan sumber tanah di sekitar kediaman (<15m) yang dijalankan oleh isi rumah 91 6.2 Aktiviti penggunaan berasaskan sumber sungai yang
dijalankan oleh isi rumah 92
6.3 Aktiviti penggunaan berasaskan sumber laut yang
dijalankan oleh isi rumah 92
6.4 Manfaat tanaman sumber tanah di sekitar kediaman 93 6.5 Manfaat daripada penggunaan sumber sungai dan
sumber laut 94
6.6 Kekerapan penggunaan manfaat bagi sumber tanah di
sekitar kawasan kediaman 99
6.7 Kekerapan penggunaan manfaat daripada sumber sungai
dan laut/pesisiran pantai 100
6.8 Penggunaan sumber semula jadi untuk sara diri dan
komersial dalam kehidupan 101
9.1 Formasi tanah BRIS dan juga jenis-jenis hutan yang
terbentuk 140
10.1 Kadar kedatangan spesies burung hijrah 158 10.2 Peta taburan jenis hutan sekitar kawasan Matang, Perak 164 10.3 Pecahan aktiviti komuniti di hutan paya laut di Matang,
Perak 170
10.4 Pemetaan taburan populasi burung hijrah 171 10.5 Pemetaan aktiviti guna tanah komuniti setempat 172
vii
SENARAI JADUAL
Jadual Halaman
1.1 Ringkasan transformasi luar bandar oleh kerajaan 6 2.1 Peratus keluaran dalam negeri kasar mengikut jenis aktiviti
ekonomi pada harga malar 24
2.2 Peratusan penglibatan buruh mengikut sektor di Sarawak
dan Malaysia, 2012–2014 26
2.3 Koridor ekonomi di Malaysia 29
2.4 Faktor-faktor mendorong potensi kejayaan industri
pertanian dalam projek SCORE 33
3.1 Statistik pungutan Pusat Zakat Sabah, 2004–2015 41
3.2 Taburan kualiti hidup asnaf 44
3.3 Perbandingan nilai MPC golongan kaya dan miskin 45 3.4 Faktor halangan pembayar zakat berpotensi 46 3.5 Potensi jangkaan kebarangkalian: Faktor kemudahan dan
halangan 47
3.6 Cadangan/Komen bagi meningkatkan sistem pengurusan
zakat di Sabah 48
3.7 Cadangan meningkatkan prestasi bayaran zakat 48 6.1 Frekuensi subkategori manfaat daripada sumber tanah di
sekitar kediaman mengikut jarak (km) 95
6.2 Frekuensi manfaat daripada sumber sungai dan laut atau
pesisiran pantai mengikut jarak (km) 96
6.3 Frekuensi subkategori manfaat daripada sumber tanah di sekitar kediaman mengikut kuantiti (g) bagi tanaman dapur 97 6.4 Frekuensi subkategori manfaat daripada sumber tanah
mengikut kuantiti (kg) 98
6.5 Frekuensi subkategori manfaat daripada sumber sungai dan laut atau pesisiran pantai mengikut kuantiti (kg) 98 8.1 Pelaburan sumber tenaga boleh diperbaharu, penjimatan
tenaga dan solar antara tahun 2010 hingga September 2014 132
9.1 Jenis-jenis dan deskripsi habitat 140
9.2 Senarai nama spesies tumbuhan di Tanah Bencah Setiu berdasarkan kajian oleh Pesiu (2018), Jamilah et al. (2014), Siti Fatimah et al. (2015), Razali et al. (2017), Rohani et al.
(2017) dan kegunaan ekonomi berdasarkan Burkill (1966)
144
viii
SENARAI FOTO
Foto Halaman
4.1 Pua kumbu menggunakan corak ranyai sebayan 57 4.2 Motif yang digunakan pada corak ranyai sebayan 57 4.3 Wanita yang digelar indu pandai indu julai tau nacai gajai
lebor api sedang melakukan upacara ritual ngar 59 4.4 Seorang penenun sedang menerangkan maksud corak
pada pua kumbu 60
4.5 &
4.6 Benang dan pewarna asli dan barangan yang digunakan
semasa upacara ritual 61
4.7 Upacara ritual nakar 61
4.8 &
4.9 Proses mengikat benang untuk membentuk corak dan proses mencelup pewarna menggunakan bahan tradisional
62
4.10 Proses menenun 62
4.11 Aktiviti jualan pua kumbu kepada pelancong 63
5.1 Acara jamuan makan beradab 69
5.2 Nasi minyak 74
5.3 Ayam golek 75
5.4 Kek perkahwinan 75
5.5 Buah-buahan 76
5.6 Acar limau 77
7.1 Pelancong yang baharu tiba menggunakan bas pelancongan 109 7.2 Para pelancong menaiki bot untuk melihat Proboscis dan
kunang-kunang 109
7.3 Kulit kuih jelurut 111
7.4 Kuih tilapam 113
7.5 Kuih lamban udang 114
7.6 Kuih tapai nasi 115
7.7 Kulit kuih tapai nasi 116
7.8 Kuih tradisional dan pelancong 117
7.9 Informan (tengah) menjual kuih tradisional di tamu
Pekan Beaufort 118
ix
7.10 Kuih tilapam moden 120
10.1 Persekitaran hutan paya laut yang berlumpur 159 10.2 Aktiviti marinkultur di sekitar paya laut Matang, Perak 162 10.3 Burung air bertumpu di bumbung rumah 162 10.4 Kematian pokok bakau akibat pembalakan haram 165
10.5 Petempatan nelayan di muara sungai 166
10.6 Pembinaan chalet sekitar hutan paya laut 167
x
PRAKATA
L
uar bandar mempunyai kepelbagaian sumber yang boleh dimanfaatkan bagi pembangunan komuniti. Sumber yang boleh dibangunkan ialah air, biologi yang meliputi spesies haiwan dan tumbuhan serta tanih. Komuniti luar bandar juga turut menjadikan sumber sebagai salah satu cara dalam memelihara kearifan tempatan dan juga pengekalan warisan budaya.Malaysia sedang dan akan terus memanfaatkan sumber di luar bandar untuk memastikan komuniti di kawasan ini menikmati taraf ekonomi seiring dengan mereka yang berada di bandar. Peningkatan kemudahan infrastruktur asas yang dilaksanakan selari dengan Program Transformasi Nasional merupakan salah satu inisiatif kerajaan membantu komuniti dalam meneroka potensi sumber di luar bandar. Antara potensi ekonomi itu ialah industri pelancongan yang berasaskan ekopelancongan, homestay dan hiking bukit, pertanian dan kraf tangan. Sumber juga turut berperanan dalam melestarikan budaya warisan sesebuah komuniti dengan mengekalkan kearifan tempatan.
Turut menyumbang kepada sumber di luar bandar yang amat jarang diterokai ialah hasil zakat yang digunakan bagi tujuan pembasmian kemiskinan. Sehubungan dengan itu, keperluan terhadap penerbitan hasil karya ilmiah dalam bidang ini adalah relevan dan signifikan.
Buku Pembangunan Sumber di Luar Bandar ini menghimpunkan sepuluh bab dalam buku dengan memberikan tumpuan kepada dua isu iaitu penggunaan sumber bagi pemerkasaan ekonomi komuniti dan pemuliharaan sumber.
Secara keseluruhannya, organisasi buku ini disusun dalam empat tema yang saling berkaitan antara satu dengan yang lain. Empat bab yang pertama membincangkan peranan agensi kerajaan dalam membantu komuniti menggunakan sumber luar bandar bagi mencipta peluang pekerjaan dan peningkatan ekonomi. Satu bab dalam buku ini membincangkan peranan masyarakat Islam dalam membantu pembangunan komuniti luar bandar menerusi sumber daripada zakat.
Dua bab berikutnya adalah tentang peluang ekonomi baharu yang diperoleh akibat bencana alam dan juga pengangkutan tradisional sebagai salah satu daripada cabang dalam industri pelancongan Malaysia khususnya di Sabah.
xi
Sumber kearifan tempatan mengisi tiga bab berikutnya di mana dua daripada bab membincangkan tentang kearifan tempatan dan industri kraf. Satu bab lainnya pula membincangkan bagaimana pengekalan warisan budaya terus dipelihara dan diperkukuh melalui adat yang diamalkan oleh komuniti luar bandar.
Lima bab terakhir berkisar tentang kelestarian sumber di luar bandar dan peranan komuniti. Isu yang dibincangkan ialah tentang corak, kepentingan sumber dalam pemeliharaan alam sekitar serta kesan daripada pengabaian sumber alam terhadap hidupan.
Buku ini diharapkan dapat memberikan manfaat kepada individu yang ingin mendapatkan pengetahuan lanjut tentang penggunaan sumber di luar bandar melalui pelbagai aktiviti ekonomi.
Selain itu, buku ini boleh dijadikan sebagai bahan rujukan oleh pelbagai pihak sama ada mereka yang terlibat dalam bidang pendidikan pengajian tinggi seperti pensyarah, penyelidik, pelajar pascasiswazah dan prasiswazah mahupun mereka yang terlibat dalam pengurusan dan pelaksanaan dasar yang berkaitan dengan pengurusan sumber di luar bandar. Buku ini sesuai dijadikan bacaan umum dan rujukan tambahan kepada pelbagai pihak yang terlibat dalam industri ekopelancongan termasuklah pendidik dan pelajar sekolah menengah.
Pada kesempatan ini, pihak editor ingin merakamkan sekalung penghargaan dan jutaan terima kasih kepada semua pembentang bab di Seminar Pembangunan Sumber dan Komuniti Luar Bandar Kebangsaan (PESOLAR 2018) yang dianjurkan oleh Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan UMS dengan kerjasama Penerbit UMS dan Majlis Profesor Negara UMS. Pihak editor turut berbesar hati atas sokongan pihak kedekanan fakulti dan kesudian Penerbit UMS untuk menerbitkan buku suntingan yang berkonsepkan e-buku ini. Seterusnya, terima kasih yang tidak terhingga diucapkan kepada semua pihak yang terlibat, sama ada secara langsung mahupun tidak langsung dalam penerbitan buku ini.
Norhuda Salleh Kasim Mansur
xii
PENDAHULUAN
B
ab pertama buku ini menghuraikan berkenaan peranan kerajaan dalam mentransformasikan pembangunan sumber luar bandar. Perbincangan dimulai dengan situasi semasa pembangunan sumber luar bandar di Malaysia. Pembangunan sumber luar bandar di Malaysia telah menjadi keutamaan kerajaan sejak negara mencapai kemerdekaan. Peranan kerajaan dilihat lebih giat apabila usaha untuk memastikan segenap lapisan masyarakat terutamanya masyarakat luar bandar menikmati dan mendapat faedah daripada peluang yang disediakan termasuklah pendidikan, pekerjaan dan perkhidmatan sosial melalui RMK-8 dan penubuhan Kementerian Pembangunan Negara dan Luar Bandar pada November 1959 yang kini dikenali sebagai Kementerian Kemajuan Luar Bandar dan Wilayah (KKLW). Takrifan luar bandar turut terdapat dalam bab ini. Antara program pembangunan luar bandar oleh kerajaan yang dibincangkan dalam bab ini adalah Lembaga Kemajuan Kampung dan Perusahaan (RIDA), Rancangan Malaya Pertama (RMA1), Transformasi Pembangunan Luar Bandar Pertama, Rancangan Buku Merah (RED Book), Rancangan Malaya Kedua (RMA2), Bahagian Pelajaran Dewasa, Dasar Ekonomi Baharu (DEB), Hala cara Baru Dalam Pembangunan Kampung dan Luar Bandar, Transformasi Pembangunan Luar Bandar Kedua, Falsafah dan Strategi Baru Pembangunan Luar Bandar, Gerakan Desa Wawasan (GDW), Gerakan Daya Wawasan (GdayaW) dan Program Lonjakan Mega Luar Bandar melalui Program Agropolitan.Bab ini turut membincangkan berkenaan peranan dan strategi kerajaan dalam mentransformasikan pembangunan luar bandar serta perbincangan berkenaan kejayaan Lembaga Kemajuan Tanah Persekutuan (FELDA) dalam pembangunan sumber luar bandar.
Bab 2 pula membincangkan potensi pembangunan sumber pertanian di Wilayah SCORE, Sarawak. Bab ini membincangkan berkenaan potensi pembangunan pertanian di beberapa lokasi di negeri Sarawak seperti di Tanjung Manis, Mukah, Samalaju, Baram dan Tunoh yang terlibat dalam program SCORE. Selain itu, bab ini turut menghuraikan berkenaan potensi pembangunan komuniti di lokasi program SCORE yang terlibat. Hal ini demikian kerana adanya
xiii
peluang pekerjaan yang muncul seperti keperluan tenaga kerja kilang membungkus dan memproses hasil pertanian, keperluan buruh pertanian dan pelbagai lagi peluang kerja yang dijangka ditawarkan apabila adanya perkembangan sektor-sektor lain hasil daripada pelaksanaan projek SCORE. Projek SCORE dianggap menjadi faktor pendorong potensi kejayaan industri pertanian di Sarawak kerana kesesuaiannya dalam industri akuakultur, industri penternakan dan industri kelapa sawit.
Bab 3 pula merungkai peranan zakat sebagai pemangkin kelestarian pembangunan sosioekonomi sumber di luar bandar.
Zakat merupakan cabang ibadah dalam agama Islam. Dalam sistem ekonomi Islam, zakat secara tidak langsung dapat membantu pembangunan pendidikan dan lain-lain. Ia turut menjadi pemangkin kepada kelestarian pembangunan sosioekonomi sumber manusia terutamanya di luar bandar. Bab ini turut menghuraikan dengan jelas berkenaan takrifan zakat. Peranan zakat ini turut dibincangkan daripada segi implikasinya terhadap golongan asnaf dan sumber manusia di luar bandar. Bahagian akhir bab ini membincangkan berkenaan cabaran dan potensi dalam zakat serta cadangan dalam pengurusan zakat di Sabah.
Bab 4 pula merungkai berkenaan tenunan pua kumbu sebagai produk pelancongan berasaskan komuniti. Masyarakat Iban amat dikenali dengan seni kraf tangan pua kumbu. Bab ini secara eksklusif membincangkan berkenaan konsep tenunan pua kumbu yang menggunakan teknik ikat dan celup. Teknik ikat digunakan untuk membentuk corak dengan menggunakan motif-motif yang terpilih. Antara corak yang dinyatakan dalam bab ini meliputi corak ranyai sebayan. Seterusnya, bab ini turut menjelaskan pua kumbu sebagai produk pelancongan berasaskan komuniti di Rumah Gare, Kapit, Sarawak. Teknik dan penghasilan pua kumbu di Rumah Gare turut diperincikan secara jelas pada bahagian ini. Masa depan dan cabaran pua kumbu di Rumah Gare turut dibincangkan.
Bab 5 memaparkan interpretasi sumber makanan dalam adat perkahwinan ‘makan beradab’ masyarakat Melayu dari perspektif budaya. Awalan bab ini menghuraikan berkenaan kepentingan dan peranan makanan dalam kehidupan manusia mengikut kumpulan
xiv
di mana masyarakat tersebut tinggal. Bab ini turut membincangkan secara terperinci berkenaan adat makan beradab dalam masyarakat Melayu. Menariknya, bab ini turut membincangkan berkenaan Teori Semiotik dan kaitan interpretasi sumber makanan dalam adat makan beradab masyarakat Melayu yang dianalisis menggunakan Teori Semiotik Peirce (1839-1914). Jenis sumber makanan yang disajikan dalam adat makan beradab masyarakat Melayu adalah seperti nasi minyak, ayam golek, kek/kuih tradisional, buah-buahan dan acar limau. Bahagian akhir bab ini membincangkan berkenaan makna tersirat di sebalik adat makan beradab dalam masyarakat Melayu.
Corak penggunaan sumber semula jadi dalam kalangan isi rumah miskin di kawasan luar bandar turut dibincangkan dalam Bab 6. Penggunaan sumber semula jadi dalam kalangan isi rumah miskin di luar bandar merupakan satu kebiasaan yang berlaku bagi memenuhi keperluan harian, sara hidup keluarga dan menjana pendapatan. Konsep sumber semula jadi dan kemiskinan ditakrifkan dengan jelas bagi memberi kefahaman berkenaan keterbatasan sumber semula jadi yang dibincangkan. Bab ini turut membincangkan berkenaan manfaat ekosistem yang disediakan oleh sumber semula jadi.
Kearifan tempatan komuniti Brunei melalui pembuatan kuih tradisi turut dibincangkan dalam Bab 7. Bab ini membincangkan berkenaan komuniti Brunei yang terdapat di Kampung Weston, Beaufort, Sabah. Antara perkara yang dibincangkan dalam bab ini ialah penerangan secara ringkas berkenaan sejarah dan perkembangan etnik Brunei, aktiviti pelancongan yang terdapat di Kampung Weston, Beaufort, Sabah, perincian pembuatan kuih tradisional oleh komuniti Brunei seperti kuih jelurut, kuih tilapam, kuih lamban udang dan kuih tapai nasi. Bab ini turut membincangkan kuih tradisional sebagai sumber yang berupaya menjana pendapatan dan menjadi ikon komuniti Brunei. Bahagian akhir bab ini membincangkan berkenaan cabaran perusahaan kuih tradisional dalam memenuhi keperluan dalam industri kecil dan sederhana serta perbincangan berkenaan imej kuih tradisi pada zaman moden.
Bab 8 menjelaskan kepentingan penggunaan produk elektrik berteknologi hijau terhadap komuniti. Penggunaan produk elektrik berteknologi hijau merupakan satu langkah matang ke arah melestarikan alam sekitar. Teknologi hijau perlu melihat kepada beberapa perkara penting, iaitu meminimumkan kesan buruk terhadap alam sekitar, mengurangkan pembebasan gas rumah hijau, menyediakan persekitaran yang sihat untuk semua hidupan, menjimatkan tenaga dan sumber serta menggalakkan penggunaan sumber boleh diperbaharui sepanjang masa. Dasar Teknologi Hijau negara yang diperkenalkan pada tahun 2009 serta penubuhan Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air merupakan antara usaha pembudayaan penggunaan dan galakan produk elektrik berteknologi hijau oleh kerajaan. Bab ini membincangkan berkenaan kepentingan penggunaan produk elektrik berteknologi hijau dalam komuniti.
Bab 9 memaparkan berkenaan kepelbagaian sumber tumbuhan di tanah bencah: kepentingan dan ancamannya. Habitat tanah bencah memainkan peranan penting dalam keseluruhan rangka perkhidmatan biodiversiti dan berfungsi untuk kawasan banjir, penghalang hakisan, kawasan pembiakan ikan dan sumber ekonomi. Jenis-jenis habitat tanah bencah seperti hutan paya bakau, hutan pantai, hutan kerangas, hutan gemam dan hutan tanah pamah turut dihuraikan secara terperinci dalam bab ini. Bab ini turut membincangkan berkenaan spesies tumbuhan di tanah bencah berserta dengan kegunaan ekonomi tumbuhan berkenaan. Potensi ekopelancongan dan konsep ekonomi hijau turut dibincangkan dalam konteks ekosistem tanah bencah. Bahagian akhir bab ini menjelaskan berkenaan keterancaman dan status terkini serta usaha pemeliharaan dan perlindungan tanah bencah.
Kesan aktiviti guna tanah oleh komuniti tempatan terhadap taburan burung hijrah sekitar kawasan hutan paya laut terdapat dalam Bab 10. Komuniti tempatan banyak bergantung hidup dengan sumber yang terdapat di kawasan hutan paya laut. Kegiatan ekonomi dan guna tanah penduduk tempatan yang semakin giat di kawasan hutan paya laut ini serba sedikit telah mempengaruhi taburan burung hijrah yang terdapat di kawasan tersebut. Antara guna tanah penduduk tempatan di kawasan hutan paya laut yang dibincangkan adalah aktiviti perikanan, pembalakan haram, pembinaan
xvi
petempatan dan pembangunan ekopelancongan. Akibat daripada aktiviti guna tanah yang pelbagai, terdapat beberapa cadangan penggunaan teknologi geografi dalam memantau, memetakan dan menganalisis taburan burung hijrah yang terdapat di kawasan paya laut. Teknologi geografi yang diguna pakai antaranya ialah aplikasi teknologi geografi, pemodelan persekitaran dan melalui penentuan hubungan parameter. Kepentingan teknologi geografi dalam meneliti hubungan guna tanah komuniti terhadap taburan burung hijrah turut dibincangkan dalam bab ini.
Rumusannya, bab dalam buku Pembangunan Sumber di Luar Bandar ini merungkai dan mengupas dengan lebih teliti berkenaan kaitan dan saling kebergantungan pembangunan sumber luar bandar serta implikasinya bukan sahaja daripada aspek persekitaran, malah jauh lebih besar peranannya dalam menjadi mekanisme kawalan masyarakat dan kerajaan dalam melakukan aktiviti pembangunan dan meningkatkan taraf hidup penduduk luar bandar. Buku ini merangkumi secara holistik perbincangan tentang hasrat pembangunan sumber luar bandar dalam cara yang paling lestari dan tidak mengancam alam sekitar daripada musnah akibat perancangan yang tidak mesra kepada semua hidupan yang terdapat di dalamnya. Paparan ini dilihat mampu menyumbang kepada pembangunan sumber di luar bandar dalam cara yang lebih teratur dan mampan.
