CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG.

(1)

Dian Astriani, 2013

No. 534/FPBS/0251/2013

CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG

SKRIPSI

Diajengkeun pikeun Nyumponan Salah Sahiji Sarat Nyangking Gelar Sarjana Pendidikan

Program Studi Pendidikan Bahasa Daerah

ku

DIAN ASTRIANI 0903915

JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS PENDIDIKAN BAHASA DAN SENI

(2)

CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI

SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG

Oleh Dian Astriani

Sebuah skripsi yang diajukan untuk memenuhi salah satu syarat memperoleh gelar Sarjana pada Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni

Februari 2013

Hak Cipta dilindungi undang-undang.

(3)

LEMBAR PENGESAHAN

DIAN ASTRIANI NIM. 0903915

CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG

DISALUYUAN JEUNG DISAHKEUN KU PANGAPING:

Pangaping I,

Dr. H. Yayat Sudaryat, M.Hum. NIP. 196302101987031001

Pangaping II,

Temmy Widyastuti, S.Pd., M.Pd.

Kauninga ku

Pupuhu Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni

Universitas Pendidikan Indonesia

(4)

CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG1)

Dian Astriani2)

ABSTRAK

Penelitian yang berjudul “Campur Kode dina Nulis Surat Pribadi Siswa Kelas

VIII SMPN 1 Lembang” ini bertujuan untuk mendeskripsikan bentuk, wujud, dan faktor penyebab terjadinya campur kode yang ada pada surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang. Metode yang digunakan dalam penelitian ini adalah metode deskriptif analitik dengan menggunakan teknik tes, angket, dan studi dokumentasi. Untuk mengumpulkan data, digunakan instrumen yang berupa lembaran tes, angket, dan kartu data. Hasil penelitian menunjukkan bahwa campur kode merupakan salah satu dari fenomena gejala kebahasaan yang diakibatkan oleh adanya kontak bahasa. Campur kode sering terjadi pada peristiwa komunikasi lisan ataupun tulisan. Dari hasil analisis, ditemukan 102 kata campur kode antara bahasa Sunda dengan bahasa lainnya. Berdasarkan bentuk, terdapat dua jenis campur kode yaitu campur kode ke dalam (inner code-mixing) sebanyak 91 kata (89,2%) dan campur kode ke luar (outer code-mixing) sebanyak 11 kata (10,8%), sedangkan berdasarkan wujud terdapat empat jenis campur kode, yaitu 1) 86 kata (84,3%), 2) 7 frasa (6,9%), 3) 6 kata ulang (5,9), dan 4) 3 idiom (2,9%). Faktor utama yang melatarbelakangi proses campur kode adalah kebiasaan pemakaian bahasa sehari-hari di mana siswa-siswi hampir 82% menggunakan bahasa campuran untuk berkomunikasi dan kedwibahasaan (73%). Penelitian ini bermanfaat untuk memperluas pengetahuan tentang permasalahan-permasalahan kebahasaan terutama dalam pengajaran bahasa Sunda. Selain itu, bagi para pengajar penelitian ini bisa dijadikan pertimbangan untuk memilih media dan bahan pembelajaran.

1)

Skripsi ini di bawah bimbingan Dr. H. Yayat Sudaryat, M.Hum. dan Temmy Widyastuti, S.Pd., M.Pd.

2)

(5)

ii

CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG

Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu

CODE-MIXING WHEN WRITING PERSONAL LETTERS BY THE GRADE VIII STUDENTS OF SMPN 1 LEMBANG

Dian Astriani

Abstract

This research entitled “Code-Mixing When Writing Personal Letters by the Grade

VIII Students of SMPN 1 Lembang” was intended to describe the forms, shapes,

(6)

DAPTAR EUSI

ABSTRAK ... i

PANGJAJAP ... ii

CATUR PANUHUN ... iii

DAPTAR EUSI ... vi

DAPTAR SINGGETAN ... ix

DAPTAR BAGAN ... x

DAPTAR TABÉL ... xi

DAPTAR LAMPIRAN ... xii

BAB I BUBUKA 1.1 Kasang Tukang ... 1

1.2 Idéntifikasi Jeung Rumusan Masalah ... 5

1.2.1 Idéntifikasi Masalah ... 5

1.2.2 Rumusan Masalah ... 5

1.3 Tujuan Panalungtikan ... 5

1.3.1 Tujuan Umum ... 5

1.3.2 Tujuan Husus ... 6

1.4 Mangpaat Panalungtikan ... 6

1.4.1 Mangpaat Tioritis ... 6

1.4.2 Mangpaat Praktis ... 6

1.5 Sistematika Panulisan ... 7

BAB II KADWIBASAAN, CAMPUR KODE, JEUNG SURAT PRIBADI 2.1 Kadwibasaan ... 8

2.1.1 Wangenan Kadwibasaan ... 9

2.1.2 Faktor anu Ngabalukarkeun Kadwibasaan ... 10

2.1.3 Aspék-Aspék Kadwibasaan ... 11

(7)

vii

2.1.5 Pola-Pola Kadwibasaan ... 13

2.1.6 Cara Ngukur Tingkat Kadwibasaan ... 14

2.2 Campur Kode ... 14

2.2.1 Wangenan Campur Kode ... 15

2.2.2 Kasang Tukang Lumangsungna Campur Kode ... 16

2.2.3 Faktor anu Ngabalukarkeun Ayana Campur Kode ... 17

2.2.4 Papasingan Campur Kode ... 18

2.2.4.1Wanda Campur Kode ... 18

2.2.4.2Wujud Campur Kode ... 18

2.3 Nulis Surat ... 20

2.3.1 Nulis ... 20

2.3.1.1Wangenan, Fungsi, jeung Tujuan Nulis ... 20

2.3.1.2Papasingan Tulisan ... 24

2.3.1.3Kamampuh Nulis ... 25

2.3.2 Surat Pribadi ... 26

BAB III MÉTODE PANALUNGTIKAN 3.1 Lokasi jeung Jejer Panalungtikan ... 30

3.2 Desain Panalungtikan ... 30

3.3 Métode Panalungtikan ... 32

3.4 Wangenan Operasional ... 32

3.5 Instrumén Panalungtikan ... 32

3.6 Téhnik Panalungtikan ... 35

3.6.1 Téhnik Ngumpulkeun Data ... 35

3.6.2 Téhnik Ngolah Data ... 35

BAB IV CAMPUR KODE DINA NULIS SURAT PRIBADI SISWA KELAS VIII SMPN 1 LEMBANG 4.1 Wanda Campur Kode dina Surat Pribadi ... 37

4.2 Wujud Campur Kode dina Surat Pribadi ... 42

(8)

viii

BAB V KACINDEKAN JEUNG SARAN

5.1 Kacindekan ... 68

5.2 Saran ... 68

DAPTAR PUSTAKA ... 70

LAMPIRAN-LAMPIRAN ... 72

(9)

BAB I BUBUKA

1.1 Kasang Tukang

Dina campur gaulna sakabéh manusa ngagunakeun basa, sabab ngaliwatan

basa bisa ngébréhkeun sagala pamaksudan. Basa nya éta sistem lambang omongan

nu dihasilkeun ku pakakas ucap manusa kalawan puguh éntép seureuhna

(sistematis) tur ragem (konvénsional) antar anggota masarakatna pikeun tujuan

patali marga atawa komunikasi (Sudaryat, 2004:6).

Basa mangrupa salah sahiji alat komunikasi anu penting dina kahirupan

manusa, sabab ngaliwatan basa manusa bisa nepikeun naon-naon anu aya dina

uteukna. Fungsi basa numutkeun Kinneavy dina Chaer (1994:33) nya éta fungsi

éksprési, informasi, éksplorasi, persuasi, jeung éntertainmen. Lima fungsi dasar

ngeunaan basa ngawakilan konsép yén basa mangrupa alat pikeun ngedalkeun

ungkaban-ungkaban batin, atawa nepikeun informasi anu hayang ditepikeun ku

panyatur ka pangregep.

Basa kabagi jadi dua bagian, nya éta basa resmi anu biasa disebut basa

baku jeung basa teu resmi atawa basa non baku anu nalika digunakeunana kudu

merhatikeun sababaraha situasi, saperti saha lawan nyaritana, dimana, sarta iraha

digunakeunana. Basa baku digunakeun dina situasi resmi, upamana dina situasi

rapat, situasi diajar ngajar, surat dines jeung sajabana, sedengkeun basa non baku

(basa daérah) umumna mindeng digunakeun salaku basa sapopoé dina situasi anu

leuwih rinéh sarta teu resmi, nyalsé, teu nyoko ka lawan wicara anu leuwih luhur

posisina saperti dina ragam basa resmi. Dina basa daérah ogé aya aturan-aturan

anu kudu diperhatikeun, saperti dina basa Sunda. Ieu aturan téh katitén tina basa

Sunda anu dibagi jadi sababaraha tingkatan dumasar kana tingkat kasopanan

jeung lemesna éta basa (undak-usuk basa).

Basa Sunda mangrupa salah sahiji basa daérah anu digunakeun pikeun alat

komunikasi ku masarakat Sunda sacara turun-tumurun. Basa Sunda miboga

sababaraha ragam basa, saperti ragam dialék. Dina basa Sunda aya ragam dialék

(10)

2

jadi pasualan anyar, nya éta kumaha kudu ngagunakeun basa di lingkungan

masarakat.

Kitu deui basa anu digunakeun dina pangajaran di sakola. Pangajaran basa

di SMP miboga tujuan sangkan murid ngawasa opat kaparigelan basa, nya éta

ngaregepkeun, nyarita, maca, jeung nulis. Diajar ngagunakeun basa (nulis) téh,

bisa ngasah kamampuh mikir kritis siswa.

Nulis mangrupa salah sahiji tina opat kaparigelan basa anu kudu dihontal

ku siswa anu sipatna produktif, sarta miboga tujuan pikeun komunikasi sacara teu

langsung. Ku kituna, panulis kudu miboga kaparigelan pikeun ngadumaniskeun

antara struktur basa jeung kosa kecapna. Salah sahiji kaparigelan nulis anu

diajarkeun di sakola, utamana jenjang atikan SMP nya éta kaparigelan nulis surat

pribadi.

Kaparigelan nulis surat pribadi geus diatur ku Dinas Pendidikan Jawa

Barat dina Standar Kompeténsi jeung Kompeténsi Dasar (SKKD) 2006 mata

pelajaran Basa jeung Sastra Sunda pikeun tingkat SMP kelas VIII, nya éta

“Mampu menulis untuk mengungkapkan pikiran, perasaan, dan keinginan dalam

bentuk surat, esai, laporan, sisindiran, dan guguritan”.

Dina kanyataanana, siswa SMP kelas VIII miboga bangbaluh dina nulis

surat pribadi basa Sunda, nya éta héséna nepikeun atawa ngébréhkeun pikiran

lantaran kawatesanan ku kamampuh ngagunakeun jeung milih kosa kecap. Ku

kituna, loba siswa anu macorokkeun basa Sunda jeung basa Indonesia atawa basa

séjénna dina surat pribadina.

Hymes pakar sosiolinguistik dina Sudaryat (2004:13) ngajéntrékeun yén

komunikasi ngagunakeun basa kudu merhatikeun kana dalapan unsur, anu

diakronimkeun jadi SPEAKING, nya éta: 1) setting and scene, nya éta unsur anu

patali jeung tempat sarta waktu lumangsungna paguneman atawa obrolan; 2)

participants, nya éta jalma-jalma (palaku) anu kalibet dina paguneman atawa

obrolan; 3) ends, nya éta maksud jeung hasil paguneman atawa obrolan; 4) act

sequences, nya éta hal anu museur kana wangun jeung eusi paguneman atawa

obrolan; 5) key, nya éta cara atawa motivasi dina ngalaksanakeun paguneman

(11)

3

atawa obrolan boh lisan boh non lisan; 7) norms, nya éta anu museur kana norma

paripolah jalma anu aya dina paguneman atawa obrolan; jeung 8) genres, nya éta

anu museur kana kategori atawa ragam basa anu digunakeun.

Ku ayana masarakat anu multilingual pasti baris aya interferensi, integrasi,

sarta alih kode jeung campur kode. Éta opat peristiwa tutur téh gejalana sarua, nya

éta ayana unsur basa séjén anu digunakeun dina tulisan atawa omongan tapi

konsep pasualanana béda. Campur kode mangrupa salah sahiji masalah dina

lumangsungna kagiatan nyarita.

Kasang tukang ayana campur kode nya éta: 1) identifikasi peranan; 2)

idéntifikasi ragam; jeung 3) kahayang pikeun ngébréhkeun sarta ngagambarkeun.

Éta tilu hal téh raket pisan patalina sarta silih deudeul.

Thealander dina Chaer (2010:115) nétélakeun yén dina hiji peristiwa tutur

aya klausa-klausa atawa frase-frase anu diwangun ku klausa jeung frase campuran

(hybrid clauses, hybrid phrases), tapi fungsi tina sabagian klausa jeung frase téh

patukang tonggong, mangka peristiwa anu lumangsung nya éta campur kode.

Campur kode lumangsung saupama panyatur basa Indonesia ngasupkeun

unsur-unsur basa daérahna kana obrolan anu ngagunakeun basa Indonesia atawa

sabalikna. Ciri anu pangonjoyna tina campur kode bisa katitén dina situasi non

formal.

Ayana masalah campur kode téh bisa nyieun siswa leuwih apik dina milih

kekecapan basa Sunda dina waktu diajar, sabab campur kode mangrupa hiji

kasalahan dina makéna basa. Ku kituna, dipiharep siswa bisa lancar dina nulis

atawa nyarita ngagunakeun dua basa, upamana ngagunakeun basa Sunda jeung

basa Indonesia.

Tapi dina prakna nulis atawa nyarita, loba kénéh siswa anu ngagunakeun

dua basa kalayan henteu saluyu jeung aturan anu tangtu. Ku ayana éta hal,

mangka diperlukeun ayana panalungtikan ngeunaan campur kode, sangkan anu

diajak nyarita ngarti kana naon anu keur dicaritakeun sarta bisa ngagunakeun basa

kalayan bener.

Dina panalungtikan saacanna aya sababaraha panalungtik anu geus medar

(12)

4

nalungtik ngeunaan Campur Kode dina Paguneman Siswa RSBI Kelas X SMA

Pasundan 1 Bandung (2011), Kamilah Intan Hartati anu nalungtik ngeunaan

Campur Kode Basa Indonesia kana Basa Sunda dina Naskah Khutbah Juma’ah

Ditilik tina Segi Morfologi (2004), Karsim anu nalungtik ngeunaan Campur Kode

Basa Jawa kana Basa Sunda di Wewengkon Tangkolo Desa Tegalurung

Kecamatan Cimalaya Kulon (2010), Rahmasari Aulia Khotimah anu nalungtik

ngeunaan Campur Kode Basa Sunda jeung Basa Indonesia dina Kagiatan Diajar

Kelas II SDN Sentra Masekdas II Kalurahan Suka Asih (2010), Lesi Nursintawati

anu nalungtik ngeunaan Campur Kode Basa Indonesia kana Basa Sunda dina

Naskah Biantara Siswa Kelas X SMA Pasundan 8 Bandung (2008), Ade Herni

Nurkolbi anu nalungtik ngeunaan Campur Kode dina Karangan Pangalaman

Siswa Kelas VII SMPN 1 Bandung Taun Ajaran 2011/2012 (2011), Sri Supartini

anu nalungtik ngeunaan Tilikan Morfologi Campur Kode Sunda – Indonesia dina

Pagelaran Seni Banyolan Longsér di STV Bandung (2007), jeung Nita Novita

Permatasari anu nalungtik ngeunaan Campur Kode dina Siaran Tarucing Salasa

Naker (Tarsan) I-Radio 105,1 FM Bandung pikeun Bahan Ajar Ngaregepkeun

(2012).

Tina sababaraha judul panalungtikan anu geus aya, panalungtikan

ngeunaan campur kode masih perlu dilaksanakeun. Sasaruaan tina ieu

panalungtikan téh nya éta sarua nalungtik ngeunaan kasalahan makéna basa,

hususna ngeunaan campur kode. Bédana ieu panalungtikan jeung panalungtikan

séjén nya éta dina sumberna, utamana nu sumber datana surat pribadi, kumaha

jeung nepi ka mana campur kode basa Sunda jeung basa séjén dina surat pribadi.

Ku kituna, panulis ngayakeun panalungtikan anu judulna “Campur Kode dina

(13)

5

1.2 Idéntifikasi jeung Rumusan Masalah 1.2.1 Idéntifikasi Masalah

Campur kode téh nya éta kaayaan pacampurna kecap hiji basa jeung basa

séjén dina basa anu digunakeun. Ambahan campur kode nyoko kana wanda,

faktor, jeung wangun-wangun kecap anu digunakeunana. Latar basa anu

digunakeunana ogé bisa béda-béda. Masalah anu dipedar dina ieu panalungtikan

téh ngan ukur ngeunaan campur kode anu aya dina nulis surat pribadi siswa kelas

VIII SMPN 1 Lembang. Pedaranana ngawengku wanda, wujud, jeung faktor anu

mangaruhan kana lumangsungna campur kode.

1.2.2 Rumusan Masalah

Rumusan malasah dipiharep bisa méré pituduh pikeun ngumpulkeun data

anu aya patalina jeung pananya anu aya dina rumusan. Rumusan-rumusan

masalah anu aya dina ieu panalungtikan saperti ieu di handap.

1) Wanda campur kode naon waé anu aya dina nulis surat pribadi siswa kelas

VIII SMPN 1 Lembang?

2) Wujud campur kode naon waé anu kapanggih dina nulis surat pribadi siswa

kelas VIII SMPN 1 Lembang?

3) Faktor naon anu mangaruhan kana lumangsungna prosés campur kode anu

aya dina surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang?

1.3 Tujuan Panalungtikan 1.3.1 Tujuan Umum

Sacara umum ieu panalungtikan miboga tujuan pikeun ngungkulan

pasualan atawa kahéngkéran dina widang atikan jeung pangajaran hususna dina

(14)

6

3) faktor-faktor anu mangaruhan kana lumangsungna prosés campur kode anu

aya dina surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang.

1.4 Mangpaat Panalungtikan

Unggal panalungtikan tangtu miboga mangpaat. Kitu deui dina ieu

panalungtikan. Mangpaat anu baris dihontal dibagi jadi dua bagian, nya éta

mangpaat tioritis jeung mangpaat praktis.

1.4.1 Mangpaat Tioritis

Mangpaat tioritis anu aya dina ieu panalungtikan nya éta pikeun

ngajembaran ambahan élmu sosiolinguistik minangka élmu anu maluruh basa

katut makéna basa di masarakat. Ngajembaran élmu sosiolinguistik di dieu leuwih

museur kana widang karagaman basa. Jadi, campur kode bisa diasupkeun kana

ragam basa anu mangrupa masalah anu aya di masarakat multilingual.

1.4.2 Mangpaat Praktis

Mangpaat praktis tina ieu panalungtikan nya éta:

1) pikeun guru, méré informasi yén dina kagiatan diajar-ngajar utamana dina

kagiatan nulis surat pribadi loba siswa anu salah dina ngagunakeun basa;

2) pikeun murid, méré informasi ngeunaan kasalahan makéna basa;

3) pikeun sakola, méré informasi yén di sakola loba kénéh murid anu masih

salah dina ngagunakeun basa;

4) pikeun masarakat, méré informasi ka balaréa yén campur kode mangrupa hiji

(15)

7

5) pikeun nu nalungtik, nambahan pangaweruh ngeunaan campur kode.

1.5 Sistematika Panulisan

BAB I BUBUKA, anu ngawengku kasang tukang panalungtikan,

idéntifikasi jeung rumusan masalah, tujuan panalungtikan, mangpaat

panalungtikan, jeung sistematika panulisan.

BAB II LANDASAN TIORI, anu ngawengku ngeunaan tiori anu aya

patalina jeung masalah anu ditalungtik di antarana medar ngeunaan campur kode

jeung kasalahan makéna basa.

BAB III MÉTODE PANALUNGTIKAN, anu medar ngeunaan métode

anu digunakeun dina ieu panalungtikan, saperti sumber data, desain

panalungtikan, métode panalungtikan, wangenan operasional, instrumén

panalungtikan, jeung téhnik panalungtikan.

BAB IV ANALISIS CAMPUR KODE, anu ngawengku data jeung hasil

panalungtikan.

BAB V KACINDEKAN JEUNG SARAN, anu ngawengku kacindekan

jeung saran.

DAPTAR PUSTAKA, anu ngawengku ngeunaan judul-judul buku anu

(16)

BAB III

MÉTODE PANALUNGTIKAN

Dina ieu bab dipedar ngeunaan métode panalungtikan anu ngawengku:

lokasi jeung jejer panalungtikan, desain panalungtikan, métode panalungtikan,

wangenan operasional, instrumén panalungtikan, jeung téhnik panalungtikan anu

ngawengku téhnik ngumpulkeun data jeung téhnik ngolah data.

3.1Lokasi jeung Sumber Data Panalungtikan

Lokasi panalungtikan dilaksanakeun di SMPN 1 Lembang, Jl. Raya

Lembang No. 357 – Bandung Barat. Jejer panalungtikan nya éta campur kode

dina nulis surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang.

Sumber data mangrupa subjék anu bisa dipaké pikeun meunangkeun data.

Sumber data dina ieu panalungtikan nya éta surat pribadi siswa kelas VIII A

SMPN 1 Lembang anu jumlahna aya 30 siswa, ngawengku 6 urang lalaki jeung

24 urang awéwé, sarta siswa kelas VIII D SMPN 1 Lembang anu jumlahna aya 27

siswa, ngawengku 11 urang lalaki jeung 16 urang awéwé. Lian ti éta, jawaban

angkét siswa kelas VIII A jeung VIII D anu patali jeung faktor anu

ngabalukarkeun kana lumangsungna campur kode ogé jadi sumber data dina ieu

panalungtikan.

3.2Desain Panalungtikan

Desain panalungtikan nya éta prosés anu dirarancang pikeun ngajawab

sarta ngajéntrékeun sababaraha masalah anu aya dina panalungtikan. Ieu desain

panalungtikan disusun dumasar kana léngkah-léngkah: 1) nangtukeun masalah, 2)

studi pendahuluan, 3) ngawatesanan jeung ngarumuskeun masalah, 4)

ngarumuskeun anggapan dasar, 5) milih pamarekan, 6) nangtukeun sumber data,

7) nangtukeun jeung nyusun instrumén, 8) ngumpulkeun data, 9) analisis data, 10)

(17)

31

Desain panalungtikan dibagankeun saperti ieu di handap.

Nangtukeun Masalah

Studi Pendahuluan

Ngawatesanan jeung Ngarumuskeun Masalah

Ngarumuskeun Anggapan Dasar

Milih Pamarekan

Nangtukeun Sumber Data

Nangtukeun jeung Nyusun Instrumén

Ngumpulkeun Data

Analisis Data

Nyieun Kacindekan

Nyusun Laporan

Bagan 3.1

(18)

32

Dian Astriani, 2013 3.3Métode Panalungtikan

Métode anu digunakeun dina ieu panalungtikan nya éta métode déskriptif.

Ieu métode digunakeun pikeun ngagambarkeun karakteristik data jeung kaayaan

anu sabenerna sacara faktual, sistematis, tur akurat (Suyatna, 2002:14).

Métode déskriptif digunakeun pikeun ngadéskripsikeun fakta-fakta jeung

sipat-sipat campur kode utamana wanda, faktor, jeung wangun kecap dina surat

pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang.

Métode déskriptif bisa ngagambarkeun karakteristik data campur kode

dina surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang. Dina ieu métode,

panalungtik ngadéskripsikeun data-data anu dikumpulkeun dumasar hasil analisis

nepi ka bisa nyieun kacindekkan tina ieu panalungtikan.

3.4Wangenan Operasional

Judul tina ieu panalungtikan dijéntrékeun dina wangenan operasional ieu

di handap kalayan tujuan pikeun nyingkahan ayana salah tafsir ti pamaca.

1) Campur Kode

Campur kode dina ieu panalungtikan nya éta campur kode tina basa

Indonesia atawa basa séjénna kana basa Sunda anu aya dina surat pribadi siswa

kelas VIII SMPN 1 Lembang ditilik tina wanda jeung wujud kecapna .

2) Surat Pribadi

Surat pribadi dina ieu panalungtikan nya éta téks tulisan anu dijieun ku

siswa-siswi kelas VIII SMPN 1 Lembang.

Bisa dicindekkeun maksud tina judul “Campur Kode dina Nulis Surat Pribadi Siswa Kelas VIII SMPN 1 Lembang” téh nya éta ngadéskripsikeun

campur kode anu aya dina téks surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang

ditilik tina wanda jeung wujud kecapna.

3.5Instrumén Panalungtikan

Ieu panalungtikan ngagunakeun sababaraha instrumén, nya éta instrumén

(19)

33

1) Instrumén tés, mangrupa lembaran tés anu eusina paréntah ka siswa pikeun

nyieun hiji conto surat pribadi.

2) Kartu data, digunakeun pikeun kalancaran klasifikasi jeung déskripsi data.

Dina kartu data aya nomer data, paragraf, prosés campur kode, jeung conto

kalimahna.

Tabél 3.1 Conto Kartu Data

3) Angkét, digunakeun pikeun mikanyaho faktor anu mangaruhan kana

lumangsungna prosés campur kode anu aya dina surat pribadi siswa kelas

VIII SMPN 1 Lembang.

Conto kisi-kisi angkét:

No. Aspék anu ditalungtik

1 Suku bangsa/alamat asal

2 Basa anu dikawasa

3 Suku bangsa/asal indung/bapa

4 Basa anu digunakeun sapopoé jeung kulawarga

5 Basa anu digunakeun sapopoé di sakola

6 Basa anu digunakeun sapopoé di masarakat

7 Bahan bacaan di imah

8 Acara Radio/TV anu sok diregepkeun/ditongton

9 Aya rasa gengsi atawa henteu maké basa Sunda

Tabél 3.2 Conto Kisi-Kisi Angkét

Nomer/kode data : ……….

Paragraf ka : ……….

Prosés campur kode : ……….

(20)

34

Conto angkét

ANGKET CAMPUR KODE

Wasta : ………..

Alamat Asal : ………..

Alamat Ayeuna : ………..

Kelas : ………..

Basa anu Dikawasa : ………..

Asal Bapa : ………..

Asal Indung : ………..

1. Basa anu Digunakeun

A.Di Imah (Anggota Kulawarga) : a. BS b. BI c. BDS d. BC

Alesan : ………..

B. Di Sakola (Waktu Istirahat) : a. BS b. BI c. BDS d. BC

C.Di Masarakat (Babaturan/Tatangga) : a. BS b. BI c. BDS d. BC

2. Bacaan di Imah : a. Majalah : ………..

b. Koran : ………..

c. Nu Séjénna : ………..

3. Acara Radio/TV : a. Warta : ………..

b. Seni Sunda : ………..

c. Acara Séjénna : ………..

4. Géngsi atawa Henteu Maké Basa Sunda : ………..

Katerangan

(21)

35

Téhnik anu digunakeun dina ieu panalungtikan ngawengku téhnik

ngumpulkeun data jeung téhnik ngolah data.

3.6.1 Téhnik Ngumpulkeun Data

Téhnik anu digunakeun dina ieu panalungtikan nya éta téhnik tés, angkét,

jeung studi dokuméntasi.

1) Téhnik tés tinulis, digunakeun pikeun meunangkeun data surat pribadi siswa

kelas VIII SMPN 1 Lembang.

2) Téhnik angkét, digunakeun pikeun meunangkeun data ngeunaan faktor anu

ngabalukarkeun lumangsungna campur kode dina surat pribadi siswa kelas

VIII SMPN 1 Lembang.

3) Ulikan dokuméntasi, digunakeun pikeun nganalisis wanda campur kode jeung

wujud campur kode anu aya dina surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1

Lembang.

Ari léngkah-léngkah ngumpulkeun datana saperti ieu di handap.

1) Malikan deui matéri anu geus ditepikeun ku guru ngeunaan surat pribadi;

2) Ngabagikeun lembar tés ka siswa pikeun nulis surat pribadi; jeung

3) Ngumpulkeun surat pribadi hasil tulisan siswa.

3.6.2 Téhnik Ngolah Data

Data anu geus dikumpulkeun diolah pikeun didéskripsikeun sangkan bisa

ngahasilkeun kacindekan. Éta data diolah ngaliwatan sababaraha léngkah ieu di

handap.

1) Data wanda jeung wujud campur kode

Pikeun ngolah ieu data, panalungtik ngalakukeun sababaraha léngkah ieu

(22)

36

1) Hasil surat pribadi siswa dibaca jeung dibéré tanda kecap-kecap anu

ngalaman campur kode ditilik tina wanda jeung wangun kecap;

2) Hasil maca dianalisis tur diklasifikasikeun dumasar kana wanda jeung

wangun kecap;

3) Hasil analisis ditulis dina kartu data, unggal campur kode dibéré tanda nu

tangtu;

4) Kartu data disusun dina tabél; jeung

5) Nyieun kacindekan tina data anu geus diolah dina wangun perséntaseu,

kalayan rumus:

Katerangan:

ECK = jumlah CK dina surat pribadi

CK = jumlah total CK dina sakabéh surat pribadi

2) Data angkét

Data angkét digunakeun pikeun mikanyaho faktor naon waé anu

mangaruhan kana lumangsungna campur kode. Data angkét diolah ngaliwatan

sababaraha léngkah, nya éta:

1) siswa dibagi angkét campur kode;

2) angkét dianalisis dumasar kana aspék jeung kategorina;

3) hasil analisis diitung frékuénsina dumasar kana aspék anu ditalungtik;

jeung

4) nyieun kacindekan dina wangun perséntaseu.

Rumus anu digunakeunna nya éta:

Katerangan:

f = frékuénsi aspék nu ditalungtik

(23)

BAB V

KACINDEKAN JEUNG SARAN

5.1 Kacindekan

Dumasar kana rumusan jeung watesan masalah, sarta tujuan panalungtikan

jeung hasil analisis data ngeunaan campur kode anu aya dina surat pribadi siswa

kelas VIII SMPN 1 Lembang, kapanggih aya 102 kecap campur kode. Campur

kode anu kapanggih dina surat pribadi siswa dipasing-pasing deui jadi dua bagian,

nya éta campur kode dumasar kana wandana jeung wujudna.

Tina 102 kecap campur kode anu kapanggih, éta kecap dipasing-pasing

deui dumasar kana wandana. Dumasar kana wandana, aya 91 kecap (89,2%) anu

kaasup kana campur kode ka jero (inner code-mixing) nya éta Basa Indonesia (BI) – Basa Sunda (BS) jeung 11 kecap (10,8%) anu kaasup kana campur kode ka luar

(outer code-mixing) nya éta Basa Asing (BA) – Basa Sunda (BS).

Dumasar kana wujudna, tina data campur kode anu jumlahna aya 102

kecap campur kode, dina surat pribadi siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang téh

kapanggih aya opat tina genep wujud campur kode, nya éta: 1) 86 kecap (84,3%)

seselan unsur anu ngawujud kecap, 2) 7 kecap (6,9%) seselan unsur anu ngawujud

frasa, 3) 6 kecap (5,9%) seselan unsur anu ngawujud rajékan, jeung 4) 3 kecap

(2,9%) seselan unsur anu ngawujud idiom.

Anu jadi faktor anu mangaruhan kana ayana campur kode dina surat

pribadi siswa aya dua, nya éta: 1) basa anu digunakeun sapopoé jeung 2)

kadwibasaan. Faktor séjénna ngawengku faktor karesep kana acara tv/radio jeung

bahan bacaan sapopoé siswa di imah, daérah asal siswa jeung kolotna.

5.2 Saran

Sabada panalungtikan ngeunaan campur kode dina surat pribadi siswa

kelas VIII SMPN 1 Lembang dilaksanakeun, aya sababaraha saran anu perlu

ditepikeun.

1) Hasil panalungtikan ngabuktikeun, lobana kecap injeuman ngabalukarkeun

(24)

69

élmu pangaweruh sarta téhnologi. Ku kituna, kekecapan basa Sunda anu aya

dina kamus kudu dilengkepan deui luyu jeung kamekaran basa Sunda.

2) Pikeun siswa kelas VIII SMPN 1 Lembang dipiharep sangkan ulah waka

ngagunakeun kecap injeuman salila masih kénéh bisa ngagunakeun kecap tina

basa Sunda, sarta siswa dipiharep kudu leuwih mindeng maca atawa

ngaregepkeun kana bahan bacaan atawa acara tv/radio anu aya patalina jeung

basa sunda. Ieu hal bisa mangaruhan kana kabeungharan kosa kecap dina

basa sunda.

3) Pikeun guru dipiharep dina nalika kagiatan diajar-ngajar lumangsung, guru

kudu bisa ngagunakeun basa sunda anu bener sangkan bisa méré conto ka

siswa. Lian ti éta, guru kudu ngabiasakeun siswa sangkan ngagunakeun basa

sunda dina waktu kagiatan diajar-ngajar lumangsung. Ku kituna, dina

kagiatan ngajar, utamana dina kagiatan nulis surat pribadi siswa moal loba

anu salah dina ngagunakeun basa Sunda.

4) Pikeun nyingkahan ayana campur kode di masarakat, masarakat kudu kukuh

kana aturan makéna basa, iraha waktuna, dimana tempatna, jeung saha anu

(25)

Alwasilah, A. Chaedar. (1993). Pengantar Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa.

Arikunto, Suharsimi. (2010). Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik.

Jakarta: Rineka Cipta.

Aslinda dan Leni Syafyahya. (2010). Pengantar Sosiolinguistik. Limau Manih:

Reflika Aditama.

Chaer, Abdul dan Leonie Agustina. (2010). Sosiolinguistik Perkenalan Awal.

Jakarta: Rineka Cipta.

Chaer, Abdul. (1994). Linguistik Umum. Jakarta: Rineka Cipta.

Danadibrata, R. A. (2006). Kamus Basa Sunda. Bandung: Kiblat.

Dinas Pendidikan Jawa Barat. (2007). Standar Kompetensi dan Kompetensi Dasar

Mata Pelajaran Bahasa dan Sastra Sunda. Dinas Pendidikan Jawa Barat. Mar’at, Samsunuwiyati. (2005). Psikolinguistik Suatu Pengantar. Bandung:

Refika Aditama.

Nababan. (1991). Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Gramedia.

Nurjanah, Nunuy. (2007). Teori Nulis. Bandung: JPBD FPBS UPI.

Prawirasumantri, Abud spk. (2007). Kamekaran, Adegan, jeung Kandaga Kecap

Basa Sunda. Bandung: Geger Sunten.

Rusyana, Y. (1984). Bahasa dan Sastra dalam Gampitan Pendidikan. Bandung:

CV. Dipenogoro.

Semi, Atar. (2008). Terampil Menulis Surat. Bandung: Titian Ilmu.

Sudaryat, Yayat spk. (2007). Makaya Basa. Bandung: Sonagar Press.

Sudaryat, Yayat spk. (2007). Tata Basa Sunda Kiwari. Bandung: Yrama Widya.

Sudaryat, Yayat. (2004). Élmuning Basa. Bandung: CV Walatra.

(26)

71

Suwito. (1983). Sosiolinguistik: Teori dan Problema. Surakarta: Henary Offset

Solo.

Suyatna, Amir. (2002). Pengantar Metodologi Penelitian dan Pengajaran

Bahasa. ___________________.

Tarigan, Henry Guntur. (2008). Menulis Sebagai Suatu Keterampilan Berbahasa.