KOLONIALISASI
I.
eberapa lamakah kita mengenal dan mengakrabi space; seberapa luas, dalam dan tajamkah kita telah memahami space; dan, tentunya akan menjadi
‘bergengsi’ kalau kita lengkapi pertanyaan itu dengan seberapa muktahirkah pengetahuan kita tentang space. Dengan membatasi diri dalam pergelutan kita dengan arsitektur, tentu semenjak semester pertama di sekolah arsitektur kita telah mendengar tentang space, yang karena sekolah kita telah menggunakan bahasa Indonesia sebagai bahasa pengantar, terlontarlah sebutan ruang sebagai peng-
Indonesia-an dari space. Membuka setiap kamus Inggris-Indonesia, yang kita jumpai bagi peng-Indonesia-an itu memang : ruang. Nyaris tak terlintas dalam diri dan pikiran kita seberapa tepatkah peng-Indonesia-an itu; tepat dalam pengertian dan pengartiaan yang sesungguh-sungguhnya. Dan sekarang ini, tiba-tiba saja kita diajak untuk berbincang tentang
S
In this contemporary times and In the realm of space How do we occupy space ? How do we construct space ?
III. a. Garis iku dudu raen, nanging garis mujudake sisipataning raen, kayata : pesagi, bunder, lonjong b. Raen iku dudu jirim, nanging jirim mujudake sisipataning raen, kayata : abang, putih, bunder memet, gilig c. Jirim iku dudu kajaten, nanging jirim mujudake sisipataning kajaten, kayata : srengenge, manungsa, wit, sir, pikir, nur
IV. a. Ora perlu nakoake sisipating raen sok uga kawruhan garise, awit sipataning raen wis ana ing garise b. Ora perlu nakokake sisipataning jirim sok uga kawruhan raene, awit sipataning jirim wis ana ing raene Ora perlu nakoake sisipataning kajaten sok uga kawruhan jirime, awit sipating kajaten ana ing jirime
II.
P
engakraban dan pemahaman kita atas space/ruang dapat ditandai oleh diterbitkannya sejumlah terjemahan buku-buku pelajaran, seperti buku Francis DK. Ching berjudul “Architecture : Space, Form & Order” dan buku Cornelis van der Ven berjudul “Space in Architecture”. Tanpa disadari, terjemahan itu menjadi gerbang institusional yang mengantar kita untuk bergumul dan bergelut dengan space yang – sekali lagi – ter-Indonesia-kan menjadi ruang. Tentu saja gerbang institusional ini adalah gerbang yang kedua atau bahkan menjadi yang ketiga.Sebelum munculnya buku-buku terjemahan, tak dipungkiri bahwa pengajaran di kelas dan latihan-latihan di studio merupakan gerbang institusional bagi keterlibatan kita dengan space/ruang. Space atau ruang ( yang selanjutnya akan ditulis dengan space/ruang) menjadi institusi yang bermukim di pengetahuan kita tentang arsitektur. Institusi ini pula yang telah menghuni dan mengkonstruksi pikiran dan pandangan kita mengenai salah satu unsur dasar arsitektur.
V. a. Garis iku marakake raen duwe sipat pesagi,maju telu utawa bunder. Samono uga raen iku dudu garise, dudu pesagine, dudu maju telune lan dudu bundere. Lah kang endi ta kang jeneng raen?
Patrape mretelake ora kena mung ditudingi nganggo pucuking pen, kudu digrayangi nganggo epek-epek, awit pucuking pen mung bisa nuduhake garis.
b. Raen iku marake jirim duwe sipat bunder memet, gilig, abang, ijo utawa putih. Samono uga jirim iku dudu raen, dudu bunder memete, dudu gilige, lan dudu abang ijone, lah kang endi ta kang jeneng jirim? Patrape mretelake ora mung digrayangi nganggo epek-
epek kudu dirasa nganggo pikiran, awit epek-epek mung bisa nuduhake raen.
c. Jirim iku marakake kajaten kangungan sipat urip,mobah mosik, ngayu, matu, anjanma, nyrengenge. Samono uga kajaten iku dudu jirime, dudu uripe, dudu mobah mosike, dudu kayune, watune, jalmane utawa srengengene. Lah kang endi ta kang jeneng kajaten?
Patrape nyatakake ora kena mung nganggo pikiran, kudu nganggo rasa kang sajati, awit pikiran iku mung bisa nyatakake jirim.
VI. a. dununge bunderan iku ing raen, ora ing garis, malah garis, malah garis kang dumunung ing bunduran.
b. Dununge jisim iku ing jirim, ora ing raen, malah si raen kang dumunung ing jisim.
c. Dununge pribadi iku ing kajaten, ora ing jirim, malah jirim kang dumunung ing pribadi
III.
D
engan space/ruang bumi dan udara Nusantara telah diperlakukan sebagai sebuah wilayah tanpa arsitektur. Space/ruang menggerus bumi,mendirikan tembok isolasi antara yang di dalam dari yang di luar. Bumi bukan lagi sahabat yangmembuat kita berkeputusan untuk meletakkan bangunan kita di atas bongkah batu;
cakrawala pandangan mata kita tak lagi diberi suguhan tirai-tirai bangunan tetapi telah terhenti oleh tembok dan dinding yang tak tembus pandang. Angkasa tidak lagi terhiasi oleh artistik dan simboliknya atap sebagai penaung atau peneduh. Bumi dan udara Nusantara telah diperlakukan bagaikan sepotong bumi dan udara empat musim : ancaman kehidupan; bukan sebuah karunia yang disyukuri dan sahabat yang diakrabi.
VII. a. Sipating raen, yaiku : pesagi, bunder, maju telu sapanunggalane, kapasrahake ing garise. Arane sipat mau : wangun.
b. Sipating jirim, yaitu : abang, ireng, ijo, sapanunggalane, kapasrahake ing raene. Arane sipat mau : warna.
c. Sipating kajaten, yaiku : kayu, watu, manungsa, jim, angin, srengenge, cipta sapangunggalane, kapasrahake ing jirime. Arane sipat mau : jisim.
VIII. a. Wangun : iku dudu wujud tumpraping raen, mung sipating raen bae.
b. Warna : iku dudu wujud tumraping jirim, mung sipating jirim.
Jirim iku dudu wujud tumraping kajaten, mung sipating kajaten.
IV.
V
itruvius bisa saja tak menyinggung-singgung tentang space, tapi pastilah space arsitektur itu terjelajahi dalam pikiran dan pandangan dekonstruksi Derridean space, dari yang Vitruvian hingga yang Derridean adalah kerinduan dan sekaligus juru selamat dari jagad arsitektur empat musim. Space terbangun sebagai tanggapan dan buah pikiran yang tumbuh dalam ancaman musim dingin yang mematikan dan nikmat dan pesona musim panas yang menggairahkan. Tak terbilang banyaknya pikiran dan pandangan mengenai space/ruang, apalagi di jaman di mana publikasi dan komunikasi telah memberikan kemudahan yang luar biasa dalam mendapatkan informasi, mengunyah pengetahuan dan menginstitusikan pikiran kita tentang space/ruang.IX. a. Kahaning garis (bunder, maju telu ) ndadekake sipating raen, tegese : sing bunder utawa maju telu iku raen.
b. Kahaning raen (abang, ijo) ndadekake sipating jirim, tegese : sing abang,sing ijo iku jirime.
c. Kahaning jirim (kayu, watu, janma, rembulan ) ndadekake sipating kajetan, tegese : sing matu, sing njalma lan ngrembulan iku jatine.
X. a. Bunder, maju telu, iku sipating raen, katon ana ing garise.
b. Abang, ijo, iku sipating jirim, katon ana ing raene.
V.
olonialisasi bumi Nusantara ternyata tak sebatas kolonialisasi politik dan geografik, tetapi telah mampu merasuk jauh ke dalam alam pikiran kita.
Space di benak kita telah kita Indonesia-kan menjadi ruang, tanpa pernah sejenakpun memberi kesempatan pada kita untuk bertanya akan ketepatannya.
Perkembangan dan pertempuran pikiran yang berlangsung di tanah asal space Vitruvian hingga space Derridean dengan tergopoh-gopok kita usahakan untuk tidak terlewatkan untuk menghinggapi pikiran kita. Kolonialisasi atas pikiran kita telah membuat kita melihat dan memperlakukan bumi dan udara Indonesia sebagai penggal-penggal space/ruang Vitruvian hingga Derridean.
K
XI. Manungsa, rembulan, pancahnya, nur, budi iku sipating kajaten, katon ing jirime a. Sisipating raen, yaiku : kahananing garis ( enggone manggon, mubeng utawa nekuk) nangging wujuding raen dudu, enggoke dudu ubenge utawa nekuke, awit kang jeneng raen mono : blegere utawa jenggerenge kahaning garis, tegese yaiku kang menggok, mubeng utawa nekuk. Dadi kang-e bae.
b. Sisipating jirim, yaiku : kahananing raen ( enggone abangm ireng utawa putih ) nanging wujude jisim dudud abange, ireng utawa putihe, awit kang jeneng jisim mangkono: glegere utawa jenggerenge kahaning raen, yaiku : kang abang, ireng, utawa putih. Dudu kang-e bae c. Sisipating kajaten, yaiku : kahananing jirim ( enggone matu,ngayu,njanma, mbumi )nanging wujuding kajaten mangkono glegere utawa jenggerenge kahaning jirim, tegese yaiku kang: matu, njanma utawa mbumi. Dadi kang-
e bae.
VI.
enikmatan sebagai yang terjajah oleh space/ruang Vitruvian hingga Derridean telah membius kita sedemikian parahnya hingga sama sekali tak terlintas dalam pikiran kita bahwa kita ini terjajah. Tanpa rasa malu telah pula kita lakukan tindakan yang demikian keji, menjajah, menyiksa dan mematikan Jatimurti.
K
Dadi XII. a. Bunderan, pesange, kawengku ing awake, yaiku si raen.
b. Abang-abang, ijo-ijo, kawengku ing awake, yaiku si jirim.
c. Kawaton, kamanungsan, kawengku ing awake, yaiku sijati Terange XIII. a. Bunderan, pesangen, ing atasing raen : ora ang kang ana mung raen ( sisihing jisim ) kang ana ing kiwa, tengen, ngarep, mburi, ngisor, ndhuwur adadene tengahe.
b. Abang-abang, ijo-ijo, ing atasing jisim: ora ana. Kang ana mung jisim ( gemblenge ) kang ana ing jisim.
c. Kayu, manungsa, bumi, ing atasing kajaten : ora ana. Kang ana mung jati ( Akhadiyate ) kang ngayu, njanma lan mbumi.
VII.
uluhan Jatimurti tergelar di bumi dan udara Nusantara. Jangankan menanyakan ‘how we occupy space; how we construct space’; jangankan menanyakan ada tidaknya Jatimurti-jatimurti itu; mendengar saja sudah alergi.
Tongkonan dan Uma adalah Vitruvian dan / atau Derridean; Tanean Lanjang dan pekarangan adalah Vitruvian hingga Derridean; Jakarta, Surabaya dan Kadunggalar atau Oesapa adalah Vitruvian hingga Derridean.
P
VIII.
Menjawab pertanyaan
In this contemporary times and In the realm of space How do we occupy space ? How do we construct space ?
Ke-kiwari-an waktu yang kita jalani yang kita jalani masih tidak tahu ‘barang’ apakah yang membentang membentuk pembatas dan juga perangkai antar paragraf di tulisan ini. Rongak yang terdapat di antara paragraf adalah renggang yang terjadi antara bangunan-bangunan pikiran; menjadi pengganggu alur narasi penjelajahan kita terhadap space/ruang. Di sini kita bisa dengan mudah membuang saja ‘barang’ yang mengisi rongak itu. dan dengan demikian jelajah space/ruang tidak lagi di-interupsi.
Ke-kiwari-an waktu juga memberi kesempatan untuk mengatakan bahwa saya melakukan penulisan berupa pengutipan yang saya ambil dari Serat Jatimurti.
Kelangsungan dan kelancaran penulisan ini menjadi terganggu dan terdesak oleh tekanan dari space/ruang. Gangguan dan desakan ini demikian kuatnya sehingga petikan dari Serat Jatimurti ini menjadi demikian kerdil, menjadi terpisah-pisah dan bahkan menjadi ter-alineasi. Petikan yang adalah tuan rumah dari penulisan ini telah menjadi terpuruk ke posisi yang demikian tersisih; sedemikian tersisihnya petikan itu sampai-sampai pembacaan atas jelajah space/ruang jauh lebih mudah tercerna daripada petikannya sendiri.
‘How do we occupy space; how do we construct space?’ Kita merampas Jatimurti dengan kekaguman / pengaguman maupun penindasan / penjajahan oleh
space/ruang Vitruvian hingga Derridean.
Sumber petikan :
(nn), (1980) : Serat Jatimurti; cetakan ke-4; PT. Citra Jaya Murti; Surabaya.
Keterangan :
i Disiapkan bagi rangkaian acara “Contemporary Space” yang
diselenggarakan di Jurusan Arsitektur Universitas Tarumanegara – Jakarta, Oktober 1999