PHËT GI¸O TØNH NAM §ÞNH

(1)

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 11 - 2012 21

PHËT GI¸O TØNH NAM §ÞNH

QUA KH¶O CøU §¹I NAM NHÊT THèNG CHÝ

ïng víi c¸c trung t©m PhËt gi¸o cã lÞch sö l©u ®êi, lµ c¸i n«i cña PhËt gi¸o ë MiÒn B¾c nh trung t©m PhËt gi¸o Luy L©u (ThuËn Thµnh, B¾c Ninh), trung t©m PhËt gi¸o Th¨ng Long (Hµ Néi) th× Phñ Thiªn Trêng (Nam §Þnh) còng ®îc biÕt ®Õn võa víi vai trß lµ n¬i ph¸t tÝch cña triÒu ®¹i nhµ TrÇn võa lµ mét trong nh÷ng trung t©m PhËt gi¸o

®îc h×nh thµnh rÊt sím. “Thiªn Trêng Nam §Þnh lµ quª h¬ng vµ còng lµ n¬i ph¸t tÝch cña triÒu ®¹i TrÇn, mét triÒu

®¹i ®· ghi vµo lÞch sö d©n téc trang vµng chãi läi vÒ chiÕn c«ng hiÓn h¸ch chèng x©m lîc Nguyªn - M«ng thÕ kØ XIII, mét triÒu ®¹i lµm vÎ vang vµ phong phó nÒn v¨n hãa d©n téc. Thiªn Trêng - Nam

§Þnh còng lµ c¸i n«i cña PhËt gi¸o”⁽¹⁾. Cã thÓ nãi r»ng, PhËt gi¸o Nam §Þnh cã lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn râ nÐt víi hÖ thèng chïa th¸p kh¸ ®a d¹ng, phong phó vµ cæ kÝnh ®îc ph¶n ¸nh qua nhiÒu nguån sö liÖu nh: ThiÒn UyÓn tËp anh, §¹i ViÖt Sö ký Toµn th, vµ ®Æc biÖt lµ §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ.

§¹i Nam NhÊt Thèng chÝ lµ bé s¸ch d ®Þa chÝ ViÖt Nam, viÕt b»ng ch÷ H¸n do Quèc sö qu¸n triÒu NguyÔn biªn so¹n thêi vua Tù §øc. Cã thÓ coi ®©y lµ bé

Vò ThÞ H¬ng^(*) s¸ch lín nhÊt vµ quan träng nhÊt vÒ ®Þa chÝ ViÖt Nam thêi phong kiÕn⁽²⁾. Theo sö s¸ch ghi l¹i, n¨m Kû DËu (n¨m 1849), vua Tù §øc ®· cã ý ®Þnh biªn so¹n §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ theo kiÕn nghÞ cña Bïi Quü⁽³⁾. Song m·i ®Õn n¨m Êt Söu (n¨m 1865)⁽⁴⁾, Quèc sö qu¸n triÒu NguyÔn míi tæ chøc biªn so¹n dùa trªn bé s¸ch §¹i Nam NhÊt Thèng d ®å (th¶o xong n¨m T©n DËu, 1861); dù ®Þnh hoµn thµnh sím nhng m·i ®Õn n¨m 1882, bé §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ míi hoµn thµnh. Tuy nhiªn, ®Õn khi d©ng lªn vua Tù §øc vµ xin phÐp kh¾c in th× vua b¾t söa l¹i vµ lµm thªm tËp “Bæ biªn”. N¨m 1883, vua Tù

§øc mÊt. Sau ®ã, trong triÒu liªn tiÕp x¶y ra nhiÒu viÖc bÊt æn, vµ tiÕp theo lµ trËn Kinh thµnh HuÕ n¨m 1885 khiÕn b¶n th¶o cha kÞp d©ng lªn lÇn n÷a th× bÞ

*. ThÝch §µm H©n. Chïa Väng Cung, thµnh phè Nam §Þnh.

1. Ban TrÞ sù PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh. LÞch sö PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh , Nxb. T«n gi¸o, Hµ Néi, 2012, tr. 10.

2. Bïi V¨n Vîng, “Lêi giíi thiÖu” bé s¸ch §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ in trong Tæng tËp D ®Þa chÝ ViÖt Nam, Nxb. Thanh niªn, 2012, tËp 2, tr. 603.

3. Bïi V¨n Vîng, “Lêi giíi thiÖu” bé s¸ch §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, S®d, tr. 603.

4. N¨m khëi so¹n ghi theo Tõ ®iÓn B¸ch khoa ViÖt Nam, tËp 1, tr. 718; cßn theo “Lêi giíi thiÖu” trong Tæng tËp D ®Þa chÝ ViÖt Nam, tr. 603 ghi lµ n¨m Gi¸p Tý (1864).

C

T«n gi¸o vµ d©n téc

(2)

22 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 11 - 2012

22

thÊt l¹c nhiÒu tËp trong c¬n binh löa, trong sè ®ã cã tËp Bæ biªn mµ ®Õn nay cha t×m l¹i ®îc⁽⁵⁾. N¨m 1906, vua Thµnh Th¸i ra lÖnh lµm l¹i §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ. §Õn ngµy 8 th¸ng Ch¹p n¨m Canh TuÊt (18/01/1910) th× bé s¸ch ®îc vua Duy T©n cho phÐp kh¾c in. Song, lóc bÊy giê, bé s¸ch nµy chØ ghi chÐp h¹n chÕ ë c¸c tØnh Trung Kú trùc thuéc Nam triÒu. Bé §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ biªn so¹n díi thêi Tù §øc cã 28 tËp, 31 quyÓn, viÕt tay, khæ 28 x 16 cm⁽⁶⁾. Theo cuèn §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ xuÊt b¶n n¨m 1971 cña ViÖn Sö häc th× tØnh Nam

§Þnh ®îc tr×nh bµy trong quyÓn XVI, tËp III. MÆc dï ®©y lµ cuèn s¸ch viÕt mét c¸ch kh¸i qu¸t, sóc tÝch nhng t¬ng ®èi toµn diÖn vÒ tØnh Nam §Þnh tõ lÞch sö

®Õn con ngêi, trong ®ã, hÖ thèng chïa qu¸n cña tØnh còng ®îc ®Ò cËp. Th«ng qua viÖc miªu t¶ hÖ thèng chïa qu¸n, chóng ta cã thÓ thÊy ®îc phÇn nµo lÞch sö PhËt gi¸o cña tØnh Nam §Þnh trong giai ®o¹n lÞch sö thêi bÊy giê.

Theo §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, Nam

§Þnh lµ tØnh cã lÞch sö PhËt gi¸o l©u ®êi, b»ng chøng lµ ®Ó tëng nhí c«ng lao cña c¸c vÞ thiÒn s, nh©n d©n trong tØnh ®·

lËp c¸c ®Òn thê ThiÒn s D¬ng Kh«ng Lé, ThiÒn s Tõ §¹o H¹nh.

C¸c x·: Hµnh ThiÖn, Dòng NhuÖ, Hé X¸, T¬ng §éng, huyÖn Giao Thñy vµ ë x· Léng Khª, huyÖn Phô Dùc ®Òu cã ®Òn thê ThiÒn s hä D¬ng, hiÖu Kh«ng Lé.

C¸c x·: Ch©n Nguyªn (tríc lµ Ch©u

§µm), V©n Trµng, Kªnh Lòng, CÈm Nang vµ Gia CÈm, huyÖn Nam Ch©n cïng thê ThiÒn s hä Tõ, tªn Lé, tù lµ §¹o H¹nh, ngêi x· Yªn L·ng, huyÖn VÜnh ThuËn, tØnh Hµ Néi. Lóc tuæi cßn trÎ, Ngµi thÝch

®i ch¬i xa, khi ®Õn x· Ch©n Nguyªn

dùng chïa §¹i Bi ®Ó trô tr×, sau d©n së t¹i t«n lµm tæ s, nay cßn di tîng. Sù tÝch chÐp ë Hµ Néi tØnh chÝ.

§Òn thê ThiÒn s Minh Kh«ng ë x· Cæ

§am, huyÖn ý Yªn. ThiÒn s hä NguyÔn, tù lµ ChÝ Thµnh, ngêi x· §µm X¸, huyÖn Gia ViÔn, tØnh Ninh B×nh. Sù tÝch chÐp ë Ninh B×nh tØnh chÝ⁽⁷⁾.

Nh vËy, mét c©u hái ®îc ®Æt ra. T¹i sao c¸c thiÒn s l¹i ®îc thê phông ë ®Òn mµ kh«ng ph¶i ë chïa? C¨n cø vµo lÞch sö tØnh Nam §Þnh còng nh lÞch sö ViÖt Nam th× thÊy r»ng trong nh÷ng kØ nguyªn ®Çu du nhËp vµo ViÖt Nam, PhËt gi¸o cha h×nh thµnh mét hÖ thèng thê tù lµ c¸c chïa nh b©y giê. Cã thÓ thêi bÊy giê, PhËt

®îc thê ë Am, MiÕu, §Òn - nh÷ng n¬i theo t©m thøc t«n gi¸o cña ngêi d©n thêi ®ã lµ n¬i thê c¸c vÞ thÇn cã c«ng víi ®Êt níc, quª h¬ng, d©n téc, lµng xãm,… VËy, ng«i chïa ®Çu tiªn trong lÞch sö PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh cã tõ khi nµo? Cã ph¶i c¸c vÞ thiÒn s Kh«ng Lé, §¹o H¹nh, Minh Kh«ng lµ nh÷ng ngêi ®Çu tiªn truyÒn b¸ PhËt ph¸p trªn ®Êt Nam §Þnh? Cho

®Õn nay, cha cã mét tµi liÖu nµo kh¼ng

®Þnh ®îc thêi ®iÓm PhËt gi¸o ®îc truyÒn tíi Nam §Þnh.

§¹i Nam NhÊt Thèng chÝ cho biÕt ë Nam §Þnh thêi ®ã cã 9 ng«i chïa:

(1) Chïa ThÇn Quang (tríc cã tªn lµ Nghiªm Quang) ë x· Dòng NhuÖ, huyÖn Giao Thñy, cã quy m« lín, lµ n¬i trô tr×

cña ThiÒn s D¬ng Kh«ng Lé, nay vÉn hiÓn linh, phµm viÖc cÇu ®¶o vÒ viÖc thñy

5. Bïi V¨n Vîng, “Lêi giíi thiÖu” bé s¸ch §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, S®d, tr. 603.

6. Theo: http://vi.wikipedia.org

7. ViÖn Sö häc, §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, tËp 3,

Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1971, tr. 338.

(3)

Vò ThÞ H¬ng. PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh… 23

23

h¹n tai ¬ng ®Òu ®îc nghiÖm. Theo §¹i ViÖt Sö ký Toµn th, ViÖt §iÖn U linh vµ Kh©m §Þnh ViÖt Sö th«ng gi¸m c¬ng môc chÝnh biªn th× ban ®Çu cïa cã tªn lµ Giao Thñy, sau ®æi thµnh Nghiªm Quang, råi ThÇn Quang vµ nay lµ Cæ LÔ⁽⁸⁾. C¸c s¸ch LÜnh Nam ChÝch qu¸i, ThiÒn UyÓn tËp anh, Nam ¤ng méng lôc cho biÕt:

chïa do Quèc s Minh Kh«ng x©y dùng thÕ kØ XII, thêi nhµ Lý. Bµi minh v¨n kh¾c trªn chu«ng ®ång ®óc n¨m 1799, niªn hiÖu C¶nh ThÞnh thø 7 cßn lu t¹i chïa cã viÕt: Ch©n c¶nh trêi Nam, Th¸nh Tæ ®¶n gi¸ng, dùng chïa ThiÒn Quang⁽⁹⁾. Sau nµy, ®Ó ghi nhí c«ng lao trêi biÓn cña §øc Th¸nh Tæ, nh©n d©n t¹c tîng thê Ngµi t¹i chïa theo m« h×nh: TiÒn PhËt, hËu Th¸nh.

(2) Chïa Phæ Minh ë x· Tøc MÆc, huyÖn Mü Léc. Sö chÐp: n¨m ThiÖu Long thø 5 ®êi TrÇn Th¸nh T«ng dùng chïa Phæ Minh ë phÝa T©y cung Trïng Quang.

L¹i xÐt bia ®¸ dùng ®êi Lª C¶nh TrÞ nãi:

Lý gia triÖu thñy, TrÇn thÞ trïng quang, nghÜa lµ nhµ Lý b¾t ®Çu x©y dùng, nhµ TrÇn söa sang thªm. Nh vËy, chïa nµy kh«ng ph¶i b¾t ®Çu cã tõ thêi TrÇn⁽¹⁰⁾.

Theo sö liÖu, ®Þa chÝ, bi kÝ th× chïa Phæ Minh ®îc khëi dùng tõ thêi Lý, t¹i h¬ng Tøc MÆc, nay lµ phêng Léc Vîng, thµnh phè Nam §Þnh. “Trªn 1.000 n¨m tríc, Quèc s Minh Kh«ng, cßn gäi lµ Kh«ng Lé thiÒn s, ®· cho ®óc v¹c Phæ Minh nÆng 1.000 qu©n (mçi qu©n b»ng 3 c©n ta). §©y lµ chiÕc v¹c lín thêi Lý, tÝnh ra nÆng hµng chôc tÊn, lµ mét trong An Nam tø ®¹i khÝ (th¸p B¸o Thiªn, chu«ng Quy §iÒn, tîng chïa Quúnh L©m, v¹c Phæ Minh)⁽¹¹⁾. §Æc biÖt, chïa Phæ Minh cßn lµ n¬i thê Tróc L©m tam Tæ, bao gåm

§Ö nhÊt tæ §iÒu Ngù Gi¸c hoµng TrÇn

Nh©n T«ng, §Ö nhÞ tæ §ång Kiªn C¬ng Ph¸p Loa thiÒn s, §Ö tam tæ Lý §¹o T¸i HuyÒn Quang thiÒn s. T¹i hËu ®iÖn cßn thê Hoµng th¸i hËu, th©n mÉu §Ö nhÊt tæ, Kh©m Tõ Hoµng hËu, §iÖn sóy phu nh©n thêi TrÇn, c«ng chóa nhµ M¹c cïng s t¨ng, s ni trô tr× trong c¸c giai ®o¹n lÞch sö cña chïa⁽¹²⁾.

(3) Chïa qu¸n §¹i Th¸nh ë x· §Ö Tø, huyÖn Mü Léc lµ Hµnh cung thø t (§Ö tø Hµnh cung) do nhµ TrÇn x©y dùng. VÒ sau, d©n së t¹i dïng ch÷ §Ö Tø lµ tªn x·

vµ dùng chïa ë ®©y⁽¹³⁾. Chïa ngoµi thê PhËt, cßn thê c¸c danh tíng nhµ TrÇn nh TrÇn NhËt DuËt, Ph¹m Ngò L·o. T¹i chïa cã ®«i c©u ®èi:

“§Ö tø d÷ §Ö nhÊt, §Ö nhÞ, §Ö tam ®Õ v¬ng cung hiÓn;

Trang ngo¹i cËp Trang thîng, Trang trung, Trang h¹ cung hËu ®iÖn d÷ linh”.

NghÜa lµ: §Ö tø cïng §Ö nhÊt, §Ö nhÞ,

§Ö tam, cung cña ®Õ v¬ng cßn dÊu;

Trang ngo¹i víi Trang thîng, Trang trung, Trang h¹, ®Êt xa c«ng hÇu vÉn cßn thiªng⁽¹⁴⁾.

8. Ban TrÞ sù PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh, LÞch sö PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh, Nxb. T«n gi¸o, Hµ Néi, 2012, tr. 134-135. Ban Qu¶n lÝ Di tÝch vµ Danh th¾ng tØnh Nam §Þnh, Di tÝch lÞch sö v¨n hãa tØnh Nam §Þnh, Nxb. V¨n hãa d©n téc, Hµ Néi, tr. 91-97.

9. Ban TrÞ sù PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh, LÞch sö PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh, S®d, tr. 134 - 135.

10. ViÖn Sö häc, §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, tËp 3, S®d, tr. 338.

11. Hå §øc Thä, Chïa Phæ Minh víi Gi¸c hoµng TrÇn Nh©n T«ng, Nxb. V¨n hãa th«ng tin, 2008, tr. 10.

12. TrÞnh ThÞ Nga, Di tÝch lÞch sö v¨n hãa §Òn TrÇn - chïa th¸p tØnh Nam §Þnh, Nxb. V¨n hãa d©n téc, 2008; Ban Qu¶n lÝ Di tÝch vµ Danh th¾ng tØnh Nam

§Þnh, Di tÝch lÞch sö v¨n hãa tØnh Nam §Þnh, Nxb.

13. ViÖn Sö häc, §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, tËp 3, S®d, tr. 339.

14. Ban Qu¶n lÝ Di tÝch vµ Danh th¾ng tØnh Nam §Þnh,

Di tÝch lÞch sö v¨n hãa tØnh Nam §Þnh, S®d , tr. 109.

(4)

24 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 11 - 2012

24

(4) Chïa Phóc L©m ë x· §ång §¹i, huyÖn Th Tr×, dùng tõ ®êi TrÇn DuÖ T«ng, cã th¸p øng Thiªn, giÕng Hoµnh H¶i, phong c¶nh còng ®Ñp. Chïa Phóc L©m lµ mét ng«i chïa næi tiÕng ®îc truyÒn tông trong d©n gian:

QuÇn Anh næi tiÕng tõ xa,

BiÓn ®×nh Phong L¹c, bia chïa Phóc L©m Chïa Phóc L©m nay gäi lµ chïa L¬ng vµ cÇu Ngãi ®Òu ë ®Êt H¶i Anh. LÞch sö x©y dùng chïa vµ cÇu ®Òu g¾n liÒn víi c«ng cuéc khai hoang lÊn biÓn vµo thÕ kØ XV, XVI. Chïa còng cã tªn gäi lµ chïa Tr¨m Gian x©y vµo thêi vua Lª Hång ThuËn (1509 - 1515)⁽¹⁵⁾.

(5) Chïa Tiªn S¬n ë sên nói x· C«i S¬n (nói G«i), huyÖn Thiªn B¶n, nay gäi lµ chïa C«i S¬n hoÆc chïa §Ö Tam thuéc th«n §Ö Tam, x· Mü Phóc, huyÖn Mü Léc.

T¬ng truyÒn díi thêi TrÇn, chïa lµ n¬i tiÕp nhËn vµ nu«i dìng con em cña binh sÜ tö trËn trong kh¸ng chiÕn chèng qu©n Nguyªn - M«ng nªn cã tªn lµ C«i S¬n tù⁽¹⁶⁾.

(6) Chïa Nén S¬n ë huyÖn Thiªn B¶n.

Nhµ TrÇn g¶ c«ng chóa HuyÒn Tr©n cho vua níc Chiªm Thµnh, sau C«ng chóa vÒ níc, trô tr× ë ®©y, nh©n ®Êy, d©n së t¹i phông thê.

(7) Chïa Cùc L¹c ë nói B¶o §µi, x·

§ång M¹c, huyÖn Phong Danh còng lµ n¬i danh th¾ng

(8) Chïa Phi Lai ë x· Tö MÆc, huyÖn ý Yªn.

§¹i Nam NhÊt Thèng chÝ cã thÓ kÕt luËn

r»ng, sù xuÊt hiÖn cña PhËt gi¸o ë Nam

§Þnh kh¸ sím vµ hng thÞnh vµo thêi Lý - TrÇn, víi sù xuÊt hiÖn cña c¸c nhµ s

næi tiÕng g¾n liÒn víi lÞch sö PhËt gi¸o ViÖt Nam nh ThiÒn s D¬ng Kh«ng Lé, ThiÒn s Tõ §¹o H¹nh, ThiÒn s NguyÔn Minh Kh«ng, NguyÔn Gi¸c H¶i vµ vua TrÇn Nh©n T«ng. Tuy nhiªn, chóng t«i b¨n kho¨n lµ vµo thêi Tù §øc, khi biªn so¹n cuèn §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, hÖ thèng chïa th¸p ë tØnh Nam §Þnh chØ cã vËy. TÊt nhiªn, cho ®Õn nay, trong sè 9 ng«i chïa nãi trªn cã nh÷ng ng«i chïa kh«ng cßn hµnh tr¹ng hoÆc kh«ng ®îc biÕt ®Õn n÷a nh chïa Nén S¬n, chïa Cùc L¹c, chïa Phi Lai, chïa Trung LiÖt. VËy, nªn ch¨ng cÇn cã nh÷ng kh¶o cøu ®Ó t×m kiÕm thªm nh÷ng t liÖu lÞch sö vµ dùng l¹i nh÷ng ng«i chïa nµy?

Tãm l¹i, th«ng qua kh¶o cøu §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ, mÆc dï cha ph¶n ¸nh

®îc mét c¸ch ®Çy ®ñ nhÊt vÒ h×nh tr¹ng PhËt gi¸o tØnh Nam §Þnh trong mét giai

®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh, nhng còng phÇn nµo cho phÐp h×nh dung sù truyÒn b¸ vµ ph¸t triÓn cña PhËt gi¸o trªn m¶nh ®Êt nµy. Nh÷ng cø liÖu trong §¹i Nam NhÊt Thèng chÝ vµ trong ThiÒn UyÓn tËp anh,

§¹i ViÖt Sö ký Toµn th, Kh©m §Þnh ViÖt Sö th«ng gi¸m c¬ng môc chÝnh biªn… cho phÐp t¸c gi¶ kh¼ng ®Þnh trong lÞch sö còng nh hiÖn nay, khu vùc chïa th¸p Phæ Minh vµ chïa Cæ LÔ chÝnh lµ nh÷ng trung t©m PhËt gi¸o tiªu biÓu ë thµnh phè Nam §Þnh./.

PHËT GI¸O TØNH NAM §ÞNH

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 11 - 2012 21