• Tidak ada hasil yang ditemukan

TIENG MUONG nr'

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Membagikan "TIENG MUONG nr'"

Copied!
7
0
0

Teks penuh

(1)

SOlI

NG6NNG()'

-

2015

TIENG MUONG

TRONG

PHUONG NGU MIEN

TRUNG

Le pac WAN'

Abstract: Central dialoct retains many elements language South Asian origin, incl\l()ing Mu<)ng ethnic language. MUOng language elements stored in the central dialect shown in 2 categories: words isofonns and words phonetic variations. Words

isofon;ns is quite common, but phonetic variations' mainly tone variations. The

phenomenon rust consonant variant t-4· and al;o consonants .p. in Muong language, only in language Nguon of Quang Binh province. Central dialects have differences with the langu_ge enti,.. population Is the language elements language Muong and

South Asia.

Key words: Dial"", cenJriJI. Muonglanguage, wadr isojonns, phonetic variations.

1. DID Dhtp

Cae nhA ngon ngll' hQC dA nh�n djnb

ring.

viulg phuong ngll'

mien

Trong,

dJc bitt Iii lebu VIle BAc miSn Trung til Th8ll)l Roa clAn Bi!lb Trj Thien cOD

Itru

gilt

dUQC obiSu

ySu

tA cb. Nbilng

yeu tA cA·ay

ehlnh Iii ngon ngn cqi

nguAn

Nam

A,

trong d6 cO ngon ngn <1m * MulJQg..

.

Ti�ng

MuOng hien nay )Il mOt Iib8$ ella ngan nso Vi� -

Muimg.

NgQn

ngn Viel th\IC ra III

ti!ng

Vi�

Kinh,

trong

qll'l'tPnh ti�

xoo ngon ngll' dA vay

II!Umry.l

nlliSu ySu tA

ella cae ngon

nr'

kbat 1Ju\ ehil

yeu

I. ngan ngll' HM T(ing.

SIl vay 1ll1lQ11

iy diln

ta trong. nhiell thOi !d. cO

y�u

tA gilt n8lly6q, eQ

yeu

t6

biAn

.t6i.

dA

chCil.sAc

dle" "80" ngll'

Vi�t

Kinh

ngly

CiI!lg cO

nhieu yeu

t6

k)!8c

ngon

ngll' Viet - MuOng.

Trimg

kbi dO, !!IiI!Oi

It cO S\(

p>.luq ng6n

ng(I> nan cOoltru gill'

gAo nhtr!l8\lYSn

�g cae

yeu

tA ngon ngll' Vi� - MuOng.

Tuy nhiSq, !lallg Mulmg hl6n

naY 1.1 lCilIii ngan ngll' hiendlli. d4 vay mUQil

nbiSu yeu

tA nglln ngll' Viet Kinh. Ph!lQng ngn

miSn

Trung luu gill'

nhiSu yeu

tA

ligan

ngn Nam

A,

ilbupg a hili via ply. chilng tal- chi nghiSn CUll cae

yau

tA ng6n ng(I> Viet - MuO!lg tro!lg

phqong

ng(I> kbu V\IC nay. cae tiph miSn Tnmg

xa tr\Ing"lin 1168. S\( Anh hWng clla

tieng

HM chA nSn cOn lUll gill

nhi�u

yeu t6

eUa ng�n ngn Viet - MuOng.

ya.

tA

ngon

ngn

Muimg,cQp}uq

gill a ph\rong ngn

JPisn

Trong tbS hien IJ

hal

10$1:

!�

dOng

v. tit

Ili�n thA

ngn Am.

Khi

dai

chiAu.

ehilng toi cit!

tit

ti!ng

Muang !ruOc.

ti�

Vi�

miSn

Tnmg sa'i. til troQ8 ng,*, dan

tiAng

Viet toAn dan.

,

PGS.TI;, Trubng I)'; hQC SIf phfIII, � hQC I). NL!•.

(2)

••eng Mlflmg•.• " " 33

2. "ifn trfng

ti�og

Muilng Irong ph...g ogil' mi�o Truog

2.1. Til biSn

the

ngit am .

Tit ngft am III tit

d6ng

d;uIg vS tit lo� va ngh;a

biSu!hi

lihung c6 S\l khl\c

bi�t v� ngit am, con l!Qi III biBn

thS

ngn am. Tit ngn am gina

tiSng

Vi�t Kilih

mien Trung va

tiSng

Muong

[4J

the hien 0 hai

phuong

dien la

bi�n

the 0 phil

am efAu va

bien

thS

phan

van.

2.1.1. Bieln the phil am dAu

- fbi 1m!: b{Ji - moi

(muAi);

- Id! - In!: d6c -

m5QC (db);

efae - mlc (nuDe);

-/k/ - In!: leech - nec

(nach);

- Ipl -1bI: pay - bay

(may);pdm

- bdm

(bam);p6

- b6

(eha);p6

- b6

(ng�);

p6c

-

Me;

pOng.

bang

(hoa);pu - bu (Mu/ 1Ul);peng - heng

(banh);P€

- hi

(h6ng);

pdt

cui - bdt cui (con eUi bit lira); pe - be (b� be); pen cUi - ben cui

(Mn

lila);

-

IpI

- Iz/: nhoc df)QC

(met);

""om. dom

(ngim);

nhui - dui

(dAy,

x6);

.1tJ/ -

It!:

tI6c -

1T66c (diu);

ttinh - lTeng

(tr6nh);

tlu - trU

(!tAu); ttibig­

lTiing; tldi - trail qua; tioe -ITO(}C (bong); .tIu - tnI (triu);

_ It'I - It!: thunh - tUn

(r6n);

- It! - Id!: ton. dQII (banh dOn);

l<ing

- �g

(du\mg).

Am tthaycho am did

pM biSn

D

tiSng NguAn

IJ;ong

phlWltg

!\gil

Quang Sinh:

to (da !hit), la (hon da),

Iii dl(�

&),

lam (con dam, (I"",),Jdm (hon dAi), tao (con dao), lay (day), lia (c8i dial,. tang (dang,,,.;"di),

tibig

(hon da tang), lao"

'bt1i

(dao 00i), lau

(dau),

Idn

-

(drut len), lang hang (drutg .!WIg), lang

(drutg),

llip (�), t� (<tip), IQu (�),

I�n (den), IfQ (d�o, doo), leng

(dSn),

Ii (di), 10 (d(»,lpi (dQi), (pi (dQt), /Qn

lTieng

(don trieng, dOn gl)ph), long (dang), t(1i

(d(Ji),

lUi

(dIli),

hl(!r; (dUQ-<;), /llC (d\lC), I{l1!g (d\IDg) [6].

2.1.2.

BiSn the p�

van

2.1.2.1.

Bien

the thahh dieu

. ,

a.

BiBn

thalih hoi tbanb ililc

- Cling phil am diu: no - ml (iii»; COQ -

cJu �);

xli<> - XtlO

(ghS);

cum,

nibig-

nang

(nuQQg); ng4ng- ngling(c!$); kfn - kin (chQrt); frhQj - khat ()lam);

Mi -Ia; (IuOi); Ie Ie - Ie Ie (fOlIo

IQfn);

chi. chi

(chAy);

diu - diu (nhiu)

mit;

hQl­

mai

(muAi);

dUng. dUng

(nb6ng);

...

- );::hAc phil Am

dAu

va co6i: IhUnh - tUn

(ran).

(3)

, 34 Ngon,

ngil's&

11 nam 2015

b,

Bien

thanh hoi thAnh thanh khong dAu

- Iham - .I1Ui'"

(bAm);

·c6; - co; (teen)...

c.

�ien

thanh hoi tMnh thanh J$1g

-

Iti;-I(l;(1um);161-/(i1(!JQc)",

d. BiSn

thanh'sac

!bOob thanh hoi

- e - e (Ia); kho - kho

(ga);

run - run (nhiin)...

e. BiSn thanh khong dAn thanh thanh n�g

- Cimg ph\l3m

<fAu

va cuAi: chac chac (day); xac - X(lC (xo�) chan; lac­

l(lc ("�u ph\lU!t); ilel- nfl (�tI quat); mech mfch (m�); chap - ch�p (16c);

nhoc - nhl)c (m�t);

d6p

- d(ip (rQp); ,n6p - n(ip

(n�p);

luc- Illc (tim); IUI-/�1

(ng$p),.

,

- Khac phIl 3m cuAi: roch - rrt (ruQt),

g. Bic!n thanb ngil thAnh thanh n�g

- Cimg

phi13mtUu:

clUing. chang(gi�g. x�). ni1y -11(1)' (�y); iJiJy - day (d�y). mi -

mQ (mil. ba).16n

- J�n

(lfut).

mil; - mr;

(mu3i).

cO - C!I (c�u)",

- Cimg phil 3m

dAn.

khat phil 3m cuAi: lenh - Ifng (Ianh); menh - mrng

,

(mi�ng); renh - reng (rnnb trong cong r3nh).

h, Bilin thanh nga tltlinh thanh

4c

-10 - 16

(l6a)

...

v am di�u.

tiSng

MuOng ,co am. "i�u

b�g piling

han

tiSnIl

Kinh mien

T!1IIIS b6i c�

obiS\!

thanh "kh6ng

dAu··.

ngu\)'C t@i. do tat d(lng CWl

tiSng

Han

,nSn

tic!ng Vi�t

kinh c6

nIllSu

thanh di�u trAm

bbng

I>an.

2.1.:;1.2. Bi.ln

th�.8)n

cubi

-loklGeh " lotlot: eDeh - col (g6t chdo).

- 1Yf}&t -/ykl6c: hlll- ,hoc

(h.lc").

-lulIul- Iun/un; ul- un (hun kh6i).

/okloch .lofl9t: roch· r.(lI,(!'U�t).

-ltI)i!nh -

ftl)ieng:

renh -

,eng

(riinh trong

e6ng

riinh).• ,

Cimg am vi

cubi,

khat am tAo [nh)'

[ngl:

+ fwe!)ienh. IWt!)i�llg,

qurnll

- qurng (quanh);

+ le!)ienh - lWeng: enh - eng (anh); i:enh - ktng (canh); nenh - neng (nanhi ri!ng);�enh - "eilg ()®lit); I�nh

.1"ng(IAnh);

�nh - keng (canh) cay;

of, Itl)lenh -/tl)l

eng:

lenh -

leng (tanh,

tranh);.

+ Iwtl)iocnh

.lweI)lQeng:

k/ioenh - khoeng (kItOanh tay);

I

(4)

I

I

,

I

I I

I

i i

Ti�ng

Mtrimg..• 35

+

lierj/i8nh

-

lierj/ieng:

miinh -

miinglming

(minh).

- Cimg am vi

cubi,

khac am t6:

[ch]-[c]:

+ IWEkloelch - IWEk/oec: /choic'll - khoec (khoet) 111.

2.1.2.3.

aiBn

the amchinh

- 101 dac - 101 dd

(thuy€n)

- 101 [0) dac -/01 [06]

n60c

(do);

Ilac

- traoe

(dau)

- 101 [0) nhoe 101 [00] d(Joc (m�t); 116c - Irooc (bong)

, ,

- lie/mienh: It/ ineng (minb)

- It/enh: leI eenh

(anh)

Nhu v�y, hien tU'1llg phI' am kelp II chua bi�n thA thanh tr viIn con trong

pMt am cila vimg phUOllg ngft cae huyen vimg Nam Quang Binh Va cae huy�n

Napl Ha Tinb.

Hi�n tugng bi�n am 0 phI' am dftu til nh thanh d: Tihoc - dO(J1; (inet);

1ih6m - dOm

�tigiim);

nJnli - chli

(dfty,

xii) chi xay ra giiia

ti�ng

MuiJpg va phuong

,

.

. ,

pgi!

Quang

Binh, khong xuAt hien 0 phUOllg ngft Nghe T':tnh. Giiia phuong ngil

Nghe rm!t va

ti6!lg MuOng

chi khAc bi�t v€ thanh dieu: nhoc (MuOng), nh(Jc (Nghe rmb).

Hie"

t\lQl1g bi� the t - d: ,Ion - don

(bAnh

don); lang -

dang (duiJpg)

<;iing ci1i

thdy

trong phuong ngii. ' Quang, Binh.

Hi�n tuQl1g cOn phI' am p C6 itong

ti�g Muimg

nhu pay -

pJ

ba (nga);

pJe

-

bae;pang

-

bong

{hoa);peng. !ling

&>3nh);pJ

- hi

(b6ng);p41

cui. bell

cui {con cUi bit lira) !hi trOng

pbuong

ngil Quang Binh, thO ngil

ti�ng NguAn

cOOg C6

pelt {bM),plin (bc!ng, blinh),pi�, vu),pJ {b6,

n�),pang (bOllg hoa).

S\lll!uic piet giiia

ti�ng NgUan

QuAAg ainh va

tieng

M;llin1g thuOng Ja 0

PMn

vAn tret1 phuong di�n am

cuAI

va thanh dieu nbu:

peng

- pen, nhUllg khru; biet

, ,

khong dang ke.

Bien

tha

ngft am giiia

liSng

MuOng va phUOng ngft

mi� T!11P-g

c"(1

yS\!

viInlA

pMn vdQ

va

pMn

Ion Ja

bien th8

thanh dieQ.

l>\€u

d6

chUng

tQ

gijm ti�!,g

MuOng va

phuong

!'gil

mien

Trung chi lcho<; l1hau am giQng, d� tram

b61)g

kh!

. pMt ilJn. Eli€u nay kM

ph'"

' biSn trong <;lie phuong ngil

tieng

Viet J<il1h.

'

S\l biSn tha kIuIC bi�t giiia

ti�ng MuOng

va phuong nga

miSn

Trung lA

bi�n am cu6i: IkI - It!: ch - t: 6ch - 6/; cQch - col(g6t) c1$; It! _1kI: t c: 6t - (II;:

hOt - Me

�h).

S\l khac biet 2 am

cu6i

It! I¢I cOOg di� ta giiia

tieng

Q\IAtIg

Nam v6i

ti�g

Vi�t

phA

tll0ng nhu c¥l>ch4e.

'

,� k'

(5)

36 Ng4D Dglt sA t t Dim 2015

" ."

.

C6 trullng hW giita

tiSng

.MuCmg va phuong ngil mien Trung cimg am

vi cubi nhung kMccon ch(l, chu

yeu

la frf: (nh -ng): enh - eng; quenh - queng

(quanh); enh - eng (anh); kenh - keng (canh). TruOng hQll nay, S\l khac bi�

la khong dang kS.

2.2. til

dAng d\U1g

2.1.2.1. Danh tir

,

at) tUi - 00 tui (ao dan bAng la cQ)

,bai - bai (vai)

ca- ca(ga)

ch� che (tn\)

c6c,

c6c (!!leI!, Ii)

du - dll(d§u)

lihech. Wch (khacb)

rna -mil

(han$

CIJa)

moo - mila (V\I)

na - na (ni¢ng

!hip)

nglii· ngill

(nguCri)

2.1.2.2. Tinh tir

bay - bay

beng

(Iilm cho rAi r...

IQ!lll�!l)

brin. brin (mlin: Iiat thllnb

1>9t)

hom hom - hOm

hom{g4n

xong, 4i vail

hItt - h6( (hopg! b6ng

h6t)

liflu -1(; Ii; (chl)Oi chQai)

nu nu

(11A\l)

rech - .rich

(�b)

2.1.2.3.

�rig

tir

bl�n -

bien(gIii,

ehql)

, ; .

cMt -

cMt{giiit) ch(im

- c/qon (f\Jrp)

c6p -

c6p.(g6p,

c6p� I!6pnJ$) cutin - cudh.

(q�)

e(jan

dang - dang (giol

dual

tay ra

,

,

l

bai - bai (cai mail

b6u b!!u (bfpt)

chOn - chOn (gac)

chieng - chieng (thang gieng)

cu - cu

(thing!

con trail

he - he

(them)

lac -lac

(Me

lao) min -

min

(chAn)

mun - mill! (lr\»

nang - nang (mQ caul

tMc - tMc (h�t loa)

bit. bet(nMo bet)

com - com

(gAy)

cuJng

-

cuJng (quAng)

16m' -

16m

(10m)

'..l 1

mem - me", (dee); ",em deo

ranh - ranh

(gibi,

hiet rO)

elil _ cai (gAi)

chUi - chid (lau)

caf. C(Ji (xemlQhin)

xlic - x6C

(lIac)

!l8ch

4ang

- dang (liiillIIch) ra

-

(ghjc,

b'mg)
(6)

� Ti�ng M.rong

•••

, diing - diil!g (gillng,

cbl!ng)

dAy

"" ham - haml am (pha "htl)

t� ham he - ham he (ham dQa/ de dQa�

hil - hil (ngiri)

hung - hung (dil': hung dil') /eMp - !chap

(chAp nAil

/Choon !chaon (dilog I�, chua tiSn banh) Idn Wn -Idn

Ichdn (cbAQ

chill

161 - 16i (toi)

lum !chum - lum !chum �Iom khom) nlim

tip

- nlim

tip (nim sAp, �

Up)

nOm _ nOm

(dS

1Au, n4m 00)

nhOm - nhom

(nsam)

nuang - nuang

(nha,

t\IR, d>,ra) phil -

phil

(n6i d6c/ 1!Io)

leo -leo

(mo)

lhieu -Ihieu

(dbt)

I

ltili

I)

37 ,

diic - diic (nhAc t6i) hay - hay

(biSt)

hen - hen (ho)

bOn - han (gi�)

kil- kil (ghet)

kh6y - kMy (kheu) rdl- rdl

(cit,

thail

(6 -16

(tcln truAng)

lui lui - lui lui (lui thui)

mi:iI mi:il (dAt)

nOi - nOi

(cAu,khAn)

ngiln - ngiJn(chia riSng)

nhrli - nhui

(diy,

"'0)

phang - phung (dahh)

ru- ru(sb)

1h6p -IMp (<lAp

nuac)

tJlC - Itic (�) cAm tire

ung - ung

(ptu6it)

ray .uly ("ai);

ua _ uo (thfch)

xdng

_

xdng

(sling,

xfutg !"ing:

sling sb)

2.1.;1.4. Ph6 tir, Irq tir

chi - chi (gi); nO - nO (nllO/luI)

2, 1.2.5. E>� til:

ni - ni

(day);

nl- n1 (nay)

3. Kit luin

Til Sll lchAo sat buOc

diu,

dAi

chi�u

so sAQ)l gilla

tiSng MOOng

v.

phUOi.g

ngil' miSn Trung 'dA cho

chilnl:l

ta

tb4y nguAn gAc

ngon

ngil'

cm ,phuong itgil' miSn Trung. Til

d3Qg

d�ng gib

tiSng

Mu(JQg vA

phuong

ngil'

miSn

Trung fa

kha Ibn. S" kb6c biet gib phuong ngil' Viet Kinb

JDiSn

Tnmg va

tiSng Mu(JQg

chu

yeu

iJ ngil' Am, Am giQng pIlAt am.

Am giQng tiSng

Mu<)Qg

bAng piling,

It tr!nt

bAng

ban

phUOi.g

ngil'

miSn

Tomg. P·buong

ngil'1Oi8n

Trung cO !!hling

nCt khAc bi� vai ngon ngil' toAn dan chlnb !A cAe

yeu

tA ngoD ngil' MuOng vA ngon ngil' Da d!Io.

SIl

"hAc bi� gib

tiSng

Mucrng vA

tiSng

Vi� Kinl! Ja dQ S\I

ti� bien

ngOn ngil' trong 1>0 p}$t nguIJi I\inh di&t III s4u rQnghon nguIJi

MuOng.

, __- , ,

(7)

38

, ".Ng4DI.'

D(!1t

sa 11 !,im lOIS

CAi

gQi

LA c8c

yeu

to ngan agft d. trol1g

phllOllIj

ngit

milD

Tnmg, '* bi� It

khu V\l'C BAc

miAn

TJW\g cbinh la cOD llJU gilt

y!u

16 ng�n ngit Viet -

Milling.

SI' khac Jlhau gilt. c8c

pbll<mg

ltgit trol18

ti�g

Vi�1 KiM ebi!

yeu

IA '1' kbk

nhall gi!ia cae

yeu

16 ngon ngll yay 1JIIJQl1, mfrc d� dam ciIa S\f biSn d6;

ngon

ngit

qua qUA trinh

ti!p bi�.

TAl

LIeU

nIAM KHAo

I.

Nguygn

Nhli aan (chu bien), 1)t 41in

Iling

4ia phurmg Nkirl- trnh. Nxb ViI

h6a Th6ng tin, H., 1m.

2. Hoang Thi Chill, Phurmg ngl1'Ir{>c

JUng

VIII, Nxb DHQG, H., 2004.

3. £lJng ThMlh H6a,

1'f¥l1Iin phurmgngl1'tling

1'111, Nxb DII

Ni.Jg.

2005.

4.

Nguy6n

ViIIl Khaflg (chll biel!), Bili Cb� Hoang Vin IUnh, 1lr 4Iin Murmg - J'J;t,

Nxb ViIJl 'h6a din tOe, H. 2002.

5.1.,6 Dfrc Lufn. NgI1'

rrghTam9i.1I

1ft qp/nIoiIg

ngl1'Qudng

Ham, TIc Ngiln niO'''

DIIi

�g,

sa 10, H., 1998.

6. J.;a Duo tu"," :Bwc 4Ju J:hQo sOt .Ill trUVt vO ngI1' tim gllm phurmg ngI1' Qu<itg

8ini. .1 Ngirl Tfhh. frong

Hhlmg

...in ill khoa hpc :riJ hPl va nl¢n .Iin kh.. ".,

8dc mlin Trung; Nxb N� An,tr. 155-162, Ul<l9.

1.lio4ngl'he

(chlibieR),

1lriUn

tiJng

Pf{t, TIIII1i1fi!Jl

rll�

hQ¢-Nx\! Eli

Ning,

200S.

8. VO XIlin Jeang, OW tMm!ll< � oJp/qt dm

I<4p ItI�

y�, TIQIIB

MPt""

win iii

"f6iI ngl1'Me JIIII N(lm, NXb DH&THCN,

It,

198-1

Referensi

Dokumen terkait