SOlI
NG6NNG()'
-
2015
TIENG MUONG
TRONG
PHUONG NGU MIEN
TRUNGLe pac WAN'
Abstract: Central dialoct retains many elements language South Asian origin, incl\l()ing Mu<)ng ethnic language. MUOng language elements stored in the central dialect shown in 2 categories: words isofonns and words phonetic variations. Words
isofon;ns is quite common, but phonetic variations' mainly tone variations. The
phenomenon rust consonant variant t-4· and al;o consonants .p. in Muong language, only in language Nguon of Quang Binh province. Central dialects have differences with the langu_ge enti,.. population Is the language elements language Muong and
South Asia.
Key words: Dial"", cenJriJI. Muonglanguage, wadr isojonns, phonetic variations.
1. DID Dhtp
Cae nhA ngon ngll' hQC dA nh�n djnb
ring.
viulg phuong ngll'mien
Trong,dJc bitt Iii lebu VIle BAc miSn Trung til Th8ll)l Roa clAn Bi!lb Trj Thien cOD
Itru
gilt
dUQC obiSuySu
tA cb. Nbilngyeu tA cA·ay
ehlnh Iii ngon ngn cqinguAn
Nam
A,
trong d6 cO ngon ngn <1m * MulJQg...
Ti�ng
MuOng hien nay )Il mOt Iib8$ ella ngan nso Vi� -Muimg.
NgQnngn Viel th\IC ra III
ti!ng
Vi�Kinh,
trongqll'l'tPnh ti�
xoo ngon ngll' dA vayII!Umry.l
nlliSu ySu tA
ella cae ngonnr'
kbat 1Ju\ ehilyeu
I. ngan ngll' HM T(ing.SIl vay 1ll1lQ11
iy diln
ta trong. nhiell thOi !d. cOy�u
tA gilt n8lly6q, eQyeu
t6biAn
.t6i.
dA �chCil.sAc
dle" "80" ngll'Vi�t
Kinhngly
CiI!lg cOnhieu yeu
t6k)!8c
ngon
ngll' Viet - MuOng.Trimg
kbi dO, !!IiI!Oi�
It cO S\(p>.luq ng6n
ng(I> nan cOoltru gill'
gAo nhtr!l8\lYSn
�g caeyeu
tA ngon ngll' Vi� - MuOng.Tuy nhiSq, !lallg Mulmg hl6n
naY 1.1 lCilIii ngan ngll' hiendlli. d4 vay mUQilnbiSu yeu
tA nglln ngll' Viet Kinh. Ph!lQng ngnmiSn
Trung luu gill'nhiSu yeu
tA
ligan
ngn NamA,
ilbupg a hili via ply. chilng tal- chi nghiSn CUll caeyau
tA ng6n ng(I> Viet - MuO!lg tro!lg
phqong
ng(I> kbu V\IC nay. cae tiph miSn Tnmgxa tr\Ing � "lin 1168. S\( Anh hWng clla
tieng
HM � chA nSn cOn lUll gillnhi�u
yeu t6
eUa ng�n ngn Viet - MuOng.ya.
tAngon
ngnMuimg,cQp}uq
gill a ph\rong ngnJPisn
Trong tbS hien IJhal
10$1:
!�dOng
� v. titIli�n thA
ngn Am.Khi
daichiAu.
ehilng toi cit!tit
ti!ng
Muang !ruOc.ti�
Vi�miSn
Tnmg sa'i. til troQ8 ng,*, dan �tiAng
Viet toAn dan.
,
PGS.TI;, Trubng I)'; hQC SIf phfIII, � hQC I). NL!•.
•
••eng Mlflmg•.• " " 33
2. "ifn trfng
ti�og
Muilng Irong ph...g ogil' mi�o Truog2.1. Til biSn
the
ngit am .Tit ngft am III tit
d6ng
d;uIg vS tit lo� va ngh;abiSu!hi
lihung c6 S\l khl\cbi�t v� ngit am, con l!Qi III biBn
thS
ngn am. Tit ngn am ginatiSng
Vi�t Kilihmien Trung va
tiSng
Muong[4J
the hien 0 haiphuong
dien labi�n
the 0 philam efAu va
bien
thSphan
van.2.1.1. Bieln the phil am dAu
- fbi • 1m!: b{Ji - moi
(muAi);
- Id! - In!: d6c -
m5QC (db);
efae - mlc (nuDe);-/k/ - In!: leech - nec
(nach);
- Ipl -1bI: pay - bay
(may);pdm
- bdm(bam);p6
- b6(eha);p6
- b6(ng�);
p6c
-Me;
pOng.bang
(hoa);pu - bu (Mu/ 1Ul);peng - heng(banh);P€
- hi(h6ng);
pdt
cui - bdt cui (con eUi bit lira); pe - be (b� be); pen cUi - ben cui(Mn
lila);-
IpI
- Iz/: nhoc • df)QC(met);
""om. dom(ngim);
nhui - dui(dAy,
x6);.1tJ/ -
It!:
tI6c -1T66c (diu);
ttinh - lTeng(tr6nh);
tlu - trU(!tAu); ttibig
lTiing; tldi - trail qua; tioe -ITO(}C (bong); .tIu - tnI (triu);
_ It'I - It!: thunh - tUn
(r6n);
- It! - Id!: ton. dQII (banh dOn);
l<ing
- �g(du\mg).
Am tthaycho am didpM biSn
DtiSng NguAn
IJ;ongphlWltg
!\gilQuang Sinh:
to (da !hit), la (hon da),Iii dl(�
&),
lam (con dam, (I"",),Jdm (hon dAi), tao (con dao), lay (day), lia (c8i dial,. tang (dang,,,.;"di),tibig
(hon da tang), lao"'bt1i
(dao 00i), lau(dau),
Idn-
(drut len), lang hang (drutg .!WIg), lang
(drutg),
llip (�), t� (<tip), IQu (�),I�n (den), IfQ (d�o, doo), leng
(dSn),
Ii (di), 10 (d(»,lpi (dQi), (pi (dQt), /QnlTieng
(don trieng, dOn gl)ph), long (dang), t(1i(d(Ji),
lUi(dIli),
hl(!r; (dUQ-<;), /llC (d\lC), I{l1!g (d\IDg) [6].2.1.2.
BiSn the p�
van2.1.2.1.
Bien
the thahh dieu. ,
a.
BiBn
thalih hoi tbanb � ililc- Cling phil am diu: no - ml (iii»; COQ -
cJu �);
xli<> - XtlO(ghS);
cum,nibig-
nang
(nuQQg); ng4ng- ngling(c!$); kfn - kin (chQrt); frhQj - khat ()lam);Mi -Ia; (IuOi); Ie Ie - Ie Ie (fOlIo
IQfn);
chi. chi(chAy);
diu - diu (nhiu)mit;
hQlmai
(muAi);
dUng. dUng(nb6ng);
...- );::hAc phil Am
dAu
va co6i: IhUnh - tUn(ran).
, 34 Ngon,
ngil's&
11 nam 2015b,
Bien
thanh hoi thAnh thanh khong dAu- Iham - .I1Ui'"
(bAm);
·c6; - co; (teen)...c.
�ien
thanh hoi tMnh thanh J$1g-
Iti;-I(l;(1um);161-/(i1(!JQc)",
d. BiSn
thanh'sac
!bOob thanh hoi- e - e (Ia); kho - kho
(ga);
run - run (nhiin)...e. BiSn thanh khong dAn thanh thanh n�g
- Cimg ph\l3m
<fAu
va cuAi: chac • chac (day); xac - X(lC (xo�) chan; lacl(lc ("�u ph\lU!t); ilel- nfl (�tI quat); mech • mfch (m�); chap - ch�p (16c);
nhoc - nhl)c (m�t);
d6p
- d(ip (rQp); ,n6p - n(ip(n�p);
luc- Illc (tim); IUI-/�1(ng$p),.
,- Khac phIl 3m cuAi: roch - rrt (ruQt),
g. Bic!n thanb ngil thAnh thanh n�g
- Cimg
phi13mtUu:
clUing. chang(gi�g. x�). ni1y -11(1)' (�y); iJiJy - day (d�y). mi -mQ (mil. ba).16n
- J�n(lfut).
mil; - mr;(mu3i).
cO - C!I (c�u)",- Cimg phil 3m
dAn.
khat phil 3m cuAi: lenh - Ifng (Ianh); menh - mrng,
(mi�ng); renh - reng (rnnb trong cong r3nh).
h, Bilin thanh nga tltlinh thanh
4c
-10 - 16
(l6a)
...v� am di�u.
tiSng
MuOng ,co am. "i�ub�g piling
hantiSnIl
Kinh mienT!1IIIS b6i c�
obiS\!
thanh "kh6ngdAu··.
ngu\)'C t@i. do tat d(lng CWltiSng
Han,nSn
tic!ng Vi�t
kinh c6nIllSu
thanh di�u trAmbbng
I>an.2.1.:;1.2. Bi.ln
th�.8)n
cubi-loklGeh " lotlot: eDeh - col (g6t chdo).
- 1Yf}&t -/ykl6c: hlll- ,hoc
(h.lc").
-lulIul- Iun/un; ul- un (hun kh6i).
• /okloch .lofl9t: roch· r.(lI,(!'U�t).
-ltI)i!nh -
ftl)ieng:
renh -,eng
(riinh tronge6ng
riinh).• ,• Cimg am vi
cubi,
khat am tAo [nh)'[ngl:
+ fwe!)ienh. IWt!)i�llg,
qurnll
- qurng (quanh);+ le!)ienh - lWeng: enh - eng (anh); i:enh - ktng (canh); nenh - neng (nanhi ri!ng);�enh - "eilg ()®lit); I�nh
.1"ng(IAnh);
�nh - keng (canh) cay;of, Itl)lenh -/tl)l
eng:
lenh -leng (tanh,
tranh);.+ Iwtl)iocnh
.lweI)lQeng:
k/ioenh - khoeng (kItOanh tay);I
I
I
,
I
I I
I
i i
Ti�ng
Mtrimg..• 35+
lierj/i8nh
-lierj/ieng:
miinh -miinglming
(minh).- Cimg am vi
cubi,
khac am t6:[ch]-[c]:
+ IWEkloelch - IWEk/oec: /choic'll - khoec (khoet) 111.
2.1.2.3.
aiBn
the amchinh- 101 dac - 101 dd
(thuy€n)
- 101 [0) dac -/01 [06]
n60c
(do);Ilac
- traoe(dau)
- 101 [0) nhoe � 101 [00] d(Joc (m�t); 116c - Irooc (bong)
, ,
- lie/mienh: It/ ineng (minb)
- It/enh: leI eenh
(anh)
Nhu v�y, hien tU'1llg phI' am kelp II chua bi�n thA thanh tr viIn con trong
pMt am cila vimg phUOllg ngft cae huyen vimg Nam Quang Binh Va cae huy�n
Napl Ha Tinb.
Hi�n tugng bi�n am 0 phI' am dftu til nh thanh d: Tihoc - dO(J1; (inet);
1ih6m - dOm
�tigiim);
nJnli - chli(dfty,
xii) chi xay ra giiiati�ng
MuiJpg va phuong,
.
. ,
pgi!
Quang
Binh, khong xuAt hien 0 phUOllg ngft Nghe T':tnh. Giiia phuong ngilNghe rm!t va
ti6!lg MuOng
chi khAc bi�t v€ thanh dieu: nhoc (MuOng), nh(Jc (Nghe rmb).Hie"
t\lQl1g bi� the t - d: ,Ion - don(bAnh
don); lang -dang (duiJpg)
<;iing ci1i
thdy
trong phuong ngii. ' Quang, Binh.Hi�n tuQl1g cOn phI' am p C6 itong
ti�g Muimg
nhu pay -pJ
• ba (nga);pJe
-bae;pang
-bong
{hoa);peng. !ling&>3nh);pJ
- hi(b6ng);p41
cui. bellcui {con cUi bit lira) !hi trOng
pbuong
ngil Quang Binh, thO ngilti�ng NguAn
cOOg C6
pelt {bM),plin (bc!ng, blinh),pi�, vu),pJ {b6,
n�),pang (bOllg hoa).S\lll!uic piet giiia
ti�ng NgUan
QuAAg ainh vatieng
M;llin1g thuOng Ja 0PMn
vAn tret1 phuong di�n am
cuAI
va thanh dieu nbu:peng
- pen, nhUllg khru; biet, ,
khong dang ke.
Bien
tha
ngft am giiialiSng
MuOng va phUOng ngftmi� T!11P-g
c"(1yS\!
viInlA
pMn vdQ
vapMn
Ion Jabien th8
thanh dieQ.l>\€u
d6chUng
tQgijm ti�!,g
MuOng va
phuong
!'gilmien
Trung chi lcho<; l1hau am giQng, d� tramb61)g
kh!
. pMt ilJn. Eli€u nay kMph'"
' biSn trong <;lie phuong ngiltieng
Viet J<il1h.'
S\l biSn tha kIuIC bi�t giiia
ti�ng MuOng
va phuong ngamiSn
Trung lAbi�n am cu6i: IkI - It!: ch - t: 6ch - 6/; cQch - col(g6t) c1$; It! _1kI: t • c: 6t - (II;:
hOt - Me
�h).
S\l khac biet 2 amcu6i
It! • I¢I cOOg di� ta giiiatieng
Q\IAtIgNam v6i
ti�g
Vi�tphA
tll0ng nhu c¥l>ch4e.'
,� k'
36 Ng4D Dglt sA t t Dim 2015
" ."
.
C6 trullng hW giita
tiSng
.MuCmg va phuong ngil mien Trung cimg amvi cubi nhung kMccon ch(l, chu
yeu
la frf: (nh -ng): enh - eng; quenh - queng(quanh); enh - eng (anh); kenh - keng (canh). TruOng hQll nay, S\l khac bi�
la khong dang kS.
2.2. til
dAng d\U1g
2.1.2.1. Danh tir
,
at) tUi - 00 tui (ao dan bAng la cQ)
,bai - bai (vai)
ca- ca(ga)
ch� • che (tn\)
c6c,
c6c (!!leI!, Ii)du - dll(d§u)
lihech. Wch (khacb)
rna -mil
(han$
CIJa)moo - mila (V\I)
na - na (ni¢ng
!hip)
nglii· ngill
(nguCri)
2.1.2.2. Tinh tir
bay - bay
beng
(Iilm cho rAi r...IQ!lll�!l)
brin. brin (mlin: Iiat thllnb
1>9t)
hom hom - hOm
hom{g4n
xong, 4i vailhItt - h6( (hopg! b6ng
h6t)
liflu -1(; Ii; (chl)Oi chQai)
nu • nu
(11A\l)
rech - .rich
(�b)
2.1.2.3.
�rig
tirbl�n -
bien(gIii,
ehql), ; .
cMt -
cMt{giiit) ch(im
- c/qon (f\Jrp)c6p -
c6p.(g6p,
c6p� I!6pnJ$) cutin - cudh.(q�)
e(jandang - dang (giol
dual
tay ra,
,
l
bai - bai (cai mail
b6u • b!!u (bfpt)
chOn - chOn (gac)
chieng - chieng (thang gieng)
cu - cu
(thing!
con trailhe - he
(them)
lac -lac
(Me
lao) min -min
(chAn)mun - mill! (lr\»
nang - nang (mQ caul
tMc - tMc (h�t loa)
bit. bet(nMo bet)
com - com
(gAy)
cuJng
-cuJng (quAng)
16m' -
16m
(10m)'..l 1
mem - me", (dee); ",em deo
ranh - ranh
(gibi,
hiet rO)elil _ cai (gAi)
chUi - chid (lau)
caf. C(Ji (xemlQhin)
xlic - x6C
(lIac)
!l8ch4ang
- dang (liiillIIch) ra� - �
(ghjc,
b'mg)� Ti�ng M.rong
••••, diing - diil!g (gillng,
cbl!ng)
dAy"" ham - haml am (pha "htl)
t�• ham he - ham he (ham dQa/ de dQa�
hil - hil (ngiri)
hung - hung (dil': hung dil') /eMp - !chap
(chAp nAil
/Choon • !chaon (dilog I�, chua tiSn banh) Idn Wn -Idn
Ichdn (cbAQ
chill161 - 16i (toi)
lum !chum - lum !chum �Iom khom) nlim
tip
- nlimtip (nim sAp, �
Up)nOm _ nOm
(dS
1Au, n4m 00)nhOm - nhom
(nsam)
nuang - nuang
(nha,
t\IR, d>,ra) phil -phil
(n6i d6c/ 1!Io)leo -leo
(mo)
lhieu -Ihieu
(dbt)
I
ltili
I)
37 ,
• • •
diic - diic (nhAc t6i) hay - hay
(biSt)
hen - hen (ho)
bOn - han (gi�)
kil- kil (ghet)
kh6y - kMy (kheu) rdl- rdl
(cit,
thail(6 -16
(tcln truAng)
lui lui - lui lui (lui thui)
• • •
mi:iI • mi:il (dAt)
nOi - nOi
(cAu,khAn)
ngiln - ngiJn(chia riSng)
nhrli - nhui
(diy,
"'0)phang - phung (dahh)
ru- ru(sb)
1h6p -IMp (<lAp
nuac)tJlC - Itic (�) cAm tire
ung - ung
(ptu6it)
ray • .uly ("ai);
•
ua _ uo (thfch)
xdng
_xdng
(sling,xfutg !"ing:
sling sb)2.1.;1.4. Ph6 tir, Irq tir
chi - chi (gi); nO - nO (nllO/luI)
2, 1.2.5. E>� til:
ni - ni
(day);
nl- n1 (nay)3. Kit luin
Til Sll lchAo sat buOc
diu,
dAichi�u
so sAQ)l gillatiSng MOOng
v.phUOi.g
ngil' miSn Trung 'dA cho
chilnl:l
tatb4y nguAn gAc
ngonngil'
cm ,phuong itgil' miSn Trung. Tild3Qg
d�ng gibtiSng
Mu(JQg vAphuong
ngil'miSn
Trung fakha Ibn. S" kb6c biet gib phuong ngil' Viet Kinb
JDiSn
Tnmg vatiSng Mu(JQg
chu
yeu
iJ ngil' Am, Am giQng pIlAt am.Am giQng tiSng
Mu<)QgbAng piling,
It tr!nt
bAng
banphUOi.g
ngil'miSn
Tomg. P·buongngil'1Oi8n
Trung cO !!hlingnCt khAc bi� vai ngon ngil' toAn dan chlnb !A cAe
yeu
tA ngoD ngil' MuOng vA ngon ngil' Da d!Io.SIl
"hAc bi� gibtiSng
Mucrng vAtiSng
Vi� Kinl! Ja dQ S\Iti� bien
ngOn ngil' trong 1>0 p}$t nguIJi I\inh di&t III s4u rQnghon nguIJiMuOng.
• , __- , ,
38
, ".Ng4DI.'
D(!1t
sa 11 !,im lOISCAi
gQi
LA c8cyeu
to ngan agft d. trol1gphllOllIj
ngitmilD
Tnmg, '* bi� Itkhu V\l'C BAc
miAn
TJW\g cbinh la cOD llJU gilty!u
16 ng�n ngit Viet -Milling.
SI' khac Jlhau gilt. c8c
pbll<mg
ltgit trol18ti�g
Vi�1 KiM ebi!yeu
IA '1' kbknhall gi!ia cae
yeu
16 ngon ngll yay 1JIIJQl1, mfrc d� dam � ciIa S\f biSn d6;ngon
ngit
qua qUA trinhti!p bi�.
TAl
LIeU
nIAM KHAoI.
Nguygn
Nhli aan (chu bien), 1)t 41inIling
4ia phurmg Nkirl- trnh. Nxb ViIh6a Th6ng tin, H., 1m.
2. Hoang Thi Chill, Phurmg ngl1'Ir{>c
JUng
VIII, Nxb DHQG, H., 2004.3. £lJng ThMlh H6a,
1'f¥l1Iin phurmgngl1'tling
1'111, Nxb DIINi.Jg.
2005.4.
Nguy6n
ViIIl Khaflg (chll biel!), Bili Cb� Hoang Vin IUnh, 1lr 4Iin Murmg - J'J;t,Nxb ViIJl 'h6a din tOe, H. 2002.
5.1.,6 Dfrc Lufn. NgI1'
rrghTam9i.1I
1ft qp/nIoiIgngl1'Qudng
Ham, TIc Ngiln niO'''DIIi
�g,
sa 10, H., 1998.6. J.;a Duo tu"," :Bwc 4Ju J:hQo sOt .Ill trUVt vO ngI1' tim gllm phurmg ngI1' Qu<itg
8ini. •.1 Ngirl Tfhh. frong
Hhlmg
...in ill khoa hpc :riJ hPl va nl¢n .Iin kh.. ".,8dc mlin Trung; Nxb N� An,tr. 155-162, Ul<l9.
1.lio4ngl'he
(chlibieR),
1lriUntiJng
Pf{t, TIIII1i1fi!Jlrll�
hQ¢-Nx\! EliNing,
200S.8. VO XIlin Jeang, OW tMm!ll< � oJp/qt dm
I<4p ItI�
y�, TIQIIBMPt""
win iii"f6iI ngl1'Me JIIII N(lm, NXb DH&THCN,
It,
198-1••