DIE AFRIKAANSE DRAMA, 1940-1941

M. P.

OUVIER BURGERS

S 'n

mens

in dr. Nienaber se lys die toneelwerke naslaan wat tussen September 1940 en Augustus 1941 verskyn het,

dan

lyk die oes nogal groot. Dis egter lank nie alles koring nie. In ons romans en kortverhale is ons geneig

om

die verskil te beklemtoon tussen lektuur en literatuur, tus- senblote leesstofen kunswerke. Die lyne wat hierdie groepe skei moet ons deurtrek tot in die drama, sodat daar verskil

gemaak

kan

word

tussen blote opvoermateriaal en waar- agtige dramatiese kuns.

,,Wanneer die Blare Val" en ,,Die Kwaal" van F.

W.

Boonzaaier, ,,Die Applikant en ander Samesprakies," deur M. H. Pienaar, ,,Kerrievleis en Kerrierys" van G. Lampen, en die vier toneelstukkies van A. _J. C. Meiring vir Kinders (,,Op die

Pad

van Suid-Afrika," ,,Parlementsitting," ,,Die Afri-

kaanse

Boom"

en ,,Klein Helde")

—

dis alles blote opvoer- materiaal,

soms

nogal van

swak

gehalte.

Effens hoër staan

Meyer

de Villiers se ,,Eer."

Aan

die begin

maak

die stuk 'n mat indruk: daar ^is min karakter- tekening, en die tonele mis hegte

bou

en spankrag. Geleide-

lik

kom

daar verbetering, en

sommige

van die latere tonele kan as taamlik geslaag beskou ^word. Regdeur bly sekere karakters egter onoortuigend, en die leser

word

^gehinder deur die taal, wat soms net van so'n aard is dat dit uit die toon val en die atmosfeer verbreek.

Bokant die lae vlak van die eerste groep staan ook die kleurryke ,,Willem Adriaan van der Stel" van Grunius. Die gedagte

om W.

A. van der Stel die hoofpersoon ^{in 'n}

drama

te maak, het seker al

by meer

^{as een skrywer opgekom.}

Of

W.

A. langs sy noodlottige en minder edele karakter- trekke ook

nog

^{genoeg grootse en}

aangename

elemente ⁱⁿ sy samestelling

gehad

het

om hom

geskik te

maak

vir so 'n hoofrol, sal deur baie betwyfel word. Grunius teken

hom

as

'n

bewonderaar

van die grote

Lodewyk

van Versailles, en as 'n aspirant Roi Soleil op klein skaal. Deur die metodes wat hy toepas

om

sy heersersideaal te verwesenlik, bewerk hy sy eie ondergang. Hierdie werk het nie

geword

tot 'n

groot dramatiese geheel-eenheid nie. Daarvoor ^is daar te veel karakters, wat slegs fragmentaries bly, en geen strakke toegespitsheid

op

een doel, helder gesien, nie. Die slot

maak

^'n

swak

indruk; en alhoewel daar etlike goeie tonele in die werk is, laat die geheel 'n

mens

met 'n eífens ver-

warde

indruk agter.

Alleen twee werke

van

die hele oes

kom

in aanmer- king vir beskouing as waaragtige dramatiese kuns, en dis die bundels

eenbedrywe

van

Uys

Krige en J. F.

W.

Gross- kopf; en

van

dié twee staan Grosskopf kop-en-skouers bo, hoofsaaklik

omdat

Krige

soms meer aandag

gee

aan

verto- ningselemente as

aan

die essensieel dramatiese, en ook

omdat

hy

nog

nie geleer het

om

sy stukke so

heg

en

kompak

te

bou

as wat Grosskopf syne

bou

nie.

Krige se bundel bevat „Die Wit Muur," ,,Die

Skaapwag-

ters van Bethlehem" en ,,Die Arrestasie."

,,Die Wit

Muur"

gee die verhaal van Japie Greyling, wat

bekend

is uit Jan Celliers se gedig.

Wat

treffend mooi is in die stuk is die digterlike voorstelling vandie witmuur, waar-' teen Japie geplaas

word

vir die teregstelling. Die toene-

mende

lig van die

opgaande

son op die

muur

se skitterende vlak verleen 'n merkwaardige simboliese krag

aan

Japie se heldedaad.

Maar

hiermee is ook die belangrikste gesê

in verband met die werk. Die toneelinrigting laat iets te

wense

oor; die

gang

van die kruisverhoor is swak; en die tekening van die twee Engelse offisiere nie juis oortuigend nie.

,,Die Skaapwagters van Bethlehem" is 'n Kersnagdrama.

Drie herders, wat

wag hou by

die skepe,

verneem

van 'n vierde,

wat na

die herberg gestuur is, dat 'n vreemdeling

in dieherberg die

koms

van Christus voorspel het.

Dan

sien hulle die ster en hulle volg dit

na waar

hulle die Kind sal vind. Die vervanging van die Engele deur 'n vreemdeling

in 'n herberg sal die

gewone

leser as

vreemd

tref, en dit bemoeilik ook tot 'n

mate

die uitbeelding van die ,,wonder"

wanneer

die herders besef dat die Christus gebore is.

Aan

die ander kant pas die bewerking van die

wonder

deur middel vandie sterweergeheel-en-al

by

die realisties-digter- like siening van die herders. Teen die slot speel die skrywer

los en vas met die toneelgebondenheid van die

gewone

ver-

hoog op

'n manier wat eintlik alleen in die rolprent en in die radiodrama moontlik is.

Die derde stuk is die verhaal van 'n arrestasie wat nie plaasgevind het nie. In 'n ou

Kaapse

huis in die distrik Stellenbosch in die jaar 1706 vergader ses vrouens, wie se mans, verloofdes of kinders almal betrokke ^is in die opstand teen

W.

A.

van

der Stel.

Op

soek

na

die mans, metdie doel

om

hulle in hegtenis te neem,

kom

kaptein Hasewinkel

op

die vrouens af,

maar

hulle weier almal fier

om

iets te vertel.

Daar

is etlike tonele en elemente in die stuk wat

goed

geslaag is: die inleidingsgesprek, die toneel waarin die vrouens hoor van die dreigende arrestasie, en dele van die slot, bv. die toneel

waar

die kaptein 'n

man

in die kas verwag, en slegs 'n seun ontdek. Mooi ook is die kontraste tussen

sommige

van die vrouens, alhoewel hulle nie altyd oortuigend bly nie.

Die stuk

word

verder beskadig deur twee dinge: gebrek

aan

kernagtige inperking, en die feit dat die skrywer

hom

laot verlei tot oppervlakkige uiterlike vertoon.

Sommige

tonele is veelste lank (die skrywer sêself van een toneel dat dit

maar

weggelaat kan word!); die episode met die Franse woorde, en die drinkery van mev. Elberts is oorbodig. En

dan

die vertonerigheid^: Die rokke, die houdings, die toneel

wat

soos 'n skildery uit die I8de eeu moet ^lyk, en die slot- verskyning

van

mev.

Van

Zyl. Die visuele element, wat in

„Die Wit

Muur"

gestyg het tot 'n hoogtepunt van simboliese krag, het hier bly steek in blote spektatoriale vertoon.

Jammer

dat Krige nie van sy beter dramaties-digterlike werk, soos ,,Die

Gees

^van die Water," laat

opneem

het in die bundel nie.

Die beste het gebly vir die laaste: ,,Die Klipdolk en ander Kort-spele," deur J. F.

W.

Grosskopf. Diebundel bevat twee eenbedrywe: „Die Klipdolk" en „OorIog is Oorlog," en twee hoorspele vir die radio, ,,BIinde Liefde" en ,,Die Pos- koets in die Rivier."

Kenmerkend

van Grosskopf ’se kort-spele is die konsen- trasie op die allerbelangrikste in 'n paar oomblikke van hoogspanning in die lewe van 'n groep karakters. Soos hy

dit self in sy voorwoord stel: „daar (is) menslike motiewe