Oor eksegetiese metodes en nog wat: 'n Gesprek

Oor eksegetiese metodes en nog wat: ’n Gesprek

W S P rin slo o U niversiteit van P reto ria

A bstract

O n exegetical m ethods and all that: A discussion

D isc u s sio n s w ith le a d in g E u r o p e a n O ld T e s ta m e n t sc h o la rs in d ic a te th a t th e r e h ave b e e n n o d ra m a tic changes in exegetical m ethodology during the p ast ten y ears an d th a t no consensus has b e e n rea c h e d in this regard. N evertheless m ost scholars ap p ear to agree th at b o th synchronic an d d ia c h ro n ic facets sh o u ld receive p ro p e r atte n tio n in the exegetical process, and th at the two may be com bined in a single model. T he role o f the re a d e r and the w hole m atter of reception theory do not seem to have received much a tte n tio n from O ld T e sta ­ m ent scholars in E urope.

Soos o n g e v e e r tie n j a a r g e le d e (P rin slo o 1979: 201-210) w as d it w eer e en s my voorreg om m et ’n aantal E uropese O u-T estam entici gesprekke te kon voer oor die vak terrein van die O u T estam en t in die algem een en die m etodologie van eksegese in die besonder. O o r dié aangeleentheid kan en m ag eksegete nooit uitgepraat raak nie.

H oew el die ek segete w at hier aan die w oord gestel w ord se werkwyse m eestal goed b ek en d is uit hulle publikasies, was dit tog sinvol om indringende gesprekke m et hulle te kon voer en pertinente vrae te kon vra. O p dié wyse is dit m oontlik om se k e re vergelykings te tref. D ie ek seg ete w at h ier a a n die w oord g estel w ord, is v e rte e n w o o rd ig e n d v a n ’n v e rs k e id e n h e id van k o n fessio n ele en m e to d o lo g iese invalshoeke. N atu u rlik kan ’n m ens nie op grond van g esprekke m et en k ele e k se ­ gete to t konklusies oor die algem ene stand van die O u-T estam entiese eksegese kom nie. T og bied dit ’n m ens die geleentheid om sekere tendense en ontw ikkelinge in die vakgebied aan te wys. D ie keuse van eksegete w aarm ee gesprekke gevoer is, is in ’n se k e re sin h eel w illekeurig. D ie volgorde w aarin die g esp rek k e w eergegee w ord, dui o ok nie p rio rite it a a n nie m aar is gew oon ’n aand u id in g van die krono- lo g iese o rd e w a a rin die g e sp re k k e p laasg ev in d h e t. H o ew el gep o o g is om die

WSPrinsloo

gesprekke m et die onderskeie geleerdes so ’o b je k tie f en getrou as m oontlik w eer te gee, vind d a a r tog h e rin te rp re ta s ie p laas en w ord die eksegete d e u r die gesprek- voerder ‘gelees’ sodat ’n m ens nie volkom e aan subjektiw iteit kan ontkom nie:

Dr E ep Talslra (V rije U n iv ersiteit A m sterd am ) ag dit n o odsaaklik d a t die sinkro- n iese e n d ia k ro n ie se asp ek te saam in e e n ek seg etiese m odel g eb ru ik m o et word.

D it is vir hom dus nie ’n kwessie van die een o f d ie a n d e r nie, m aar albei aspekte m oet aan die ord e kom. Hy staan dus ’n kom plem entêre b enadering voor. T alstra h e t ju is in sy p ro efsk rif (T alstra 1987) dié b en ad erin g p ro b e e r illu streer. H oew el T alstra die sinkroniese en diakroniese aspekte van ew eveel belang ag om die teks te verstaan, oo rd eel hy d at die sinkroniese werk die diakroniese m oet voorafgaan. D ie s in k r o n ie s e a n a lis e is ju is ’n h u lp m id d e l om d ie g ro e i v a n d ie te k s te h e lp re k o n s tru e e r en om ‘n a te ’ en ‘la e ’ in die tek s te id en tifiseer. In die sinkroniese analise b eh o o rt dit veral te gaan oor m orfologiese en sintaktiese sake. T alstra ag ’n a k ta n te a n a lise o ok van g ro o t b e la n g w a n n e e r d a a r m e t n a rra tie w e sto f gew erk w ord (T a ls tra 1987: 118 w ) . ’n T eks b e h o o rt dus tw ee k e e r g ean aliseer te word:

E ers sinkronies, stilisties en daarn a diakronies, redaksie-krities. T alstra is ook deel van ’n span navorsers, bek en d as Werkgroep Inform atica, by die V rije U niversiteit w at reeds die hele O u T estam en t m et behulp van ’n rek en aarp ro g ram morfologies en sintakties on tleed het (T alstra 1981, 1983a, 1983b, 1989). H oew el T a lstra hom o p die oom blik nie eintlik m et die teologie van die O u T estam en t besig hou nie, is hy van oordeel d at hierdie analises tog ook uiteindelik relevant vir die boodskap en die teologie van die O u T estam ent is.

P ro f M artin J M ulder, w at as p ro m o to r o p g etree h et vir die p ro efsk rif van T alstra, het aan die begin van 1989 as hoogleraar van die Rijksuniversiteit te L eiden geëm e- rite e r. M ulder stem basics m et T alstra saam oor die verhouding sinkronie-diakro- nie. In die praktiese beoefening van die eksegese w erk hy nie struktureel nie, m aar soos w at hy dit noem , e e rd e r gram m aties-histories. In sy resente kom m entaar op 1 Konings 1-7 (M u ld er 1987) val die klem op die filologiese, godsdienshistoriese en i ite r ê r e a s p e k te (vgl o o k M u ld e r 1989). D it blyk u it d ie g e s p re k k e m e t did N ed erlan d se ek segete d a t die besinning rondom die resepsieteorieë nog nie eintlik d a a r posgevat het nie.

D rJesper H0genhaven van die U n iv ersiteit van K openhagen (D e n e m a rk e ) het on- langs ’n belan g w ek k en d e boek o o r die teologie van d ie O u T e sta m e n t (Problems a nd prospects o f Old Testam ent Theology) gepubliseer (H ogenhaven 1987). Hy is ’n leerlin g van d ie b ek en d e S kandinaw iese g elee rd e E d u ard N ielsen en k o n sen treer

U TS 4 6 /1 A 2 (1990) 145

Eksegeticsc mctodes

v eral op d ie b o e k Je s a ja (H 0 g en h av en 1988). H 0genhaven is van m ening d a t die sinkroniese en diakroniese aspekte van die eksegese tw ee ap a rte paradigm as is wat nie gelyktydig op ’n teks toegepas b ehoort te w ord nie. A lbei dié sake is egter nodig om die teks te verstaan en m e e t kom plem entêr gebruik word. In die Skandinaw iese la n d e w at ’n tyd g e le d e m o o n tlik o n d e r e e n n o e m e r tu isg eb rin g sou k on w ord, naam lik die trad isie-h isto riese b en ad erin g (m et die klem op m ondelinge oorlew e- ring), is d a a r nou so ’n verskeidenheid van benaderings dat dit nie m eer m oontlik is om h u lle o n d e r e e n n o e m e r tuis te bring nie. D ie b e o e fe n a a rs van die trad isie- h istoriese b en ad erin g is tans ook m inder polem ies en m eer to le ra n t teen o o r an d er e k se g e tie se m o d elle. H0gen h av en is van m ening d a t d a a r in die S kandinaw iese la n d e o o r d ie a lg e m e e n g e sp ro k e to g ’n bew eging is in d ie rigting v an ’n m eer sinkronies-literêre benadering.

P ro f K laus Koch van die U n iv e rsita t H am b u rg (W es-D u itslan d ), ’n b ek en d e O u- T e sta m e n tik u s w at reed s baie g ep u b liseer het, is ’n leerling van V on R ad (K och 1976, 1981, 1986). Hy is van mening dat sy boeke oor die profete (K och 1978,1980) te konserw atief is na die D uitsers se smaak! O o r die eksegetiese m etodologie sê hy d a t die kanoniese benad erin g van Childs neig om a-histoiies te w ees en nie genoeg van die groei van die k anon m aak nie. le m an d soos J P F o k k elm an m aak m et sy m e to d e h isto riese v rae ein tlik oorbodig. By dié g elee rd es in D uitsland w at ‘rein h is to risc h ’ w erk (bv d ie ‘G ó ttin g e r-S c h u le ’, by nam e Sm end e n P e rlitt) h e t die literêr-kritiese m etode, volgens Koch, doel op sigself geword om m aar net redaksie- laag op redaksielaag te rekonstrueer. E lkeen bou a s ’t w are by wyse van spreke aan sy e ie P e n ta te u g . K och se b e n a d e rin g is o ok d a t ’n m ens m o et begin m et die

‘E n d g estalt’ van die teks en dit sinkronies m oet benader. Soos wat ’n argeologiese uitgraw ing m et ’n analise van die boonste laag m oet begin, so m oet die ek.segese ook m et die ‘E ndgestalt’ van die teks begin (K och 1987: 467). As die eksegeet egter tot

‘nachpriifbaren’ resultate wil kom, sal hy ongetwyfeld ook die diakroniese fasette in sy m etodologie m oet invoer. W ie dink d a t hy tot bevredigende resu ltate kan kom sonder die historiese gesigspunt v erkeer dus o n d er ’n iliusie (vgl Koch 1981: 318 w ).

D a a r m o et dus ook na die g ro ei van die tek s (v eral na die o o rle w e rin g van die tradisies) gekyk word. Koch m een ook dat ’n m ens by die skrywe van ’n teologie van die O u T estam en t m et die tradisiestrom inge m oet werk. ’n O u T estam en t teologie m o et v e rd e r ook u itlo o p op ’n Biblische Theologie. So ’n O u T e sta m e n t teologie b e h o o rt oo k ’n gesprek m et die Nuwe T estam en t en die Ju d aism e in te sluit. D it blyk d a t d ie invloed van die ‘K onstanz-Schiile’ en die d eb at rondom die resepsie- teorie nog nie eintlik vir Koch relevant gew ord het nie.

WS Prinsloo

P ro f Oswaldt L oretz is ’n R oom s-K atolieke g e le e rd e aan die U n iv ersitat M unster.

Hy sp e sia lise e r in die U garitoiogie en in die Psalm navorsing (L o re tz 1971, 1974, 1975, 1979, 1986, 1987, 1988). O m te onderskei tussen sinkroniese en diakroniese w erk is vir horn ’n valse onderskeiding. Beide dié fasette m oet gelyktydig aan die orde kom. D ie tradisieproses w aariangs ’n teks tot stand kom is baie belangrik. O m van die ‘E ndgestalt’ van die teks te p raat is vir L oretz 'n valse probleem stelling want

’n teks is die resu ltaa t van ’n in terp retasiep ro ses. Om dié red e h et L oretz, om dit eufem isties te stei, nie ’n hoe w aardering vir die kanoniese b enadering van byvoor- beeld Childs en R endtorff nie. O ok die iiteratuurw etenskaplike m etode van R ichter spreek horn geensins aan nie. V olgens L oretz w erk R ich ter m et die positiw istiese beginsel van die natuurw etenskappe om dat hy ‘n achprufbar’ wil w erk. O o r een van R ichter se studente (W ehrle) se proefskrif oor O badja m aak L oretz byvoorbeeid die volgende opm erking: ‘Die hier angew andte iinguistische M ethode b eru h t au f hochst problem atischen Pram issen, die kaum als exakt wissenschaftiich zu bezeichnen sind’

(L oretz 1989: 12). Sowel R endtorff as R ichter gaan volgens Loretz, m et ideologiese en d o g m atiese vooro n d erstellin g s na die teks toe. L o retz m een d a t W ellhausen, G u n k el en M ow inckel eintlik die enigste O u -T e sta m e n tie se g e le e rd e s is w at die afgelope eeu w erklik iets nuuts gesê het. Selfs V on R ad het nie eintlik iets nuuts bygedra nie. V ir L o retz g aan dit dus om d ie re k o n stru k sie van die trad isie- en interpretasieproses van die teks. Hy werk m et ’n sogenaam de kolom etriese analise om dié proses te rekonstrueer (L oretz 1975, 1986). Sy kriterium om die H ebreeuse p o e sie te a n a lis e e r en d ie in te rp re ta s ie p ro s e s te re k o n s tru e e r , vind hy in die U g a ritie se p o esie o m d a t laa.sgenoem de u it d ie se lfd e tra d isie as die H e b re e u se poesie kom. D it is belangrik om daarop te wys dat L oretz ’n leerling van D ahood is.

D ahood het n atuurlik ook in sy b ekende k o m m en tare o o r die psalm s U garities as v e rg ely k in g sm ateriaal g eb ru ik om die Psalm s m ee te v e rk la a r. H o ew el L o re tz anders as D ahood die U garities nie etim ologies aanw end nie - m aar wel kolom etries - kan dit nie w eggeredeneer word nie dat die beginsel om U garities as vergelykings- grond te gebruik tog van D ahood afkom stig is. O f L oretz m et dié b enadering ont- kom aan positiwism e en dogm atism e (dit w aarvan hy a n d e r eksegete beskuldig) is te betwyfel.

Prof Walter Beyerlin d oseer ook soos Loretz aan die U niversitat M unster, m aar hy is

’n L u th e ra a n . B eyerlin is ’n leerlin g van E llig er en h e t hoo fsaak lik in T u b in g en studeer. Beyerlin beskou hom self as ’n histories-kritiese geleerde en m aak nie so ’n g ro o t verskil tussen sin k ro n iese en d ia k ro n ie se w erk nie. Hy k o n s e n tre e r in sy navorsing op die Psalms. K enm erkend van sy werkwyse is d at hy baie uitvoerig werk en gew oonlik ’n hele m o n o g rafie a a n ’n en k e le Psalm wy (B ey erlin 1977, 1982,

U TS 4 6 /1 A 2 (1990) 147

Ekscgcticse mctodcs

1985a, 1985b). In sy w erk oor die Psalms begin hy m et die ‘E ndgestalt’ van die teles en gee uitvoerige aan d ag aan byvoorbeeld stilistiese sake. Hy doen dit eg ter hoof- saaklik om by die ‘p rim ê re tek s’, d it b e te k e n dié d eel w at d eu r die oorspronklike skrywer o f dig ter geskryf is, uit te kom. D ie latere redaksionele byvoeginge is egter nie onbelangrik o f sonder sin nie. V ir Beyerlin is die tradisiegeskiedenis van ’n teks u ite rs b e la n g rik e n hy g ee in sy P salm n av o rsin g o o k b a ie a a n d a g d a a ra a n . Hy p ro b eer ook telkens om wedersydse beinvloeding tussen die Psalm s en byvoorbeeld die p ro fe tie se g esk rifte e n die w y sh eid sliteratu u r aan te to o n , ’n A sp ek van die e k seg etiese pro ses w a a ro o r B eyerlin ietw at huiw erig voel, is die b epaling van die Gattung. Hy rek en d a t ons nog nie regtig ’n g reep h et op dié saak nie. Soos reeds aan g eto o n , lew er B eyerlin g ed eta illeerd e w erk oor die Psalms. Hy is gevolglik van m ening dat ’n Psalm kom m entaar soos dié van H-J K raus te oppervlakkig is. O m dié red e dink Beyerlin d a t dit feitlik onm oontlik is vir een eksegeet om ’n kom m entaar op d ie hele P salm boek te skryf. D esgelyks is dit onm oontlik om ’n sam ev atten d e te o lo g ie v a n d ie O u T e s ta m e n t te skryf. Hy sou e e r d e r v o o rk e u r g ee a a n ’n trad isie-h isto riese b en ad erin g soos dié van W ern er H Schm idt. (Alttestam entlicher G lauhe in seiner G eschichte). Indien hy ’n handboek vir sy stu d en te sou m oes kies om hulle in te lei in die m etodologie van eksegese, sou hy vanselfsprekend e e rd e r ’n h a n d b o e k kies soos dié van B arth en Steck (B a rth & Steck 1977) w at histories- krities g eo riën teerd is, as ’n boek soos dié van R ichter (1971) w at literatuurw eten- skaplik werk.

P rof P aul Maiberger is ’n R oom s-K atolieke O u -T estam en tik u s a a n d ie U niversitat Passau, een van die jongste universiteite in W es-D uitsland. Hy kon.sentreer tans in sy navorsing hoofsaaklik op die Sinai-probleem (M aiberger 1984), m aar het tog ook in die jo n g ste v erled e sinvolle bydraes o o r die Psalm s g elew er (M aib erg er 1988) V olgens M a ib e rg e r m o et ’n m ens eers d ia k ro n ie s m et ’n tek s w erk. D it is eers w anneer jy die groei van ’n teks gerekonstrueer het en die verskillende redaksionele byw erkings b ep aal het d a t jy die teks in sy finale gestalte verstaan. O m die teks te verstaan , m o et jy w eet w aar die teks vandaan kom. T og e rk en M aib erg er d a t die re k o n s tru k s ie van die g ro e ip ro se s van ’n teks ’n b aie h ip o te tie s e saak is. V a n ­ selfsprekend ag hy die Literaturkritik van groot belang. Hy het ironies genoeg hoë w aardering vir die benadering van R ichter. D it is egter slegs een aspek van R ichter se m eto d e w at M aib erg er sterk aan sp reek en dit is sy Literarkritik. D it lyk egter of hy ook w at dié asp ek b e tre f, vir R ich ter v erstaan soos w at hy hom graag wil v e r­

staan. M aiberger erk en d a t eksegete in D uitsland te min aandag aan die Endgestalt van die teks gee. O o r die verhouding O u T estam en t/N u w e T estam en t sê M aiberger d at die O u T estam en t ’n oop boek is en dat die O u T estam en t sy w are betekenis in

ÍKS Prinsloo

C hristus vind en ’n voorbereiding is vir die Nuwe T estam en t. N ogtans in terp re teer M aiberger die O u T estam en t nie direk Christologies nie. H oew el die p ro feet Jesaja C hristus nie direic in die oog gehad het in gedeeltes soos byvoorbeeld Jesaja 7 en 9 nie, het G od as die ‘prim êre O u teu r’ dit tog in die oog gehad. D it is interessant cm d aaro p te wys d a t hoew el M aiberger histories-krities w erk, hy tog in term e van die v o o rb e e ld v an J e s a ja 7 e n 9 neig om ’n m e g an iese S k rifo p v a ttin g te o p e n b a a r.

M a ib e rg e r h e t n ie veel erg aan d ie teo lo g ie van d ie O u T e s ta m e n t soos w at dit tradisioneel b eo efen word nie. D aar m oet e e rd e r gekyk w ord na die ontw ikkeling - dus d ia k r o n ie s - w a t die G ottesbild in d ie O u T e s ta m e n t v a n a f p o lite ism e to t m onoteism e deurloop het.

P r o f Siegfried M ittm a n n v an d ie B ib lisc h -A rg a o lo g isc h e s I n s titu t, U n iv e rs ita t T ubingen, hou hom hoofsaaklik m et argeologie besig, m aar het ook reeds belang- rike bydraes op die gebied van die eksegese gelew er (M ittm an n 1975, 1978, 1980).

Hy w erk ook histories-krities en ag die Literarkritik om dié rede van die allergrootste b eian g . D ie Literarlcritik stel hom in s ta a t om die G rundform en van die teks te rekonstrueer. D it is vir hom ook belangrik om na die kom posisie en opbou van die G rundform en te kyk (M ittm an n 1978, 1980). M ittm ann is van m ening d a t ’n teks m eestal in drie fases ontstaan het. M ittm ann is ’n goeie voorbeeld van ’n histories- kritiese geleerde. Hy vind geen aanklank by wat hy noem die strukturalism e van die R ic h te rsk o o l nie. D ié d e e l van die R ic h te rsk o o l (bv W a lte r G ro ss) w at m eer gram m atics w erk, se resultate vind hy egter baie w aardevol om vir sy eie eksegetiese w erk aan te w end.

In d ien ’n m ens na aanleiding van die bogenoem de gesprekke to t enige konklusies kan kom, sou ek die volgende sam evattende opm erkings wou maak:

• D a a r h et die afgelope tien jaar, ten m inste w at E u ro p a betref, geen dram atiese v era n d e rin g e e n ontw ikkelinge ten opsigte van die m etodologie van eksegese ingetree nie.

• D ie ek seg etiese b en ad erin g w ord to t ’n g ro o t m ate b ep aal d e u r die ‘skool’ en die kerklike tradisie w aaruit ’n eksegeet kom.

• W at d ie eksegetiese m etodes b etref, kan d a a r ook gesê w ord: ‘Soveel hoofde, soveel sin n e ’. D it lyk e e rd e r a so f dié situ a sie sal v o o rtd u u r as w at d a a r tot konsensus gekom sal word.

H T S 1 6 /1 A 2 (1990) 149

Eïlucgcticsc mctodcs

T e n spyte van verskillende eksegetiese uitgangspunte is d aar egter ’n m ate van e e n s g e s in d h e id d a a r o o r d a t d ie s in k ro n ie s e e n d ia k ro n ie s e a s p e k te b e id e beiangrik is by die interpretasieproses van ’n teks.

H oew el d aar geen eenstem m igheid is o o r die voigorde sin k ro n ie/d iak ro n ie nie, blyk dit tog d a t die m eeste eksegete van m ening is d a t aibei die fasette in een e k se g e tie se m o d el g e a k k o m o d e e r kan w ord en d a t d a a r nie ono o rk o m elik e p aradigm atiese besw are d aarteen ingebring kan w ord nie.

Selfs by eksegete w at histories-krities werk, blyk d a a r ’n groter bewuswording te wees van die teks in sy Endgeslalt. D ie opm erkings van Ed N oort (1989: 21) in

’n r e s e n te a rtik e l som d ie situ a sie g o ed op; ‘In d e la a ts te ja r e n is s te e d s d uideliker gew orden, d a t de vakw etenschappelijke discussie een weg zoekt tus- sen diachronische en synchronische benaderingen... D aarbij kwam de ontdek- king, d a t de uitleg van de tekst in zijn E ndgestalt niet alleen een verw aarloosd geb ied is, m aar m e t nam e d o o r b e n ad erin g en v anuit de literatuurw etenschap ook een kansrijke ondernem ing’.

D it blyk tog d a t ’n eensydige b en ad erin g (soos die kanoniese b en ad erin g wat neig om a-histories te w ees of ’n histories-kritiese b en ad erin g w at net aan die groei van die teks aandag gee) skerp kritiek van beide kante van die spektrum ontlok.

D ie b e sin n in g o o r re s e p s ie te o rie ë en d ie rol van die le se r h e t nog nie veel ingang gevind by E uropese eksegete nie.

Literatuurverwysings

B A R T H , H & S T E C K , O H 1977. Exegese des A lie n T estam ents: L eitfa d en der Methodik. 7. Aufl. Neukirchen-Vluyn: N eukirchener Verlag.

B E Y E R L IN , W 1977. "Wirsind wie Traumende": Studien zum 126. Psalm. Stuttgart:

V erlag K atholisches Bibelwerk. (SBS 89.)

B E Y E R L IN , W 1982. W ider die H ybris des G eistes: S tu d ie n zu m 131. Psalm . S tuttgart: V erlag K atholisches Bibelwerk. (SBS 108.)

B E Y E R L IN , W 1985a. Weislieillich-kultische Heilsordnung: Studien zum 15. Psalm.

N eukirchen-V luyn: N eukirchener Verlag. (B iblisch-Theologische Studien 9.)

H EY E R L IN , W 1985b. Weisheitliche Vergewisserung m it Bezug a u fd e n Zionskult:

Studien zu m 125. Psalm. G ottingen: V andenhoeck & R uprecht. (O rbis Biblicus et O rientalis 68.)

H 0 G E N H A V E N , J 1987. P roblem s a n d prospects o f O ld T esta m en t Theology.

Sheffield: JSO T.

H 0 G E N H A V E N , J 1988. G o tt u n d V olk h e i Jesa ja : E in e U n tersu ch u n g zu r Bihlischen Theologie. Leiden: Brill. (A cta Theoiogica D anica X XIV .)

K O C H , K et a l 1976. A m o s : U n tersu ch t m it d en M e th o d e n ein er stru ktu ra len Formgeschichte. Kevelaer: Butzon. (A O A T 30.)

K O C H , K 1978. D ie Profeten I: D ie A ssyrische Zeit. S tu ttg a rt: K o h ih a m m e r.

(U rban-T aschenbucher 280.)

K O C H , K 1980. Die P rofeten II: D ie B a b ylo n isch -p ersisc h e Z e it. S tu ttg a r t:

K ohiham m er. (U rban-T aschenbucher 281.)

K O C H , K 1981. Was ist Form geschichte? M eth o d en der Bibelexegese. 4. A ufl.

Neukirchen-Vluyn: N eukirchener Verlag.

KOCH, K 1986. Daniel. Neukirchen-Vluyn: N eukirchener V erlag. (B K A T 22.) K O C H , K 1987. P - K ein R e d a k to r ! E r in n e r u n g a n zw ei E c k d a te n d e r

O uellenscheidung. KT 37,446-467.

L O R E T Z , O 1971. S tu d ie n zu r a lth e b ra is c h e n P o e sie 1. D as a lth e b ra is c h e Liebeslied. /1 0 /1 7 1 4 /1 ,5 5 -5 6 .

L O R E T Z , O 1974. Psalm en Studien III (Psalm 23). UF 6, 187-191.

L O R E T Z , O 1975. D ie A nalyse d e r ugaritischen und h ebraischen Poesie m ittels Stichom etrie und K onsonantenerzahlung. UF 7,265-269.

L O R E T Z , O 1979. Die Psalm en Teil II. A O A T 2 0 1 /2 , 7-12.

L O R E T Z , O 1986. K olom etrie ugaritischer und h eb raisch er Poesie: G rundlagen, inform ationstheoretische und literaturwissen.schaftliche A spekte. Z A W 9 8 , 249- 266.

L O R E T Z , O & K O T T S IE P E R , I 1987. Colom etry in Ugaritic an d Biblical poetry:

Introduction, illustrations a nd topical bibliography. A lte n b e rg e : C IS -V erlag.

(Ugaritisch-Biblische L iteratur 5.)

L O R E T Z , O 1988. Ugarit-Texte u n d Thronbesteigungspsalmen: D ie M etam orphose des Regenspenders Baal-Jaliwe. M unster: U garit V erlag. (U garitisch-B iblische L iteratur 7.)

L O R E T Z , O 1989. O orsigartikel: W ehrle, J \9%1. Prophetic und Textanalyse. ThRv 8.S/1, 12.

M A IB E R G E R , P 1984. T opographische u n d historische U ntersuchungen zu m Sinaiproblem. G ottingen: V andenhoeck. (O rbis Biblicus et O rientalis 54.)

Prinsloo

U TS 4 6 /1A 2(1900) ,5,

Ekscgetiesc mctodcs

M A IB E R G E R , P 1988. Z u r P ro b le m a tik u nd H e rk u n ft d e r so g en an n ten Fluch psalm en. T T h Z 97/3,183-216.

M ITTM A N N , S 1975. D euteronom ium 1: 1 - 6; 3 literarkritisch und traditionskritisch untersucht. Berlin: D e G ruyter. (B ZA W 139.)

M ITT M A N N , S 1978. K om position und R edaktion von Psalm X XIX . V T 28, 172- 194.

M ITTM A N N , S 1980. A ufbau und E inheit des D anklieds Psalm 23. Z T h K l l , 1-23.

M U L D E R , M J 1987. Koningen, D eell. K am pen; Kok. (C O T.)

M U L D E R , M J 1989. S a lo m o ’s tem pel en JH W H ’s exclusiwiteit. (R ed e uitgesproken op 20 J a n u a r i 1989 te r g e le g e n h e id van h e t a fs c h e id als h o o g le r a a r in de G o d g e le e rd h e id a a n de R ijsu n iv ersiteit te L eid en ). L eiden: R ijksuniversiteit Leiden.

N O O R T , E 1989. Exegese van h et O ude T estam ent: E en zw erftocht. G T h T 89, 2- 22

.

PR IN SLO O , WS 1979. D ie m etodiek van eksegese: ’n D iskussie. N G T T 10/3, 201- 210

.

R IC H T E R , W 1971. E xegese als L itera tu rw issen sch a ft: E n tw u r f ein er alttesta- m entliche Literaturtheorie u nd Methodologie. G ottingen: V andenhoeck.

T A L S T R A , E, P O S T M A F & V A N Z W E T , H A 1981. D euterojesaja proew e van a u to m a tisch e teksvenverking ten d ien ste van die eksegese. A m ste rd a m : V U B oekhandel.

T A L ST R A , E, PO STM A F & V E R V E N N E , M 1983a. Exodus materials in autom a­

tic text processing, Part I: M orphological, syntactical a nd literary case studies.

A m sterdam : V U B oekhandel.

TA LSTRA , E, PO STM A , F & V E R V E N N E , M 1983b. Exodus materials in a utom a­

tic text processing. Part II: Concordance. A m sterdam : V U B oekhandel.

T A L ST R A , E 1987. H et gebed van Salom o: Synchronie en diachronie in de kom po- sitie van I Kon 8:14-61. A m sterdam : V U Boekhandel.

T A L S T R A , E 1989. G ra m m a r and pro p h etic texts: C o m p u ter-assisted syntactical research in Isaiah, in V erm eylen J (ed). The book o f Isaiah: L e livre d ’Isate. Les O racles et leurs relectures u n ité et co m p lexité de Vouvrage, 83-91. L eu v en : U niversity Press. (B E T hL LXXXI.)