Univerzitet u Beogradu
Filozofski fakultet
Odeljenje za sociologiju
Seminarski rad iz predmeta Prevladavanje prošlosti
Tema:
Ratni filmovi i konstrukcija prošlosti
Mentor: Student:
dr Todor Kuljić Rade Končar Koturović so10/23
Uvod
Film, koliko god realističan bio, uvek predstavlja konstrukt stvarnosti. Pored toga, film kao umetnička forma, ali i kao sredstvo masovne komunikacije, ne može da se razvija nezavisno od društva. Stoga, teme filmskog izraza su povezane sa društveno-političkim uslovima u kojima nastaju. Sa druge strane, kao i druge forme izražavanja i komunikacije, film koristi i neke univerzalne elemente koji nisu zavisni od društva u kome nastaju. Predmet ovog rada jeste istraživanje načina na koji se film, a pre svega ratni film kao poseban žanr, može koristiti u svrhu konstruisanja prošlosti. U ovom radu film će biti posmatran na osnovu njegove političko-ideološke funkcije, odnosno film će biti posmatran kao sredstvo prenošenja ideologije. Na taj način je moguće da se film dovede u vezu sa politikom jednog društva i da se analizira njegova uloga u učvršćivanju dominantne ideologije države, odnosno grupe koja je na vlasti. Prenošenje ideologije, naravno, podrazumeva i karakterističan odnos prema istoriji.
Cilj rada jeste da se utvrdi, sa jedne strane, da li postoje neki univerzalni elementi koji se pojavljuju u ratnim filmovima, koji služe konstruisanju poželjne istorije, a koji su zajednički za sve filmove bez obzira na državu u kojoj su nastali. Sa druge strane, potrebno je ukazati i na one elemente koji su karakteristični za određenu političku sredinu i koji čine sadržinu samog filma. Na kraju se može dati zaključak da li ratni film, iako različit po temama, sadržini i poželjnim obrascima koji se u njemu prikazuju, ipak poseduje neke univerzalne elemente koji služe u stvaranju određene slike stvarnosti. U ovom slučaju, bitno je kako se stvaraju poželjne predstave istorijskih događaja koje treba da budu u funkciji opravdavanja sadašnjosti, odnosno sadašnje dominantne ideologije koja je u funkciji države i vlasti.
Film kao ideološki aparat
Film kao medij se može posmatrati na više načina. Film može predstavljati umetničku formu, način izražavanja, može biti sredstvo masovne komunikacije, ali i propagandno sredstvo koje služi prenošenju određene ideologije. Kao što je pomenuto, film će se posmatrati kao medij koji služi prenošenju određenih poželjnih ideja, kako bi se mogao uočiti način na koji film učestvuje u ponovnom stvaranju prošlosti. Jer, ako bi se proučavao film kao umetnička forma, onda se ne bi moglo govoriti u tolikoj meri o uticaju društva i politike na film, već bi se više naglašavao individualni (umetnički) doživljaj stvarnosti od strane autora, koji nije uvek odraz društva u kome taj autor stvara. Ovako posmatrana uloga filma mora imati u vidu društveno-politički kontekst u kome film nastaje i koji uslovljava način na koji će se prikazati društvena realnost.
Pre svega, potrebno je definisati ideologiju, kao okvir u kome se posmatra uticaj na film i na teme iz prošlosti kojima se bavi. Ukratko rečeno, ideologija predstavlja ideje i verovanja koji služe za opravdavanje interesa dominantnih skupina (Giddens, 2007: 465). U ovom slučaju to se odnosi na državu i vlast koja se nalazi na čelu nje. Ideologija podrazumeva prenošenje ideja pojedincima, sa ciljem da se te ideje kod njih učvrste kao poželjni obrasci razmišljanja. Ideologija se tiče simboličke moći. Za ideologiju u savremenom svetu su posebno značajni masovni mediji, pa tako i film. Oni dopiru do ogromnog broja ljudi, bez mogućnosti da ti isti ljudi odgovore na poruke koje im se šalju (Giddens, 2007: 464-465).
Film će se posmatrati u ovom radu kao jedan od državnih ideoloških aparata1. Ovaj pojam je preuzet od marksističkog teoretičara Luja Altisera (Louis Althusser). Bez detaljnije analize marksističkog posmatranja društva i države, potrebno je pomenuti kako Altiser definiše DIA. On naziva „državnim ideološkim aparatima određen broj realnosti koje neposredni posmatrač vidi u formi određenih i specijalizovanih institucija“, te da „državni ideološki aparati funkcionišu putem “ideologije”“ (Althusser, 1979: 88-90). Ovi aparati prenose određene ideje, oni su sredstvo vladajuće ideologije, odnosno one grupe koja zauzima pozicije vlasti. Altiser ove pozicije povezuje sa vladajućom klasom, odnosno potrebom da u klasnoj borbi vladajuća klasa zauzima ove aparate kako bi jačala svoju poziciju na vlasti (Althusser, 1979: 88-91). Ovde je dovoljno reći da ovi aparati služe učvršćivanju moći države i vrednosti koje su potrebne kako bi se država kao takva održala,
ali i kako bi se održala ona grupa koja zauzima pozicije vlasti. Tako, npr. politički vrh jedne države može da interveniše u nekom filmu orijentišući tematiku filma u poželjnom smeru (Zvijer, 2011: 13). Film se nalazi između informacionog i kulturnog DIA, s obzirom na listu koju nudi Altiser. Tako film funkcioniše na polju kulturnog, gde prenosi gledaocima, odnosno pripadnicima nekog društva poželjne ideje, vrednosti, norme, obrasce ponašanja, kao i stereotipne slike neprijatelja, nepoželjnih vrednosti i ideja. Zato film, iako konstrukt koji nikada ne može biti potpuno realan, „može podstaći na identifikaciju sa sadržajima koje prikazuje, kao i da ti sadržaji podstiču iluziju o sopstvenoj istinitosti spram stvarnog života“ (Zvijer, 2011: 15). Iako, za razliku od državnih represivnih aparata koji funkcionišu putem nasilja, DIA to rade preko ideologije, oni u sebi takođe sadrže nasilje, pa barem to nasilje bilo i na simboličnom planu (Althusser, 1979: 90). Primer je cenzura u filmovima. Mnogi filmovi su bili zabranjivani, skraćivani, dorađivani, jer nisu odgovarali društveno-političkoj klimi države u kojoj su nastajali. Ovde se kao primer i cenzure, ali i različitog načina prikazivanja istih tema iz prošlosti, gde neki načini nisu bili poželjni, može uzeti period jugoslovenskog filma posle II svetskog rata. Sa jedne strane nalaze se ratni spektakli, koji su i predmet analize ovog rada, koji predstavljaju zvaničnu istoriju, a sa druge strane se nalaze filmovi crnog talasa u kome su teme iz rata prikazivane na politički manje poželjan način, te su stoga cenzurisani, ili slabo prikazivani, a samim tim i manje gledani. Na ovako definisan način, film se može posmatrati kao kanal putem kog država, posredno ili neposredno vršeći uticaj na film i teme kojima se bavi, komunicira sa gledaocem i vrši uticaj na njega.
Ratni film i konstrukcija prošlosti
doživljenih događaja. Žak le Gof navodi: „Prošlost je rekonstruisana u funkciji sadašnjosti koliko se i sadašnjost objašnjava prošlošću“ (prema Daković, 2012: 52). Ratni film, prikazivajući ratne teme, scene borbi sa neprijateljom, hrabro držanje vojnika i sl., a koji je vezan za državu u kojoj nastaje, ima i funkciju reinterpretacije istorijskih događaja. On funkcioniše i kao istorijski dokument, i kao fikcija, dokument epohe (Daković, 2012: 52). Kroz njega se učvršćuju ideje i vrednosti koje su dominantne, ne u prošlosti, već u trenutku nastanka samog dela. Film ocrtava trenutnu društvenu, kulturnu i političku stvarnost pričajući priču iz prošlosti.
Može se uočiti da ratni filmovi često nastaju u momentu kada je potrebno da se učvrsti postojeća društveno-politička klima, da se opravdaju određeni postupci države, kako u prošlosti, tako i u sadašnjosti, da se ojačaju pozicije onih koji su na vlasti i vrednosti koje oni zastupaju. Kao primer se može uzeti novi ruski ratni spektakl Staljingrad (Сталинград) koji se bavi Staljingradskom bitkom i Drugim svetskim ratom. Filmska priča nudi sasvim drugačiji pristup istorijskim činjenicama. U fokusu priče više nije komunizam i SSSR, kao i vrednosti koje je ta država zastupala. Važan je ruski narod i patriotizam. Kada se pogleda savremeni kontekst Rusije, jačanje ličnosti Vladimira Putina, jačanje nacionalnog jedinstva i ponosa, sasvim je razumljivo da 2013. godine nastane film koji će veličati, pre svega, ruski patriotizam i hrabrost. Filmska priča tako nastaje u okviru nacionalnog (pa čak i nacionalističkog) okvira, dok se zanemaruju neki drugi aspekti ove bitke i uopšte celog istorijskog perioda koji je vezan za SSSR i Drugi svetski rat. Kroz film je gledaocu omogućeno da proživi trenutke u kojima nije prisustvovao, da se poistoveti sa likovima, prvenstveno pozitivnim, da oživi i ojača stereotipe koje je već posedovao i koje je usvajao tokom življenja u određenoj zajednici. Kroz vizuelni prikaz istorije, omogućeno mu je da nađe temelj u prošlosti za vrednosti koje poseduje u sadašnjosti.
Analiza filmova
postoji i značajna literatura koja se bavi ratnim filmom, stoga je na raspolaganju i relevantna građa. Razlog zašto su uzeti za analizu jugoslovenski i hrvatski ratni film leži u tome što prikazuje, kada je reč o temama iz II svetskog rata, istorijske događaje koji su se dešavali na istom podneblju. Tako se može videti kako, u zavisnosti od samog državnog okvira, može postojati i različita istorija. Ovakvom analizom, iako je kratka, može da se utvrdi da li je način i potreba za konstruisanjem sećanja i prošlosti kroz film univerzalna pojava, i da li film zavisi od društveno-političkog konteksta u kom nastaje.
Ratni film u socijalističkoj Jugoslaviji
Kada se govori o ratnom filmu na prostoru Jugoslavije, pre svega se mora imati u vidu partizanski ratni film. Za partizanski film je karakteristično i to što on usvaja holivudsku naraciju, te je nazivan i crvenim vesternom. Kritika smatra da su filmovi jednoumni, stereotipni, žanrovski, što nije samo slučaj sa jugoslovenskim ratnim spektaklom, već i sa ratnim spektaklima u drugim zemljama (Zvijer, 2011: 47-48).
Filmovi koji ulaze u sastav analize su Bitka na Neretvi, Užička republika, Sutjeska, kao najpopularniji ratni spektakli na prostoru Jugoslavije. Kako je Nemanja Zvijer prilično detaljno analizirao ove partizanske filmove, ovde se može ukratko prikazati njegova analiza, jer je adekvatna za potrebe ovog rada. Ovi filmovi prikazuju tzv. neprijateljske ofanzive i borbe partizana protiv nacističke, četničke i ustaške vojske. Nastaju tokom 60-ih i 70-ih godina XX veka u okviru SFRJ, te je njihova tematika i način na koji se bave istorijom zavisila od tadašnjeg društveno-političkog konteksta. Tadašnji jugoslovenski socijalizam je tako uticao na to kako će film interpretirati istoriju. Osnovni elementi koji se mogu izdvojiti, a koji čine ideologizovanu predstavu prošlosti, jesu predstave II svetskog rata, slike neprijatelja, socijalističkog jugoslovenstva i tri stuba režima- Tita, Partije i partizana (Zvijer, 2011: 55).
Značajna predstava jeste i lik maršala Tita. On se u ovim filmovima javlja kao oličenje socijalizma i nečega čemu treba stremiti. Kroz njega se provlače pomenute vrednosti. Iako deo naroda i partizanskog pokreta, on u ovim filmovima zauzima poseban položaj, drugačiji od ostalih partizana i komunista.
Za ovu državu, kao i druge, potrebno je bilo prikazati i prisustvo neprijatelja. Taj neprijatelj stoji na putu slobodi i napretku društva. Neprijatelj se javlja kao drugost, uvek je stereotipno prikazan, sa osobinama koje su potpuno suprotne od onih koje su poželjne i koje poseduju partizani. Kao primer se može uzeti slika četnika koji se pojavljuju u ovim filmovima. Četnici su apsolutno zlo, antipod partizanima. Oni siluju, kolju, ubijaju iz zasede. Oni su pored toga kukavice i skloni su izdaji (Zvijer, 2011: 77-84). Pomenut je već vestern kao podloga za partizanske filmove. U ovim filmovima upravo se četnici mogu poistovetiti sa Indijancima u vesternu. Oni su divlji, razuzdani, stalno viču. Oni su tako predstavljeni jer se mora raskrstiti sa njima kao neprijateljima države. Posebno je važan nacionalizam koji je oličen u četnicima. Nacionalizam se javlja kao jedna od najgorih i najnepoželjnijih vrednosti (Zvijer, 2011: 77-84).
Ovi obrasci se pronalaze u skoro svim partizanskim filmovima. Može se uočiti, kao što je već pomenuto, da iako ovi filmovi predstavljaju slike iz prošlosti, zapravo se tiču sadašnjosti. Vrednosti koje su bile poželjne (može se uzeti primer bratstva i jedinstva), prenose se u prošlost, u ovom slučaju kroz film. Može se postaviti pitanje da li su te ove ideje stvarno u toj meri bile zastupljene u tim istorijskim dešavanjima. Zato se kroz film prenosi zvanična slika istorije i istorijskih dešavanja. Sledeći primeri upravo stavljaju pod znak pitanja ideje i vrednosti koje je zastupao partizanski film, te prikazuju drugačiju, opet ideologizovanu, verziju istorije.
Ratni film u Hrvatskoj
perioda vezani najviše za teme iz Domovinskog rata, ovde je interesantnije pomenuti filmove koji se tiču II svetskog rata. Na ovaj način se može videti kako se ponovo stvara kontinuitet, kako se stvaraju nova sećanja. Istorija istog podneblja je ispričana na nov način, nastankom nove ideologije.
Za analizu je uzet film Četverored, reditelja Jakova Sedlara. Film je nastao tokom 1999. i 2000. godine i smatra se jednim od najskupljih hrvatskih filmova. Ono što je interesantno jeste trenutak u kom se film prikazuje na televiziji. Na Vikipediji se može pročitati sledeće: „Najviše je kritika izazvala namjera HRT-a da se drugi dio emitira 2.1. 2000. - odnosno dan prije parlamentarnih izbora. To je protumačeno kao kršenje izborne šutnje, odnosno pokušaj da se birači natjeraju dati glas za HDZ umjesto Socijaldemokratske partije Hrvatske, koju se u državnim medijima opisivalo kao nasljednike jugoslavenskih komunista, u seriji eksplicitno optuženih za zvjerstva“ 2. Može se videti pokušaj stranke koja je na vlasti da učvrsti svoje pozicije, a što se uklapa u ideju o filmu i televiziji kao državnim ideološkim aparatima. U ovom slučaju jačanje vlasti je trebalo da se sprovede kroz film i prikazivanje prošlosti. Što se tiče radnje filma, ona obrađuje period kraja II svetskog rata. U filmu se prikazuje hronika stradanja Hrvata u Bleiburškom polju i na Križnom putu.
I ovaj film prikazuje uprošćenu stvarnost. Osnovne ideologizovane slike se tiču hrvatske nacije, domobrana, komunista, slika neprijatelja. Za razliku od partizanskih filmova, u ovom filmu se insistira na razlikovanju između Hrvata i Srba, na stradanju nedužnih domobrana, koji su žrtve komunista. Kroz nacionalistički okvir pokušava se opravdati uloga domobrana u ratu, pa čak i ponekog ustaše. Insistira se na ideji hrvatskog naroda koji je mučen, zlostavljan, gde se domobrani i saradnici sa nemačkim i ustaškim vlastima, kao pripadnici hrvatske nacije, gledaju kao nevine žrtve komunističkog progona. Sa druge strane, slike neprijatelja su prikazane na prilično isti način kao u partizanskim filmovima. Naravno, glavni neprijatelji jesu komunisti, i to Srbi komunisti koji su prešli iz četnika u partizane krajem rata. Sada ti partizani preuzimaju osobine koje su imali četnici u partizanskom filmu. Oni su ti koji zlostavljaju, ubijaju nevine, koji često psuju i ponašaju se krajnje divljački. Oni su zapušteni, skloni varanju, imaju izraženu sadističku crtu ličnosti, neki su čak i ludi. Tako se stvara kontinuitet između Srba u II svetskom ratu i njihove uloge u Domovinskom ratu. Komunizam se poistovećuje sa Srbima, pa se čak i briše razlika između četnika i partizana. Tako se pređašnje forsirano bratstvo i jedinstvo u partizanskim filmovima zamenilo forsiranim nacionalizmom.
Zaključak
Literatura
1. Althusser L. (1979). „Ideologija i državni ideološki aparati“, Marksizam u svetu, god. VI, br. 7-8: 77-119.
2. Bellour R. (2012). „Filmski gledalac- jedinstveno sećanje“, Naša mesta, br. 16: 44-49.
www.novamisao.org/wpcontent/uploads/2012/.../NASA_MESTA.pdf (pristupljeno
30.08. 2014).
3. Giddens A. (2007). Sociologija. Zagreb: Nakladni zavod Globus.
4. Daković N. (2012). „Izmaglice sećanja i istorije“, Naša mesta, br.16: 52-57. Dostupno na (internet): www.novamisao.org/wpcontent/uploads/2012/.../NASA_MESTA.pdf
(pristupljeno 30.08. 2014).
5. Zvijer N. (2011). Ideologija filmske slike. Beograd: Filozofski fakultet. Internet izvori
1. Vikipedija, članak o filmu Četverored http://sh.wikipedia.org/wiki/%C4%8Cetverored
(pristupljeno 04.09. 2014).
Filmografija
1. Bitka na Neretvi (1969) – rež. Veljko Bulajić
2. Četverored (1999) – rež. Jakov Sedlar 3. Sutjeska (1973) – rež. Stipe Delić
4. Сталинград (2013) – rež. Фёдор Серге́евич Бондарчу́к
