Risale-i Birgivi (Birgivi Risalesi) isimli risalenin latin Risale-i Birgivi (Birgivi Risalesi) isimli risalenin latin harflerine aktarımıdır.
harflerine aktarımıdır. Önsöz ve açıklamalar: Önsöz ve açıklamalar:
Risale-i Birgivi adlı 1805’te basılmı
Risale-i Birgivi adlı 1805’te basılmı!! bir kitabın Latin harflerine bir kitabın Latin harflerine aktarılmı
aktarılmı!! halidir. Bu nüsha 1805’te basılsa da içeri halidir. Bu nüsha 1805’te basılsa da içeri""i hicri 970i hicri 970 (miladi 1562/63) senesinde yazılmı
(miladi 1562/63) senesinde yazılmı!!tır. Kitap ilk kısmındatır. Kitap ilk kısmında ##mammam Birgivi’nin vasiyetnamesi oldu
Birgivi’nin vasiyetnamesi oldu""u tahmin edilen bir metni verir veu tahmin edilen bir metni verir ve ikinci kısmında da ek dini bilgiler vermektedir.
ikinci kısmında da ek dini bilgiler vermektedir. ##lmihallmihal niteli
niteli""indedir.indedir.
Kitapta mümkün oldukça kelimeler o gün nasıl yazılıyorlarsa o Kitapta mümkün oldukça kelimeler o gün nasıl yazılıyorlarsa o !
!ekilde Latin harflerine aktarılmaya çalıekilde Latin harflerine aktarılmaya çalı!!ılmıılmı!!tır. Dolayısıylatır. Dolayısıyla kelimeler eski biçimleriyle yazılmı
kelimeler eski biçimleriyle yazılmı!!lardır.lardır. Kitapta o dönemde do
Kitapta o dönemde do""al oldual oldu""u üzere noktalama iu üzere noktalama i!!aretleri, paragraf,aretleri, paragraf, yeni satıra geçmek gibi düzenlemeler yoktur. Ben elimden geldi
yeni satıra geçmek gibi düzenlemeler yoktur. Ben elimden geldi""inceince nokta, virgül, madde i
nokta, virgül, madde i!!areti vs. kullanarak metni düzenli kılmayaareti vs. kullanarak metni düzenli kılmaya çalı
çalı!!tım. Bu atım. Bu a!!amada ortaya anlam deamada ortaya anlam de""ii!!iklikleri çıkmıiklikleri çıkmı!! olması da olması da muhtemeldir.
muhtemeldir. Anla
Anla!!ılamayan kısımlar için parantez içinde soru iılamayan kısımlar için parantez içinde soru i!!areti kullandım.areti kullandım. Bazı eski kelimeler için de yine parantez içinde açıklama yaptım. Bazı eski kelimeler için de yine parantez içinde açıklama yaptım. Kitabın içinde bazı Arapça dualar ve bir iki paragraf da açıklama Kitabın içinde bazı Arapça dualar ve bir iki paragraf da açıklama vardı. Ben bunları kısmen yazdımsa da bir kısmını direkt atladım. vardı. Ben bunları kısmen yazdımsa da bir kısmını direkt atladım. Amacım Türkçe kısımları latinize etmek idi. Buraları okuyan olursa Amacım Türkçe kısımları latinize etmek idi. Buraları okuyan olursa eklerim.
eklerim.
Gelecek nesillerin geçmi
Gelecek nesillerin geçmi!!te yazılan kitaplarımızı rahatlıklate yazılan kitaplarımızı rahatlıkla okuyabilmesi dile
okuyabilmesi dile""iyle.iyle. Re
Re!!ad Orhan / Ankara - 2014ad Orhan / Ankara - 2014 ********************
******************** risale-i birgivi risale-i birgivi
(arapça bir paragraf) (arapça bir paragraf)
beyan-ül sıfat-el selbiyyeti beyan-ül sıfat-el selbiyyeti
evvel vasiyyetim oldur ki abideler
evvel vasiyyetim oldur ki abideler !!ehadet iderin ibadete layık veehadet iderin ibadete layık ve müstehik yoktur illallahü teala vardır
müstehik yoktur illallahü teala vardır !!eriki ve nazırı yoktur.eriki ve nazırı yoktur. geysiden ve ku
geysiden ve ku!!anmadan ve yemeden ve içmeden ve uyumaktan veanmadan ve yemeden ve içmeden ve uyumaktan ve do
do""madan ve domadan ve do""urmadan ve avrattan ve ourmadan ve avrattan ve o""landan ve kızdanlandan ve kızdan münezzehtir. bu nesneler anda olmaz ve olmak mümkün dahi de
münezzehtir. bu nesneler anda olmaz ve olmak mümkün dahi de""ildir.ildir. gökte ve yerde de
gökte ve yerde de""ildir mekandan münezzehtir. saildir mekandan münezzehtir. sa""da ve solda önde veda ve solda önde ve artda üstte ve altta de
artda üstte ve altta de""ildir cihetten münezzehtir. suretten veildir cihetten münezzehtir. suretten ve !
!ekilden ve renkten ve azadan baekilden ve renkten ve azadan ba!! ve kulak ve göz ve dil ve a ve kulak ve göz ve dil ve a""ız veız ve el ve ayak gibi münezzehtir. varlı
el ve ayak gibi münezzehtir. varlı""ının evveli ve ahiri yoktur.ının evveli ve ahiri yoktur. varlı
varlı""ı kendüdendir gayrıdan deı kendüdendir gayrıdan de""ildir. zatıildir. zatı !!erifesi bir hal üzereerifesi bir hal üzere sabittir. hasta olmadan ve gusanmadan(?) ve korkmadan ve
sabittir. hasta olmadan ve gusanmadan(?) ve korkmadan ve
tagayyüratdan cümle beridir. eksiklik sıfatlarından cümle beridir. tagayyüratdan cümle beridir. eksiklik sıfatlarından cümle beridir.
bu cümle alem yokken ol vardı. hiç kimseye muhtaç de
bu cümle alem yokken ol vardı. hiç kimseye muhtaç de""ildir. aczdenildir. aczden beridir. dilese bu cümle alemi bir anda yok ider ve dilese girü bir beridir. dilese bu cümle alemi bir anda yok ider ve dilese girü bir anda var ider. ve aña hiçbir nesne güç gelmez. bir siñek yaratma anda var ider. ve aña hiçbir nesne güç gelmez. bir siñek yaratma""lala yedi gökleri ve yedi yerleri yaratmak birdir kimse aña hüküm itmez. yedi gökleri ve yedi yerleri yaratmak birdir kimse aña hüküm itmez. ol cümleye hüküm ider. hiç nesne aña vacib de
ol cümleye hüküm ider. hiç nesne aña vacib de""ildir bir kimsedenildir bir kimseden nefi görmeden veya zarar görmeden beridir. cümle kafirler mü'min nefi görmeden veya zarar görmeden beridir. cümle kafirler mü'min olsa ve cümle fasıklar muti' olsalar ibadete dudu
olsa ve cümle fasıklar muti' olsalar ibadete dudu!!salar aña birsalar aña bir faide hasıl olmaz ve añar cümle halk kafir olsalar aña hiç zarar faide hasıl olmaz ve añar cümle halk kafir olsalar aña hiç zarar gelmez.
gelmez.
* beyan-ül sıfat-el subutiye * * beyan-ül sıfat-el subutiye *
hayat * ve alim * haydır alimdir her nesneyi bilür. göklerde hayat * ve alim * haydır alimdir her nesneyi bilür. göklerde olanları ve yerlerde olanları gizlüleri ve a
olanları ve yerlerde olanları gizlüleri ve a!!ikareleri bilür.ikareleri bilür. a
a""açların yaprakları sayısını ve cemi’ buaçların yaprakları sayısını ve cemi’ bu""day arpa sa’ir daneleriñday arpa sa’ir daneleriñ ve kumlarıñ sayısını bilür. asla bilmedi
ve kumlarıñ sayısını bilür. asla bilmedi""i nesne yokdur. cüz'iyetii nesne yokdur. cüz'iyeti ve külliyeti bilür. geçmi
ve külliyeti bilür. geçmi!!leri ve gelecekleri bilür. ademin gönlüneleri ve gelecekleri bilür. ademin gönlüne geleni ve dili ile söyledi
geleni ve dili ile söyledi""ini ve içi ile taini ve içi ile ta!!ını cümle bilür.ını cümle bilür. hazırları ve gaybleri bilür gaybleri en çok o bilür hiçbir kimse hazırları ve gaybleri bilür gaybleri en çok o bilür hiçbir kimse gaybı
gaybı bilemez bilemez makarallah makarallah teala teala bildire. unutmakdan bildire. unutmakdan ve ve gafletden gafletden veve sehvden beridir. ve bilmesi ezeldir kadimdir soñradan olma de
sehvden beridir. ve bilmesi ezeldir kadimdir soñradan olma de""ildir.ildir. semi' * semi'dir. her avazı i
semi' * semi'dir. her avazı i!!idir. gizli avaz olsun kani(?) avazidir. gizli avaz olsun kani(?) avaz olsun bir ki
olsun bir ki!!inin kulainin kula""ına fısıldasan ol iına fısıldasan ol i!!itmese allah tealaitmese allah teala i
i!!idir.idir.
basar * basardır. her
basar * basardır. her!!eyi görür. karañu gicelerde kara karıncanıñeyi görür. karañu gicelerde kara karıncanıñ kara ta
kara ta!! üzerinde yürüdü üzerinde yürüdü""ünü görür ve ayaünü görür ve aya""ı tavı tav!!ını(?) iını(?) i!!idir. lakinidir. lakin i
i!!iddiiddi""i bizcileyin kulai bizcileyin kula""ıla deıla de""il ve gördüil ve gördü""ü gözle deü gözle de""il gözden veil gözden ve kulakdan beridir.
kulakdan beridir.
iradat * muriddir diledi
iradat * muriddir diledi""in iin i!!ler. dilemediler. dilemedi""i vücuda gelmez. hiçi vücuda gelmez. hiç nesne aña lazım ve vacib de
nesne aña lazım ve vacib de""ildir. bir kimse aña güc ile bir nesneildir. bir kimse aña güc ile bir nesne itdirme
itdirme""e kadir dee kadir de""ildir. her nesne kim alemde vardır añın dilemesiildir. her nesne kim alemde vardır añın dilemesi ile olmu
ile olmu!!dur edur e""er hayr ve eer hayr ve e""erer !!er. müminlerin imanın ve mutileriner. müminlerin imanın ve mutilerin taatin dilemi
taatin dilemi!!dir dilememidir dilememi!! ise mumin ve muti’ olmazdı kafirin ise mumin ve muti’ olmazdı kafirin küfrini ve fasıkın fıskını dilemi
küfrini ve fasıkın fıskını dilemi!!dir edir e""er dilemese hiçbir kimseer dilemese hiçbir kimse fasık ve kafir olmazdı. bir sı
fasık ve kafir olmazdı. bir sı""acak kanadın kımıldadamaz allah-üacak kanadın kımıldadamaz allah-ü teala dilemedikçe her nesne kim i
teala dilemedikçe her nesne kim i!!leriz añın iradıyla ileriz añın iradıyla i!!leriz.leriz. dilemedi
dilemedi""i nesne vücuda gelmez zira alameti aczdir. dilese cümleyii nesne vücuda gelmez zira alameti aczdir. dilese cümleyi mu'min ve muti iderdi ve e
mu'min ve muti iderdi ve e""er dilese cümleyi kafir ider diyerek sualer dilese cümleyi kafir ider diyerek sual idersen niçün cümlenin mümin olmasını dilemedi bazen kafir olmasın idersen niçün cümlenin mümin olmasını dilemedi bazen kafir olmasın diledi cevab oldur ki aña diledi
diledi cevab oldur ki aña diledi""i ve istedii ve istedi""i nesneden sual olmazi nesneden sual olmaz ol cümleye sual ider faili muhtardır. her diledi
ol cümleye sual ider faili muhtardır. her diledi""i ve istedii ve istedi""ii nesnelerde faideler ve hikmetler vardır. adem o
nesnelerde faideler ve hikmetler vardır. adem o""lanınıñ aklı añalanınıñ aklı aña iri
iri!!mez küfürleri murad-ı definde ve küfürlerin diledimez küfürleri murad-ı definde ve küfürlerin diledi""inde veinde ve yılanları ve akrebleri ve hınzırları ve ayrı
yılanları ve akrebleri ve hınzırları ve ayrı !!erleri yaratdıerleri yaratdı""ındaında nice hikmetler ve faideler vardır. bize onları bilmek lazım de
nice hikmetler ve faideler vardır. bize onları bilmek lazım de""ildirildir hemen bize lazım olan böylece itikad itmekdir. iradatı kadirdir
hemen bize lazım olan böylece itikad itmekdir. iradatı kadirdir ezelidir soñradan olma de
ezelidir soñradan olma de""ildir.ildir.
kudret * kadirdir her mümkin olanı yaradır dilerse ölüyü diriltme kudret * kadirdir her mümkin olanı yaradır dilerse ölüyü diriltme""ee ve ta
ve ta!!ı ve aı ve a""acı söyletmeacı söyletme""e ve yürütmee ve yürütme""e kadirdir. göe kadirdir. gö""leri veleri ve yerleri yok itme
gibi gö"ler ve yerler gibi yerler yaratma"a kadirdir. bu cümle yeri altın veya gümü! itme"e kadirdir. suyu yukarı akıtma"a ve akarken gümü! itme"e kadirdir. bir kulunu bir saatde !arktan ma"ribe ve ma"ribden !arka iletme"e kadirdir. ve bir kulunu bir saatde
yeryüzünden yedinci gö"e iletip girü getirme"e kadirdir. kudreti kadimdir ezelidir ebedidir soñradan olma de"ildir ve !imden girü de"inür dahi de"ildir.
kelam * mütekellisdir söyler lakin bizcileyin dille de"il. bazı kullarına vasıta sır söyler. musa aleyhisselam gibi ve bizim
peygamberimiz muhammed aleyhissalatü vesselam ile miracda ve gayride söyledi"i gibi. ve bazına cebrail vasıtasile söyler. enbiyaya ekserü zamanda böyle olmu!dur.
kuran * allah’ın kelamıdır. hadis ve mahluk de"ildir. pes hak
tealanıñ bu yedi sıfatı hayat alim semi’ basar iradat kudret kelam kadimlerdir. zat-ı !erifi ile kaimlerdir. zevalden ve tagirden berilerdir.
tekvin * ve dahi allah-ü teala halikdir. her!eyi yaratan oldur. añdan gayrı yaradıcı yokdur. hayvanların ve ademlerin i!lerini ve hareketlerini ve sukunlarını ve ibadetlerini ve günahlarını ve hayırlarını ve !erlerini ve imarlarını yaradan oldur. eliñ
kıpırdadı"ını ve diliñ söyledi"ini ve gözüñ acdı"ı ve yumdu"uni yaradan oldur ve siñekleriñ uçdu"uni ve aya"ıñ kımıldadı"ıni ve özüni yaradan oldur. bizi ve bizim amellerimizi ve cümle hayvanatı ve amellerini ve gökleri ve içinde olanları ve yerleri ve üstünde olanları yaradan oldur. cümleniñ rızkını viren öldüren ve diriküren hasta iden ve sa" iden oldur. od de"di"i vakit eliñ ıssı olmasını ve yanmasını yaradan oldur. kar de"di"i vakit so"uk olmasını ve
ü!ümesini yaradan oldur. kadirdir ki bir kimseyi oda koysalar anı od yaktırmaya nitekim ibrahim peygamber aleyhisselam nemruduñ odunda oturdi hiç yakmadı ve kadirdir kar içinde oturanı ü!üdmeye belki derleye veyahud yanala"ını. ademullah böyle cari olmu! ki oda de"ildinde yanmak yaradır ve kara de"dikde ü!ümek yaradır yakma"ı yaradan od de"ildir ve ü!üme"i yaradan kar de"ildir belki allah tealadır. karın toyma"ı yaradan allah tealadır. e"er toymak
yaratmasa ev tolusu taamı yiseñ toymazdıñ açıkmak da böyledir ve gayrısın dahi buña kıyas ile ve bilcümle andan gayrı mü’essir yokdur. cümle e!ya bilzat anıñ mahlukidir.
malaike * ve dahi !ehadet iderin allahü tealanın melekleri vardır. emrile amillerdir. insan gibi anlar allah tealaya asi olmazlar. yimez içmezler erkeklik di!ilik anlarda olmaz. anlarıñ içinde
mukarrebler ve peygamberler vardır her birini bir hizmete komu!dur. kimi yerde ve kimi gökde kimi daim kıyamda kimi ruku’da kimi
secdede. kimi daim tesbih ider ve kimi adem o"lanlarına müvekkeldir amellerini yazarlar kiramen katibin ve hafaza dirler.
* cebrail * ve bazı meleklerine azim cüsse ve kuvvet virmi!dir. * cebrail * aleyhisselam gibi bir saatde gökden yere iner ve bir ta"ı kanadınıñ bir tü"ü ile kaldırır ve ta"ıdır.
cümle canları alan oldur.
* israfil * ve israfil aleyhisselamı sur urma"a müvekkil kılmı!dır sur bir büyük boynuz gibi nesnedir israfil aleyhisselamıñ !amidi alındadır a"zın deli"ini virmi!dir hak tealadan izne koyar izni
virdi"i vakitde üfürse gerekdir. andan bir berk avaz çıksa gerekdir. i!idenler cümle olsa gerekdir. iki kerre sur ursa gerekdir.
evvelinde cümle canlular ölse gerekdir. kıyamet kopub kırk yıl bı alem ıssız yatsa gerekdir. andan soñra hak teala israfili dirildüb bir dahi sur ursa gerekdir cümle ölüler dirilse gerekdir.
* kütüb allahi teala. * ve dahi !ehadet iderin allahü tealanıñ kitabları vardır. cibrille gökden indirmi!dir yer yüzündeki peygamberlerine. peygamberlerden gayriya kitab inmez ve cibril gelmez. hazreti * muhammed * aleyhisselatu vesselam kuran inmi!dir az az yi"irmi üç yılda tamam olmu!dur. ve hazreti * musaya *
aleyhisselam tevrat ve hazreti * isaya * aleyhisselam incil ve davuda * aleyhisselam zebur ve gayrısın dahi gayrı peygamberlerine indirmi!dir. cümle kitabı yazdurandır. cümlesi hakdır. lakin kur’an azim cümleden muvahher inmi!dir hükmü kıyamete de"in bakidir.
neshden ve tebdilden beridir. evvel inen kitablarıñ bazı hükimin nesh itmi!dir. anlar ile !imdi amel caiz de"ildir.
resulullahi teala * ve dahi !ehadet iderin allahü tealanıñ
yeryüzünde peygamberleri vardır. evveli adem aleyhisselam anı allah teala kurı balçıkdan yaratmı!dır cümleniñ aslı oldur. meleklere secde ideñ ademe dimi!dir cümle aña secde itmi!lerdir ila iblis de"il. ol secde itmedi"i içün hak teala lanet idüb komu!dur ve kıyamete de"in mühlet virmi!dir ve çok evlad virmi!dir cümle
evladıyla adem o"lanları i"va iderler. nereden gerekse ademiñ içine girerler lakin kimseyi güçle kafir ve asi itme"e kadir de"illerdir gayrı vesvese iderler. her mümine lazımdır anı dü!man tutuna
vesvesesine uymaya.
* muhammed aleyhisselam * ve cümle peygamberlerin ahiri muhammed aleyhisselamdır ve bu ikisinin arasında çok peygamberler gelmi!dir sa"ısını allah teala bilür. ve hazreti muhammed aleyhisselam
cümleden efdaldir ve ümmeti cümle ümmetlerden hayırlıdır. bizim peygamberimiz oldur. bundan evvel gelen peygamberler her biri bir taifeye gönderilmi!dir kimi kitabla ve kimi kitabsızleyin. muhammed aleyhisselam cümle insana ve cinne gönderilmi!dir. !er’i kıyamete de"in bakidir. mu’cizatı çokdur mübarek parma"ından sular
akıtmı!dır. ve ayı parma"ıyla ikiye para itmi!dir. ve hayvancıklar ve a"açlar ve ta!lar aña söylemi!dir hak resulusun demi!dir.
* mirac * ve bir gicede mekkeden kudusi mubareke varıb ve andan göklere çıkub cenneti ve cehennemi görüb hak teala ile söyle!üb ve körmü!dür. lakin andan gayrı hiç bir kimse dünyada allahü tealayı görmemi!dir ve !imden girü dahi görmez. lakin ahiretde cennetde muminler görse gerekdir. lakin öñlerinde veya üstünde olmak ile
de"il niteliksiz görürler. ve andan soñra girü mekkeye inmi!dir dahi sabah olmadan. ve dahi mu’cizeleri çokdur cümlesinüñ azamı
kur’andır. kati kısa suresiniñ nazırın görmeden cümle alem halkı aciz olmu!dur. zira allah teala kelamıdır mahluk ana nazır getürme"e
kadir de"ildir.
* arvac-ı muhammedin ve evladu ali-yel muttalim * ve dahi avratlar nikah itmi!dir hadice ve ay!e ve gayrı radiyallahü anh. ve o"lanları olmu!dur kasım ve abdullah ve ibrahim radıyallahü antüm. ve kızları olmu!dur fatma ve rukiye ve zeyneb ve ümmü gülsüm radiyallahü anhün. cümle ced hadiceden olmu!dur ibrahimden gayrı lol maria adlu bir cariyeden olmu!dur. ve cümle evlad öñünce vefat etmi!dir fatma
radiyallahu anhudan gayrı anı hazreti aliye tezvic etmi!dir * hasan ve hüseyin radiyallahuanhü * olmu!dur cümle kızlarınıñ efdalidir ve resulullahıñ sevgilisidir.
* vakt-ü meci’il vahiy * vasıta ve mevlüde ve hicrete ve katutu(?) aleyhisselam ve peygamberimize kırk ya!ında vahiy gelmi!dir. altmı! üç ya!ında vefat itmi!dir. mekkkede to"mu!dur soñra medineye hicret itmi!dir anda vefat itmi!dir. ve andan soñra asla peygamber gelmek yokdur hatem-ül enbiyadır
* keremati evliya * ve dahi !ehadet iderin kerameti evliya hakdır ve velileriñ derecesi tabiler derecesine yeti!mez.
* ebu bekir * radiyallahu anhe ve cümle velileriñ efdali ebubekirden resulallahıñ kayınatasıdır. kızını ay!e radiyallahu anhe virmi!dir. ve resulullah vefat itdikde yerine halife olmu!dur ve hilafeti
hakdır.
* ömer * radiyallahu anhe ve andan soñra efdali hazreti ömerdir radiyallahu anh. ebu bekir ardınca halife olmu!dur hilafeti hakdır. kızı hafsayı resulullaha tevzic imti!dir.
* osman radiyallahu anhü ve andan soñra efdali hazreti osmandır radiyallahu anhü. ömer ardınca halife olmu!dur. resullah aña iki kızını tezvic itmi!dir. biri vefat itdikden soñra birisini dahi tezvic itmi!dir hilafeti hakdır.
* ali * radiyallahü anh ve andan soñra efdali hazreti alidir
radiyallahü anhü osman ardınca halife olmu!dur hilafeti hakdır. ve cümle ashabı resulullahüme adillerdir. hak üzeredir anları sevmeyen mübtedi’ ve fasıkdır. cümlesin severiz ve !afaatların umarız.
* azab-ı kabir * ve dahi !ehadet iderin azabı kabir hakdır. adem o"lanı ölüb kabire vardıkda münkir ve nekir adlu iki melek gelüb sual itseler gerekdir. tañrıdan ve peygamberden ve dinden ve kibleden mü’miner ve muti’ler cevab vireler. tañrımız allahdır peygamberimiz muhammed aleyhisselamdır dinimiz islamdır kıblemiz kabedir diyeler. kabirde dürlü tana’ümeler(?) ideler kafirler ve fasıklar cevaba kadir olmayub anlara dürlü azablar ideler
* alameti kıyamet * ve dahi !ehadet iderin hazreti muhammed aleyhisselam her ne kim haber virmi!dir kıyamet alametlerinden hakdır olsa gerekdir. decaliñ huruci gibi ve hazreti isanıñ
aleyhisselam gökden inüb deccali öldürüb muhammed aleyhisselamıñ !eriatiyle amel itmesi gibi. ve mehdi el resulden huruc idib hazreti isa ile cemi’ olması gibi. ve yecüc ve mecuc ve dabbet-ül arz
çıkması gibi. ve günün ma"ribden to"ması gibi ve gayrisi gibi. * kıyamet * ve dahi !ehadet iderin cümle hayvanlar ölüb asla canlu kimse kalmasa gerekdir. ta"lar havada ku! gibi uçsa gerekdir. ve gökler eriyüb dökülse gerekdir. bunun üzerine bir ince zaman geçtikden soñra girü hak teala yirü düzledib ölenleri diri"ürse gerekdir. cümle çıplak ve yalın ayak ve ba!ı kabak koysa gerekdir. peygamberlere ve evliyanaya ve ulemaya ve sulehaya cennetden
hulleler ve buraklar gelüb geyüb ve binüb ar! gölgesinde otursalar gerekdir. girü kalan halaik ac ve susuz ve üryan ayak üzere sıkı!ub darılsalar gerekdir. güne! ba!larına bir mil kadar yakın gelüb
derleseler gerekdir. kimi topu"undan kimi dizneden kimi bo"azı tadan kimi depesine dendir içinde yansa gerekdir. elli biñ yıl bu hal
üzere olsa gerekdir. dünyada meleklerin yazdı"ı kitabları anda virseler gerekdir. mutilere sa"ından ve kafirlere solundan veya arkası ardından. ve cümle halka hak teala vasıtasız sual itse
gerekdir. ve mazlumuñ hakkını zalimden alıvirse gerekdir. hayr ameli varsa alub mazluma virse gerekdir yo"ise günahını zalime yüklese gerekdir.
* mizan * ve dahi terazü kurilub hayırlar ve !erler çıkalsa
gerekdir. hayırları a"ır olanlar cennete ve !erleri a"ır olanlar cehenneme girse gerekdir illa me"er kim allahü teala ma"firet ide veya !efaat iri!e peygamberden ya evliyadan ve ulemadan e"er imanla gidmise e"er imansız gitmise aña !efaat olmaz ve hiç cehennemden çıkmaz. ve e"er imanla gidüb günahı a"ır gelüb ma"firet ve !efaat iri!medise cehennemde günahı mikdarı yanıb soñra çıkub cennete girse gerekdir. zerre kadar imanla giden elbette cehennemden çıksa
gerekdir.
* sırat * ve dahi sırat köprisi kıldan ince ve kılıçdan keskindir. cehennemin üzerine kurulsa gerekdir. cümle halk anıñ üzerinden geçseler gerekdir. kimi yıldırım gibi kimi se"irdir at gibi kimi yürür at gibi ve kimi mekleyü mekleyü arkasında günahı yüklenmi! ve kimi dü!üb cehenneme kirse gerekdir.
* havuz * ve dahi her peygamberiñ bir havuzu vardır. cennete girmeden evvel ümmetile andan içseler gerekdir. bizim
peygamberimiziñ havuzu cemi’isinden büyükdür. bir cenıbından bir cenıbından bir cenibına bir aylık yoldur. gene(?) birinde bardakları yıldızlardan çokdur. andan bir kerre içen artuk susamaz. suyı baldan tatlıdur ve südden akdır.
* cennet ve cehennem * ve dahi cennet ve cehennem hakdır. !imdiki halde mevcuddur cennet ehli cennete girdikden soñra ebedi anda kalurlar hic çıkmazlar. anda ölmek ve kocamak ve karımak olmaz
kaftanları eskimez ayak yoluna varmak ve uyumak yokdur. ve anda olan huriler ve avratlar hayızdan ve nifasdan ve yaramaz halkdan beridir. her ne taam ve !arab isterler ise hazır öñlerine gelür ve pi!irmek kotarmak olmaz. topra"ı miskdendir binasınıñ bir kerpici altın ve biri gümü!dür. cehenneme giren kafirler ve !eytanlar anda kalur hic çıkmazlar beserek deve boynu gibi yılanlar ve semerli katır gibi akrebler ile azab olurlar ve od ile ve ıssı su ile azab iderler. kevdeleri yanub kömür oldukda hak teala girü taze deriler bitirüb
azab itse gerekdir. ic azabları dü"enmez ve anlara dahi ölüm yokdur el ayazü(?) billahi teala.
* kaza ve kader * ve dahi !ehadet iderin hayır ve !er ve her nesne allah tealanıñ kazasıyla ve kaderiyledir. her olub ve her olaca"ı ezelden takdir itmi!dir ve levh-i mahfuzaya yazmı!dır. hic ana muhalif nesne olmaz mu’minleri`n imanı ve mutileriñ ta’atı ve hayırlar hak tealanın bilmesiyle ve dilemesiyle ve takdiriyle ve levhi mahfuza yazması ve yaratması ile ve rizası ile ve
sevmesiyledir. kafirleriñ küfri ve fasıklarıñ fıskı ve !erler allahü tealanıñ bilmesiyle ve dilemesiyle ve takdiriyle ve levhi mahfuza yazması ile ve yaratmasıyladır lakin rızasıyla ve sevmesiyle
de"ildir. imanı ve ta’ati ve cemi’ hayırları bilür ve diler ve yaradır ve sever ve razı olur. küfri ve fıskı ve !erleri sevmez ve razı olmaz ve lakin anları dahi bilür ve diler ve yaradır. ve e"er dirsen kim niçün yaradır ve niçün diler cevab oldur ki hak tealanıñ !erleri yaradub ve dilemesinde !eytanı yaradub kıyamete de"in umr virüb halka vesvese itme"e kudret virmede kafirleri yaradub ve fasıkları yaratmada ve küfürlerini yaradub ve bu cümleyi hür ad itmekde niçe hikmetleri var. bize anları bilmek lazım de"ildir. ol diledi"ini i!ler aña kimse su’al itmez ol cümleye su’al ider. ve bilcümle inandum allah tealaya ve meleklerine ve kitablarına ve peygamberlerine ve kıyamet gününe ve hayır ve !er allah tealanıñ takdiri ile ve dilemesi ile ve yaradmasıla oldu"una.
* iman ve islam * ve dahi iman ve islam birdir. ikisi dahi kalble inanmakdır ve dille ikrar itmekdir. hazreti muhammed aleyhisselam hak tealadan getirdi"ü cümle hakdır getürdi"i zikr itdi"imiz
!eylerdir.
* din ve millet * birdir hazreti muhammed aleyhisselam hak tealadan getürdi"i !eylerdir itikada müteallik !eriat amele müteallik
getirdi"idir. iman icmali kafidir tafsil lazım de"ildir. mukallidiñ imanı sahihdir bir kimse iman vacib olacak nesneleri bilse ve itikad itse lakin kendüden tafsil tabir idemese islamına hüküm olunur.
büyük günah itmekle adam öldürmek ve zina itmek gibi mu’min imandan çıkmaz e"er helaldir dimezse. büyük günah idüb tevbesiz olan mü’min allah tealanıñ me!iyyetinde olur dilerse yarlı"ar ve dilerse günahı mikdar azab ider soñra cennete katar. allah teala kullarına takat getirmediklerini teklif eylemez mu’min misin didikleri vakitde mu’minin hakka dimek gerek in!allah dimeye. imanla ölür misin diseler bilmezin allah teala bilür diye zira gaybdır. allah teala !irki ve küfri yarlı"amaz girü kalan günahları diledi"ini yarlı"ar. kimseye imanla gitmi! veya gider veya cennetlikdir dimek caiz
de"ildir zira ga’ibe hükümdür peygamberlerden gayrı ve
peygamberleriñ hayır virdi"inden gayrı ebubekir ve ömer ve osman ve rızvanallah aleyh gibi bunlara cennetlikdir diyece"im caizdir. ve hiçbir kimseye küfürle gitmi!dir veya küfürle gider veya
cehennemlikdir dimek caiz de"ildir hak tealanıñ ve peygamberleriñ haber virdi"i kimselerden gayrı. !eytan ve ebu leheb ve ebu cehl gibi bunlara cehennemlikdir diye hüküm caizdir ve dahi adıñ üzere mesh caizdir. ve her mu’min meyyitiñ namazın kılsak gerekdir salih olsun fasık olsun. ve her mu’mine uyub ardına namaz kılmak caizdir salih olsun fasık olsun. añın salih ardında kılmak sevabludur fasık
imameti mekruhdur. padi!ahlara kılıc çekmek caiz deildir ne kadar zalim de olursa. ve meyyit içünde du’a itmede meyyite faide vardır. sadaka virüb veya kur’an okuyub veya gayri amel idüb sevabını
meyyite virseler ol meyyitiñ ruhuna vasıl olub faidelenür. evladıma ve ashaba ve cemi’u mekelleflere vasiyetim oldur ki bu itikad üzere olalar bu itikad üzere olan hakku mu’mindir ve ehli sünnet ve cemaat mezhebi üzeredir.
* beyan-ı mezheb * her ki!iye lazımdır ki itikadda ve amelde mezhebin bile. itikadda mezhebin kimdir diseler ehli sünnet ve
cemaatdir diye. a’ni resulullahıñ ashabı ve cemaatine itikad üzerine oldular ise ben dahi ol itikad üzerineyin diye. onlarıñ itikadı bu araya gelince zikr itdi"imizdir. ve hüküm eyleye ki ehli sünnet ve cemaat mezhebi hakdır gayrı mezhebler batıldır. amelde mezhebiñ kimdir diseler imam ebu hanife radıyallahu anhdir diye. amma hüküm idüb abu hanife mezhebi hakdır gayrılar batıldır dimeye. belki ide abu hanife mezhebi hakdır hata ihtimali de var gayrı mezhebler
hatadır hak olmak ihtimali de var. bunuñ tahkiki oldur ki hak teala hazreti kullarına emr ve nehy itmi!dir bazı kur’anla ve bazı resuli dilinden bazı !eyleri farz ve bazı vacib ve bazı haram ve bazı
mekruh ve bazı sünnet itmi!dir. ve resulullah dahi bazı !eyi sünnet ve bazı müstehab dimi!dir.
* beyan-ı farz * farz oldur ki anı allah teala buyurmu! ola.
!übhesiz dille bellü olmu! ola kur’an gibi. farzı terk iden cehennem azabına layık olur. inanmayan kafir olur. iyan(?) gibi ve abdest almak ve cünublukdan gusl itmek ve be! vakit namaz kılmak ve ramazan orucun tutmak ve ganilere zekat virmek ve hac itmek gibi.
* beyan-ı vacib * vacib oldur ki anı allah teala buyurmu! ola
!übhelü delille bellü ola. i!lemeyen azaba layık olur. vacib idü"üne inanmayan kafir olmaz. vitr namazı gibi ve gani olanlara hacılar bayramında kurban itmek gibi ve oruc bayramında fitre virmek gibi. * beyan-ı mübah * mübah oldur ki i!lemesinde ne sevab ola ve ne günah ola oturmak ve yürimek ve yatmak gibi.
* beyan-ı haram * haram oldur ki allahü teala andan nehy itmi! ola. i!leyen cehennem azabına layık ola. adem öldürmek ve zina itmek ve keleb artı"ın içmek ve yimek gibi
* beyan-ı mekruh * mekruh oldur ki anı i!leyen azablık olmaya lakin i’taba ve !efaattan mahrum olma"a layık ola. at etin yimek gibi. * beyan-ı sünnet * sünnet oldur ki resulullah anı ekser zamanda i!lemi! ola terk idene azab olmaz. lakin i’taba ve !efaatden mahrum olma"a müstehak olur. misvak ve cemaat ve o"lancıkları sünnet itmek ve evlendi"i vakitte taam itmek gibi.
* beyan-ı müstehab * müstehab oldur ki resullah anı bir kerre ya iki kerre i!lemi! ola veya i!leyene sevab var dimi! ola. i!lemeyene azab ve i’tab ve !efaatden mahrum olmak olmaz lakin i!lemesinde sevab olur. nafile namaz kılmak ve nafile sadaka virmek ve nafile oruc tutmak gibi. allah teala kitabında ve resulullah hadisinde bu cümle
vardır lakin bazı a!ikardır her ki!i añlar ve bazı gizlüdür alimler ve akiller añlar. hak teala emr itmi!dir alimlere ki çalı!alar ve zahmetlere çıkalar kendü kitabından ve resulullahıñ sözünden ol gizli olanları bulalar ve anıñ ile amel ideler. ve gayrılere
ö"reteler ki bunlara çok sevablar vire e"er ol alim yañlı! añladıysa ma"dur ola aña günah olmaya. bu mertebeye kadir olmayanlara emr itdi ki bunlardan birine uya. aña söz ile amel ide. ol dahi mazur ola günah olmaya e"erçi ol uydu"u amel hatada itdiyse. pes rasulullah aleyhissalatü vesselam dünyadan gittikden soñra ashab gazayı mühim görüb aña çalı!dılar. kitabullahdan ve hadisden çokça ahkam çıkarub yazmaya elleri de"medi. ve hem anlarıñ ihtiyacı yo"di zira ekseri müctehid idi. vakti hacette ictihad ile amel iderler idi. halk ortasında havadis çok de"il idi. istifna az vaki’ olur idi anlar gitdikden soñra ehli islam ço"aldı ve havadis ve cehl !ali’(?) oldi. pes lazım oldi ol zamanıñ alimleri çalı!ub her nesneden vaz geçüb ictihad itdiler. kitabdan ve hadisden ahkam çıkarub yazmalar her alim aklı irdi"i kadar çalı!dı ve añladı"ını halka beyan idüb
yazdılar. her birine bir taife tabi oldi kimi ebu hanifeye ve kimi !afiye ve kimi malike ve kimi ahmede ve kimi sufeyan-i sevriye ve kimi davud-i tahiriye ve gayrılara tabi oldilar. ve bunuñ üzrine amel itdiler. ta bu zamana gelince ve bu cümle itikadda birdir ehli sünnet ve cemaatdir gayatı bu ki amelde bazı hususda birbirine
muhalefet iderler ol muhalefet allahü teala izniyle olmu!dur. zarar virmez her kangisine tabi olsa bir ki!i caizdir. kıyamette cennete girer. tabi oldi"i imam hatada itdiyse zarar virmez ve bu diyarda ebu hanife rahmetullahi aleyh mezhebi !ayi olmu!dur. bu yeriñ halkı anı imam idinmi!dir zira cümle imamlardan ol evvel gelmi!dir.
resullahıñ hicretinden seksen yıl çıkdıkda to"mu!dur yüz elli yıl oldukda vefat itmi!dir. ve anıñ !akirdleri vardır. ebu yusuf ve muhammed ve zufer ve gayri rahmetullahi aleyhim anlar dahi
müctehidlerdir. bazı hususda üstadlarına muhalif kavilleri vardır anladıklarına göre. lakin bunlar ba!ka mezheb sayılmaz zira
üstadlarına çok yerde tabi olurlar belki cümle bir mezheb sayılur. ebu hanife mezhebinde olan bazı hususda bunlarıñ kavli ile amel eylese de olur. imam !afii rahmetullahi aleyh imam hanife
rahmetullahi aleyh vefat itdi"i yılda do"mu!dur ve gayrı zikr
olunanlar cümle añdan suvahhardır(?). zannı galibimiz oldur ki ebu hanife rahmetullahi aleyhiñ añlayub çıkardı"ı mes’eleleriñ seveni çok ola gayri imamlardan. amelde mezhebin ebu hanife dimenin ma’nası ebu hanifeyi ibadetde ve mu’amelede imam idindim ve kitabullahdan ve hadisden añlayub çıkardı"ını kabul itdim ve añın sözile ameli
ihtiyar itdim dimektir.
* ahlak-ı zemime * ve dahi vasiyetim oldur ki:
- kalbci"lerini arıdalar mü’minlere sui zan itmekden. a’nı bir kimseye azacık alamet ile musibet üzere ve yaramaz fiil üzere añlamayalar salahına haml ideler mümkin oldukça.
- ve riyadan ol ibadetle dünya faidesini dilemekdir.
- hususa ücret ile kelamullah okumadan ziyade hazar ideler.
- ve hasedden ki ol gönülmekdir bir kimseniñ nimeti za’il olmasını istemekdir e"er ol nimetiñ kadrini bilüb anıñ ile fa’idelenmi! olsa gerek ise ol nimet mal olsun ve gereksem ilm olsun ve gereksem
riyasat ve mansıb olsun ve gereksem sıhhati beden ve kesreti evlad olsun. ama e"er ol nimetiñ kadrin bilmese anıñ zevaliñ istemek hased
de"ildir belki gayretdir bir kimseniñ çok malı olsa ma’siyet harc itse veya çok ilmi olsa anıñla mal ve riyasat tahsil itse sen
anlarıñ malınıñ ve ilminiñ zevalini isteseñ ma’siyete alet itdikleri içün bu caizdir ve dahi caizdir ki kimseniñ ni’meti gibi bende
ni’met olsa diseñ andan zevalin istemek aña gıbta dirler.
- ve kibirden ki ol kendüyi gayrıdan eyü görmekdir. !eytan sıfatıdır ki ana hayr(?) dimi!dir kati kaçmak gerekdir.
- ve ücubdan ki ol ilmin ve ibadetin kendüden görüb allahü tealanıñ tevfikiyle ve ihsanıyla oldu"undan gafletdir.
- ve hıkıddan ki kin dutmakdır dünya hususundan ötürü ve incinüb kalb ile sevmeyüb dü!manlık itmekdir amma gayrılara zulm itdi"inden ötürü sevmeseñ ya fısk ve mesiyyet itdi"i ecilden sevmeseñ ol
güzeldir aña gazabı fi allah dirler.
- ve hubb-i dünyadan ki ol dünyada zevk itmek istemekdir göñül virüb teksirine sa’y itmekdir cümle günahlaruñ ba!ıdır. dünya dar-i
beladır bunda zevk itmek istemek ahmaklıkdır zira zevk cennetde olur aña gönül ba"lamak gerekdir.
- ve hubb-i riyasattan ki ol bellü bir adem olmak istemekdir kaza ve tedris ve va’z gibi koyuna salmı! ac kurduñ zararından bunuñ zararı ki!iniñ dinine artıkdır dimi!dir.
- habibullah ve tul-i(?) emelden ki ol kendüye uzun ömr takdir idüb çok ya!amayı sevmekdir. dünya hazzı içün amma ibadeti artıcak itmek içün uzun ömr isteseñ ol caizdir.
- ve nefs arzusuna tabi olmadan ki ol ne isterse göñlü yiyecekden ve giyecekden ve binadan ve avratdan tahsiline sa’y itmekdir.
- ve fakirlikden korkmadan.
- ve allahıñ takdir itdü"üne incinmek ve elliñ alkı!ıñ sevmeden ve istemeden.
- ve nefs içün gazab itmeden.
- ve inaddan ki ol hakkı bilüb inkar itmekdir ve kabulunden ar itmekdir.
- ve hırsdan. - ve tama’dan. - ve buhldan.
- ve ganileri gınasından ötürü ululamak ve fakirleri horlamakdan. - ve elliñ ayıbın yoklamadan.
- ve emanete hıyanetden. - ve kimseyi aldamadan.
- ve kalbden ahiret havf ve hazzını çıkmadan bu cümleden
kalbca"ızlarını arıdalar hilafı müktezalarına mümaresat idüb zam hakkında varid olan adilleleri da’im ta’ammül itmekle.
* ahlak-ı hamide *
- ve dahi kalbca"ızlarını bezyeler sabr ile belalara ve mihnetlere ve arazlara ve musibetlere katlanalar cezai itmeyeler kimseye
!ikayet itmeyeler ve tefviz ile ki ol hayrı(?) umurun allaha ısmarlamakdır.
- allahü tealadan bir nesne istedi"i vaktin hayr ise müyesser it ya rab diye, hükm ile istemeye ve !ükr ile ki ol allah tealanıñ
nimetlerini bilüb mukabelesinde kulluk - ve ibadet itmekdir. asli !ükr !ükrden acze idir(?).
- ve allahü tealadan korkmak ile - ve rahmanın ummak ile
- ve ay!a(?) kanaat itmekle ve çok merdlikle.
- ve zikri minnetle a’ni her tuat(?) allahıñ tevikile ve lütfi ile oldu"ini añub ucb getirmemekle.
- ve ihlas ile ki ol ibadeti muharred allaha tekerrüb içün itmekdir garezi nefsani ve dünyevi karı!tırmamakdır.
- ve tevekkül ile ki ol rızk hususunda allaha tayanmakdır safatine ve malına ve kuvvetine ve kadıya ve kadıaskere ve gayrıya
tayanmamakdır.
- ve tevazu’la ki ol kendüyi cümleden alçak görmekdir. - ve nasihat ile ki ol gayrinin eyülüldi"ini istemekdir. - ve husni zanile.
- ve kendü hakkında itdikleri eksiklikleri afv itmekle. - ve nefs arzusuna muhalefet itmekle.
- ve kendü gaybına me!gul olub gayrileriñ gaybindan i’raz itmekle. - ve hakkı kabul itmekle.
- ve hatasını itiraf idüb ar itmekle.
- ve tevbe itmekle ol günahlarına pi!man olub allahdan korkub !imden girü asla günah itmeme"e azm itmekdir. hakk-ı abd ise helalle!üb hakk-ı allah ise kazasını veya kefaretini olanıñ kazasın ve
keferatini itmekdir.
* takva * ve dahi vasiyetim oldur ki takvayaya berk yapı!alar. zira andan efdal nesne yokdur. bu gayrı amelle ansız kabul olmaz. takva günahlardan kati sakınma"a dirler. buni murad idenler yedi
uzuvlarını sakınalar ma’siden ta ki cehennemin yedi kapusı anlarıñ hakkında pekine. kulak göz dil el ayak karın ferc. amma kulakların sakınalar söz diñlemeden !a!na ve zurna ve tabl ve tanbura ve kopuz ve çañ ve kanun ve ney gibi ve yalan ve gıybet ve fuhu! diñlemeden ve taganni ile zikr ve kur’an ve a!’az(?) diñlemeden.
* afet-ül ayn * ve gözlerini sakınalar harama bakmadan. er adamın göbe"i altından ta dizi altına dek bakmak haramdır ve mahremiñ kızı ve kızı kızı ve anası ve abası ve kız karında!ı ve kız karında!ı kızı ve halası ve deyzesi ve kayın anası ve oñu kızı ve raza’dan anası ve kız karında!ı gibi ve azadsız cariye dahi böyledir. bakan er olsun avrat olsun lakin er olursa bunlardan ertekli"i(?)
mahreminiñ ve cariyeniñ karnına ve arkasına dahi bakmak haramdır. namahrem avrata yüzünden ve eli ayasından ve aya"ından gayrıya er adem bakmak haramdır gerekse !ehvet olsun ve gerekse olmasun güzel olsun çirkin olsun karı olsun genc olsun bakan yi"it olsun koca olsun amma bakan avrat ise göbe"inden dizi altına dek bakmak
haramdır er adama bakmak gibidir amma !ehvet ile bakmak gibi olursa olsun e"er avret e"er o"lan ve neresine olursa olsun haramdır. illa avretine ve cariyesine de"il anlarıñ her birine bakmak caizdir. ve dahi bir kimseniñ kapusı yarı"ından ya bir delikden çerü bakmadan ve müslümanlara hürlük(?) gözile bakmadan sakınalar.
* afet-i yad * ve ellerin harama yapı!madan ve kimseyi nahak yere vurmadan ve rızkın almadan ve necis-ül ayn olana zaruretsiz
yapı!madan murdar olmu! ve adem necsi gibi sakınalar.
* afet-i batn * haramdan ve mekruhdan ve !übhelülerden sakınalar bir nesneyi kile !artile veya okka !artile alsalar satun aldıktan soñra kileleyub ve çekmeyince itmek helal de"ildir. e"er götürice bazar
itse caizdir.
* afet-i ferc * ve ferclerden zinadan ve livatadan ve avretine ve cariyesine hayz ve nifas zamanında vet’(?) itmeden ve harama
de"irmeden sakınalar
* afet-i rical * ve ayakların harama yürimeden ve bir ki!iniñ
izinsiz mülküne yürümeden ve bir kimseyi nahak yere depmeden ve bir kimseniñ kalıçasın ya hasırın ya çana"ıñu ya bir gayrı nesnesin basmadan sakınalar.
* afet-il lisan * ve dillerin yalan söylemeden ve gıybetden ki ol bir kimseniñ ardınca ayıbın söylemekdir aña sövmek tarikiyle e"er ol ayıb onda varsa. ve e"er anda olmasa buhtandır ol dahi e!eddi
haramdır. ve bir kimseyi mebhara(?) li"alaladan(?) ve kendüyi
añmadan ve fuhu! söylemeden ol ayıblu nesneleri ad ile söylemekdir ve bir kimseyi nahak yyere incitmeden ve sö"meden ve ahdin bozmadan ve va’adine muhalefet itmeden.
* afet-i küfr * ve dahi küfr söylemeden kati hazar ideler bir kimse küfr söylese cemi’ ibadetiñ sevabı gider nikahı varsa gider ol halde itdü"ü zina olur ve anı öldürmek helal olur ve bu gazadır yani
murdar olur ve ol halde kıldı"ı namaz ve gayrı amel ca’iz olmaz e"erçi adet üzere kelime-i !ehadet getürür ise de ta ki ol sözden rücü’ idüb tevbe itmeyince lakin inkar dahi tevbedir dimi!ler tevbe itdikden soñra girü yeñi müslüman olmu! olur tekrar nikah lazım olur e"er ol hac itdiyse tekrar itmek lazım olur kadir ise zira evvel olan ibadetler kafir sayılmakla batıl oldi soñra tevbe itmekle girü gelmez pes her mü’mine layık oldur ki sabahda ve ah!amda bu duayı okuya: allahümme inni euzu bike min en ü!rike bike !ey’en ve ene a’lemu ve esta"firuke lima la a’lem inneke ente’l allamul guyub. zira hazreti resulden mervidir buña mudavemat idenüñ allah teala lisanını küfrden saklaya. ve bu duayı dahi her günde üç kerre okuya zira bu dahi mervidir resulullahdan: allahümme inna neuzü bike en nü!rike bike !ey'en na'lemühü ve nesta"firuke lima la na'lemuhu. ve her gün imanın yiñeleye eyüde ki ya rab e"er benden küfr sadır
oldisa tevbe itdüm dini islama girdüm hazreti muhammed aleyhisselam senüñ canından her ne getürdise inandım hakdır diye allah tealaya ve allah tealaydan her gelen nesneyi allah tealanıñ muradı üzere
anandım ve peygamberlere ve peygamberlerden gelen her nesneye
peygamberleriñ muradı üzere inandım ve küfr sözler çokdur amma bazı il içünde me!hur olanları beyan idelim.
* elfaz-ı küfr *
- ey tañrı rahmetiñ benden diri" tutma dimeñ küfrdür dimi!ler. - bir kimse allahıñ hükmi böylecedir dise bir ahar ki!i dahi ben allahıñ hükmün ne bileyin dise allahıñ emrini istihaka(?) kadir küfrdür dimi!ler.
- bir kimse cemi’ peygamberlere inandım adem peygamber midir de"il midir bilemezin dise küfr olur dimi!ler.
- bir kimse muhammed aleyhisselam peygamberleriñ ahiri idü"üni bilmese ol ki!i müslüman de"ildir dimi!ler.
- bir kimse e"er peygamberleriñ didi"i gerçek ise ve adl ise biz kurtulduk dise kafir olur dimi!ler. bu fakiriñ añladı"ı oldur ki
bunu !ek tarikile dirse kafirdir.
- bir ki!i ahara eyitse ba!ın tıra! eyle ve tırnakların kese zira sünneti resuldur dise ol da i!lemezin dise bu söz küfrdür dimi!ler. sa’ir sünnetlerde böyledir hususa !ol sünnet ki maruf ola subuti tevatür ile ola misvak gibi imamlarımızdan mervidir añar. bir !ehrin halkı misvakı terk üzere cem’ olsalar kafir kırar gibi anları kırmak gerekdir. bu fakiriñ añladı"ı oldur ki bu sözi sünnetli"in inkar tarikile söylese küfrdür amma muradı seniñ emriñ ile i!lemeziñ belki resulullahıñ sünneti oldu"i ecilden i!leriñ dise zahir budur ki küfr de"ildir nitekim bazı muhakkikin böylece tafsil itmi!dir.
- bir ki!iye namaz kıl diseler ol da kılmazın dise dimekde ve bir kimse bir erden elinen harac padi!ahıñ mılki itikad itse küfrdür dimi!ler.
- bir kimse bir kimseye allah baña cenneti virirse sensiz istemezin dise yahud allaha baña senden ötürü cennet virirse girmezin dise veyahud allah baña cennet virirse dilemezin didarın görmesin dilerin dise bu cümle küfrdür dimi!ler.
- bir kimse iman artar ve eksilür dise küfrdür dimi!ler bu hakiriñ añladı"ı oldur ki mü’menun bih itibarile artar eksilür dirse küfrdür zira müctehidinden çok kimse imanıñ ziyadesine ve noksanına kaildir. - bir kimse kıble ikidir biri kabe biri kudüsdür dise küfrdür
dimi!ler bu fakiriñ añladı"ı oldur ki !imdiki halde kıble ikidir dimek küfrdür amma ol beyt-i mukaddes kıble idi soñra nesh oldi ka’be kıble oldi dise zahir budur ki küfr de"ildir.
- bir kimse bir alime bu"z itse veya sövse bir sebebsiz anıñ üzerine küfr kor kılur.
- bir kimse fesad itmek dani!mendlikden ye"dir dise küfrdür
dimi!ler. kafirleriñ i!lerini güzel itikad itmek küfrdür dimi!ler. hatta bir ki!i yemek yirken söz söylemek mecusilerden eyü nesnedir dise yahud hayz zamanında avratile mecusilerden güzel nesnedir küfrdür dimi!ler.
- bir kimse ben mü’minin in!allah dise te’viline kadir olmasa küfrdür dimi!ler.
- bir kimse o"lu olan bir kimseye tañrıya senüñ o"luñ gerek oldu dise kafir olur dimi!ler.
- bir avrat beline bir kara ip taksa bu ip nedir diseler zünnardır dise kafir olur ve erine haram olur dimi!ler.
- bir ki!i haram taam yidikde bismillah dise kafir olur dimi!ler bu fakiriñ añladı"ı oldur ki haram-ı li aynihi oldu"u vakitde kafirdir süci gibi murdar olmu!uñ eti gibi ve ya"ı gibi e"er haram-i li
aynihi idi"ini bilürse zira ismillahı tahfif olur zira
imamlarumuzdan merviddir. bir kimse bir taamı gasb itse bismillahı dise kafir olmaz allahü teala alemü.
- bir ki!i bir gayra beddua idüb allahü tealaya seniñ canıñı küfrler alsun dise kafir olmasında ulema ihtilaf itdiler aslı budur ki
kendiniñ küfrüne rıza bilittifak kafirdir amma gayriniñ küfrüne rıza bazılar katında ol dahi mutlaka kafirdir ve bazıları katında küfre istihsanen rıza küfrdür amma zulumden fıskdan ötürü azab daimi ve !edid olsun diyu rıza ise küfr de"ildir bu kavli esah anlarız zira kur’an-ı azimde hazreti musa aleyhisselam kıssasında buña delil vardır.
- bir kimse eyitse allah teala bilür falan i!i i!lemedim halbuki o i!i i!ledi"ini bilse ulema küfründe itilaf itdiler esah budur ki kafir olur vech budur ki bu fakiriñ añladı"ında hak tealaya ya cahil
mürekkeb isbat itmi! teammül ile zahiri olur.
- bir kimse bir avrat nikah itse !ahidsiz ol erle avrat eyitse tañrı ve peygamber !ahidimizdir ikisi dahi kafir olur dimi!ler zira
peygamber gayb bilür dimek olur peygamber diri iken gayb bilmezdi öldükden soñra kanda bilür.
- bir kimse ben kimse ben u"rılananları ve yitikleri bilürin dise böyle diyen ve buña inanan kafir olur ve e"er eyitse baña cin haber virir anuñla bilürin girü kafir olur zira cin de gaybı bilemez heman allah teala bilür ve anıñ bildirdi"i bilür.
- bir kimse allaha and içmek istese bir ki!i dahi ben seniñ allaha and içti"iñi dilemezin talaka ve itaka andıñı dilerin dise ulema küfrde ihtilaf itmi!ler.
- bir kimse bir kimseye senüñ didarıñ baña can alıcı didarı gibidir dise ulema bunuñ küfründe itilaf itdiler ekseri kafir olur didiler zira can alıcı hak tealanıñ ölü mele"idir mele"i tahfif küfürdür. - bir kimse binamazlik ho! i!dir dise kafir olur didiler.
- bir kimseye namaz kıl diseler ol da baña namaz kılmaz katı i!dir dise kafir olur didiler.
- bir kimse allah teala gökde benim !ahidimdir dise kafir olur zira allahü tealaya mekan isnat itmi! olur allahü teala mekandan beridir. - bir kimse resulullaha aleyhisselam her yimek yidikde parma"ını yalar idi dise bir ahar bu edebsizlik ancak dise kafir olur.
- bir kimse rızk allahdandır lakin kuldan hareket gerekdir dise bu söz !irktir dimi!ler zira hareket de allahdandır.
- nasurani olmak hayrludur yahudi olmadan dise kafir olur yahudi !erdir nasraniden dimek gerek dimi!ler.
- kafir olmak ye"dir hıyanet itmekden dise abu el kasım rahmetullahi aleyh kafir olur dimi!.
- bir kimse haramdan sadaka itse sevab umsa alan fakir haramdan
idi"ini bilse ve yerine dua itse ve yerine dahi amin dise ikisi dahi kafir olur dimi!ler.
- bir kimse ilm meclisinde benim ne i!im var dise yahud alimleriñ didi"ini itme"e kim kadir olur dise yahud fetvayı bir efsanedir bu dise kafir olur dimi!ler.
- zamanımız padi!ahına adil dise kafir olur dimi!ler.
- bir ki!iye gel !er’a gidelüm diseler ol dahi muhzır getürmeyince gitmezin yahud ben !eriatı ne bileyim dise kafir olur dimi!ler amma kadıya gidelüm diseler muhzır getürmeyince gitmezin dise kafir
olmaz.
- bir kimse küfr söylese bir ki!i dahi gülse gülen de kafir olur me"er gülmesi zaruri ola dimi!ler.
- tañrıdan hali yer yok dise kafir olur dimi!ler.
- ervah-ı me!ayih hazıradır bilürler dise kafir olur dimi!ler. - ben !er’i dilemezin dise kafir olur dimi!ler.
- adem peygamber aleyhisselam bu"day yimese biz !aki olmazdık dise kafir olur dimi!ler biz bu dünyada olmazdık dise ihtilaf itmi!ler. - adem peygamber bez tokidi dise birisi dahi eyle biz cullah
o"lanları imi!iz dise kafir olur.
- bir ki!i bir küçük günah itse birisi dahi aña tevbe et dise ol dahi ne i!ledim tevbe idem dise kafir olur dimi!ler.
- iki ki!i çıksalar biri birine gel alime gidelüm dise ol dahi ben alimi ne yapayım dise kafir olur zira ilmi istihfafdır demi!ler. - haramı kat’iyi süci ve hınzır gibi helaldir dise ya helal-i katiyi haram dise kafir olur.
- cemi’ edyanda haram olub hilli hikmete muhalif olanıñ helal
olmasın arzu itmek küfrdür. zina ve toydukdan soñra yimek gibi ama süciniñ helal olmasın temenni eylese küfr olmaz dimi!ler.
- kur’an-ı azimi muhaverede ve lag arasında isti’mal küfrdür
dimi!ler. mesela bir yahya adlu kimseye ya yahya huzil kitabe dise kafir olur dimi!ler. …
* ve dahi vasiyetim oldur ki:
- allahü tealanıñ emr itdü"i nesneleri i!leyeler - kazaya kalmı! namazların kılalar
- ve kalmı! zekatlarını vireler - ve oruclarını tutalar
- ve hac lazım ise ideler
- farzı ayn olan ilimleri ki ilm haldir ö"reneler - ve ulema meclisine hazır olalar
- ilmde ve amelde tika(?) olanın fetvasıle amel ideler her kimin gerekse fetvasıle amel itmeyeler.
- sema’ meclisine hazır olmayalar.
- tegannile zikr ve ezan ve kur’an ve duayı istima’ itmeyüb inkar ideler.
- allahü tealanıñ ismi !erifi zikr oldukda ta’zim ideler teala ve tebarekeye azze ve celle ya sübhanallah ya celle celalühü dimekle -ve resulullahıñ ve sa’ir enbiyanıñ ismi !erifi zikr oldukda salat getüreler kitabda bile yazalar i!aret ile iktifa itmeyeler.
- ashab añıldıkda radiyallahu teala anhü diyeler sa’ir ulema ve me!ayih añıldıkda rahmetullahi teala aleyh diyeler.
- üstadlarına ta’zim ideler öñünce yürümeyeler me"er delalet içün ola andan evvel söze ba!lamayalar biriñ söylemeyeler hizmetine uyı!alar(?) ve bilcümle her yerde rızasın gözedeler i’tiraz
itmeyeler kendüleri dö"se veya kaksa nasihat bileler incinmeyeler müteallikesine(?) de ra’bet ideler.
- padi!aha islama adl ve insafla ve adl(?) üzerine nusret ile du’a ideler zalimler diyu beddu’a itmeyeler.
- ve akrabaya sıla ideler kat’i rahm itmeyeler.
- ve ebeveyne tamam ri’ayet ideler berk söylemeyeler gazab ile
bakmayalar ne emr iderse tuyalar añı ma’siyet de"ilse. dö"mesine ve kakmasına sabr ideler kar!ulamayalar.
- ve kok!ularına ri’ayet ideler kokulu ta’am bi!ürdikde bir mikdar anlara vireler.
- ve hacetciklerini mümkin oldukca kaza ideler.
- ve sa’ir ihvana muhabbet ideler eksiklerin afv ideler.
- emri ma’ruf ve nehy ani’l münker ideler müdahene itmeyeler müdarat ideler müdarat oldur ki def’i zarar içün ola çok gülmeden ve çok söylemeden sakınalar.
- akça(?) mu’amele itmeyeler ve idmesine mu’in de olmayalar ve !ahid ve katib dahi olmayalar.
- ve bay’da(?) ve !irada(?) ve cümle mu’amelelerinde !erhi !erifi ihra ideler.
- ve ücret ile imamet ve tazin ve ta’lim-i kur’an ve ilm-i din itmeyeler.
- padi!ah ve kazıasker ve kazı ve bek kapusuna zaruret olmayınca varmayalar.
- cemaate müdavemet ideler sünneti muvakkedeleri terk itmeyeler. - bid’atlardan ihtiraz ideler.
- fazailden ku!luk namazına müdavemet ideler ekalli iki rek’at
ekseri sekiz ve ah!amdan soñra altı rek’at kılalar üç selamile andan soñra yedi kerre allahümme ecirni minennari diyeler sabahıñ
farzından soñra dahi yedi kerre böyle diyeler.
- ve yatsı farzından sonra dört rek’at kılalar vitrden evvel.
- ve savm-i davuda me!gul olalar bu olmazsa du!enbe ve çahar!enbeyi tutalar tutulmazsa ayyam bazı tutalar on üç ve on dördi ve on be!i. - ve her gice tebareke suresin okuyalar.
- ve teheccüdi terk itmeyeler ekalli iki rek’at ekseri on iki.
- ve sabah namazından soñra üç kerre euzu billahi semiul alim mine! !eytanir racim diyüb sure’-i ha!rıñ ahirini okuyalar.
- ve musebbe’at-i a!rı sabahda ve ikindüden soñra okuyalar ve ardınca on kerre lâ ilâhe illallâhu vahdehu lâ!erîke leh, lehu'l mülkü ve lehu'l hamdü ve hüve alâ külli !ey'in kadîr diyeler. - ve misvaka müdavemet ideler.
- hususa namaz kıldıkda ve abdest kıtında ve uykudan kalkdıkda ve kur’an okuma"a ba!ladıkda ve tefsir ve hadis nakline ba!ladıkda ve dualarını allahü tealaya sena ile ve resulune salavat ile ba!layalar ve cümle mu’minleri añalar ve valideni ve üstadlarını ve
karde!lerini ismlerile ba!kaca añalar. - tezerru ala ve ihfa(?) ile ideler.
- halvetlerinde allah-ü tealaya tezerru(?) alar(?) ve tezellüller idüb zanblerine(?) i’tiraf idüb a"layalar.
- hak tealadan istikamet ve afv ve a’fiyet ve rıza ve tevfik-i hüsn isteyeler.
- iman zevalinden havf idüb da’im hüsnü hatemi isteyeler. nimet-i islam üzere daim !ükr ideler.
- evladlarına ve ezvaclarına ta’lim ilm idüb zabt ideler.
- avratlarını namahrem evine göndermeyeler dü"üne ve hamama ve ecnebiyyeler iadesine(?) ve tahnibesine(?) göndermeyeler.
- umur-i i’zamda avret sözüne uymayalar.
- tedbir-i menzil ve ma’a!da keh keh(?) muvafakat ideler.
- hüsn-i ma’a!erat idüb bazı taksirlerine i"maz ideler ma’siyyet de"ilse.
- erkek o"lancıklara ibri!im kaftan ve takye ve ku!ak geydürmeyeler. - ve ellerine ve ayaklarına hınna yakdırmayalar.
- yedi ya!ında o"lanlarını ve kızlarını namaza ba!ladalar on ya!ına giricek kılmazsa dö"eler ve dahi !akirdlerini o"ulları gibi terbiyet ve zabt ideler
- ve da’imi isti"far üzere olalar. dillerinde elhamdülillahi ali attevfiki ve esta"firullahe min külli taksirin çok ola.
… …
ve dahi ana vasiyyetim oldur ki:
- marazım(?) mü!ted(?) olicak iyadetime gelen ihvan sure’-i ihlas okuma"ı tezkir ideler. - - ve dahi allahümme a’nni ali münkerat el mevti ve sekerati elmevti dime"i telkin ideler.
- ve dahi hak teala hazretiniñ rahmetin zikr ideler recaya mütealliki iyat ve ahbar ve atar(?) zikr ideler.
- ve dahi kelime-i !ehadet telkin ideler yanımda la ilahe illallah muhammedün resulullah e!hedu en la ilahe illallah vahdehü la!erike lehü ve e!hedü enne muhammeden abdühü ve resulühü diyeler.
- di diyu(?) iram(?) itmeyeler kelime-i tevhidi didi"imden soñra e"er bir ahar söz söylersem tekrarca telkin ideler söylemezsem ol
dahi kafidir.
- ve dahi tezkir ideler tevbe itme"i ve ba! kazıma"ı ve koltuk kılın yolmayı ve kasık yolma"ı ve bıyık kırkma"ı ve tırnak kesme"i zira bunlar öldükden soñra idilmez.
- ve mümkin olursa gusl itdireler olmazsa abdest aldıralar olmazsa teyemmüm itdireler.
- yönüm kıbleden yaña döndüreler. - sa" cenıbıma yaturalar.
- yasin okuyalar.
- hali mevtimde yanımda avret ve o"lan komayalar. - ceza’ faza’(?) itmeyeler.
- ihvan-ı salihin hazır olalar kalblerile teveccüh idüb bu fakir içün selamet ve !erri !eytandan necat taleb ideler.
- ruhum kabz(?) oldukda bir uskuriye(?) buhur koyub üç kerre ya be! kerre ya yedi kerre etrafıma devr ideler.
- iskat salat ve liyyi akrabım olan bir helal kesblü kimseden üçüz akça istikraz ide e"er yanımızda bu kadar akçe bulunmazsa iki fakir salih kimsecikler bulalar ki ehli tamah olmayalar bu hakirden
müste"id(?) olanlardan olsa evladır bunları tenha yere ilete üçünden gayrı kimse olmaya ol üçüz akçayı hisab ideler.
- kaç günlük namaza dü!erse muhammedin pir aliniñ ol kadar namazınıñ iskatı içün !uni sanña virdim diye. ol dahi alına alub kabul itdim diye akçayı kabul idicek !er’ile kendünüñ milki oldu"un bildireler. ol dahi luzf idüb hüsn ihtiyarile ol fakir ahara muhammedin pir aliniñ iskat salatiçün saña virdüm diye ol dahi alına olub kabul itdüm diye kendünüñ milki idi"in bildikden soñra lütf idüb ol dahi karınına üslub-i sabık üzere vire bu üslub üzere tamam devr ideler. - veladetim tarihi tokuz yüz ikiyi tokuz cemadiyelevvelsiniñ onunci günidir.
- mevtim tarihi ne vaktde olursa on iki yılın tarih idüb baki ne kalırsa devr ideler.
- vitri bile hisab ideler bir vakit namaz içün be!yüz yi"irmi dirhem bu"day hisab ideler ıskat salat devri tamam olicak bir kaç devr
fidye-i sevm içün ideler ve birkaç devr kalmı! zekat içün ve birkaç devr kalmı! kurban içün ve fitr ve nuzuvr(?) içün ve birkaç devr hukuk-i abd içün ideler.
- andan soñra akça kangi hakirde kalursa utf(?) idüb hüsni ihtiyarile veliyyi akrabama hibe ide.
- ol dahi alina eline alub kabul itdim diye.
- andan soñra veliyyi akrabamız dahi yüz akçasın çıkara ol iki fakire elli!er akça vire sevabın bu hakire ba"ı!laya.
hafri kabir: andan soñra iki kimse bulalar kabir kazıcı müslümanlar mekabirinde bir kimseniñ kabri kıyında kazama"a yi"irmi!er akça
virelim diyeler. bu akçayı asl maldan vireler. deriñli"i boyumca ola eninlü"i yarısınca ola tamam kazıldıkdan soñra kıblede yaña sin
kazalar gevdem sı"acak kadar bir la"ım gibi ideler.
tekfin: andan soñra kefene müba!erat ideler orta bezlerden ideler israf itmeyeler kefeni asl maldan ideler kefen tamam dikildikden soñra etrafına buhur gezdireler üslub-ı sabık üzere
gasl-i meyyit: andan soñra yuma"a müba!erat ideler yu"acak tahtayı vadh’(?) ideler etrafına buhur gezdireler üslub-ı sabık üzere andan
soñra bir salih kimse yuya ve birisi su koya yanlarında ikisinden gayrı kimse olmaya sünnet üzere yuyalar evvel abdest aldıralar te!lisi(?) riayet ideler suyı kati çok döküb israf itmeyeler saçım ve sakalım hatemi kaynamı! suyla yuyalar üzerime ecir(?) dökülen suya kafur katalar veliyyi akrabamız lütf idüb ol baki kalan akçadan yuyana ve su koyana yi"irmi!er akça vire. andan soñra kefene saralar salat-ı meyyit: andan soñra namazım kılma"a müba!erat ideler
dostca"ızlara haber ideler sa’y ideler ki namazıma yüz ki!i hazır ola hiç olmazsa kırk bari hazır ola ve dahi namazıma turan cemaat üç safdan eksik olmaya. artık olursa dharar virmez. hatta yedi kimse de olursa üç saf ideler cenazem götürüldükde cehr ile dhikr itmeyeler ve mü’ezzin yürütmeyeler kabre iletdikde ihvandan bir salih kimse kabrime gire bu hakiri içerü indireler. lahdin içine koyalar
bismillah ve billahi ali millet resulullah diyeler. yönüm kıbleye meyl itdireler ve andan soñra kerpiç ile lahdiñ a"zını yapalar ve diyeler allahümme ecriha mine!!eytani ve min azabi el kabri. kerpiç bulunmazsa kamı! tayayalar a"ac ve kiremit ve hasır ve tabut
komayalar. kuruca toprak üzre koyalar andan soñra çukuri tolduralar örküc gibi ideler bir karı!dan yüksek itmeyeler. defnden farıh(?) olicak bir desti su üzerime dökeler ba!ım cenıbından ba!layalar ayak cenıbına varıncaya dökeler. ve ihvandan birimi(?) kabrim yanına tura ve eyde allahümme …
ve bir ki!i dahi eyde allahümme ve inna ileyhi … . ve bir ki!i diye allahümme haza abdük ve ente … . ve dahi ol arada hazır olanlara diyeler kim karde!iñiz içün ma"firet taleb idüñ ve allahü tealadan tesbit isteñ.
kıra’at âli elkabr: ve bu cümleden soñra oturalar kur’an-ı azim okuyalar sure’-i bakaranuñ evvelin ve ahirin ve tebereke ve yedi kerre sure’-i ihlas okuyalar. ve fatiha ve muavvezeteyn ve tekrar onbir kerre ihlas okuyalar. ve ayet-ül kürsi ve sure’-i yasin ve sure’-i bakarayı bittamam okuyalar dillerile eyideler bu okudi"imiz kur’aniñ sevabını bu meyyite ba"ı!ladık
keffaret-i savm ve yemin: kur’an ve du’a tamam oldukdan soñra lutf idüb ol baki kalan yüz altmı! akçanıñ altmı!ın altmı! fakire
vireler.bu hakiriñ keffareti savmın niyyet ideler yüzüñ dahi yüz fakire vireler keffareti yeminin niyyet ideler.
telkin: bu cümleden soñra ta"ılalar hemen bir alim-i salih kimse ihvandan kala yüzüm mukabelesine geçe. ayak üzere dura. cemi’ hatıra eyleye ve diye ki ya muhammed ibn meryem üç def’a böyle diye. andan soñra iyde: “azakuril ahdellezi harecte aleyh mined dünya !ehadete en la ilahe illallah vahdehu la !erikene ve enne muhammeden
resulullahi ve enne el cennete hakka …”. ve andan soñra üç kerre diye: “ya muhammed kul la ilahe illallah”. ve üç kerre dahi diye: “ya muhammed kul rabbi allahü ve diyanel islam ve nebiyyi muhammed aleyhissalatü vesselam” lafz idüb bu telkinleri yapça yapça te’anni ile diye ma’nasını fikr iderek tiz tiz okuyub gitmeye. ve andan soñra eyide: “rabbi la tezerhu ferden ve ente hayru'l varisin”. rucu’ ide evlu evlerine gideler. üzerime yapu yapmayalar cadır kurmayalar ve beklemeyeler ba!ım ucine bir büyücek ta! dikeler bellüce olub du’aya tezkire olsun içün ve dahi kabrimi yıkılacak
olursa ta’mir ideler üzerine toprak dökmekle girü yeñi kabr gibi örküclü ideler bir karı! mürtefi’ ideler içün çerüden(?) yapmayalar ve dahi ehlime ve evladıma vasiyyetim oldur ki üzerime sa"u
sa"mayalar ifratla medh itmeyeler öldü"üm günde ve yedisinde ve kırkında ve yılında ta’am pi!irüb ziyafet itmeyeler ruhum içün
sadaka çok ihsan ideler allahü teala kabul ide akçaya kadir olmazlar ise etmekden ve pirincden ve ya"dan ve duzdan ve su"andan ve neye kadir olurlar ise azdan ve çokdan fakirlere allah içün virüb sevabın bu hakire dillerile ba"ı!layalar ve du’alarından añalar hemen unudub gitmeyeler. ve dahi abnama(?) vasiyyetim oldur ki danı!madan olub medreseye varmayalar kadhı asker kapusuna mulazamat itmeyeler ve kadı ve bek kapusuna ihtiyarlarile varmayalar. allah tealaya
tevekkül idüb ilm-i naf’i tahsiline ve ne!rine ve amel-i salih ve takvaya me!gul olub helalden sevk olunandan kacmayalar. kimseden mal ve cihet ve mansıb taleb itmeyeler. ve men yetteki allahe yecmel lehu mehrecen ve yerzukhu min haysu lâ yahtesib, ve men yetevekkel alâllâhi fe huve hasbuhu ayetin da’im ta’ammuli ile okuyalar. tamma tasnifehu biavnillahi teala takriben 970.
zeyl-i vasaya (emirler eki): istinca: ayakyoluna oturdukdan soñra dübürini ta!la ya terekle (tarak, a"aç?) silmek sünnetdir. silindi"i ta! tek olmak müstehabdır. suyla yumak adabdır me"er kim necaset dübürüñ kıllarına çok bula!mı! ola öyle olsa ta!la silinmek yitmez su ile yumak lazım olur. sa" elile silinmek ya yumak mekruhdur su ile sol ile gerekdir. kemik ile veya tavar tersile(?) veya adam ve tavar yiyecek nesne ile silinmek mekruhdur.
- kıbleye kar!u oturmak ya ardın virmek ya güne veya aya kar!u oturmak mekruhdur.
abdestiñ farzları:
- bir kerre yüzün yumak
- bir kerre iki kolların yumak dirsekler ile bile
- bir kerre ba!ınıñ dört bölükde bir bölü"üne mesh itmek - bir kerre ayaklarını topuklarıle yumak.
abdestiñ sünnetleri:
- evvelinde üç kerre ellerin bileklerine varınca yumak.
- evvelinde bimillahel azim ve elhamdülillahi ali dini el islam dimek.
- misvak isti’mal itmek ve a"zına üç kerre su virmek. - burnuna üç kerre su virmek.
- abdesti alurken arasın kesmeyüb ula!dırmak
- kula"ına ba!dan artan suyla mesh itmek ve tertibce almak. - parmakların hilallemek ve her yunan yerini üç kerre yumak. - ve ba!ına kıbleye mesh virmek
- evvelinde abdeste niyyet itmek - sa"ından ba!lamak
- meshe alından ba!lamak
- ve ellerin ve ayakların yuma"a parmaklarından ba!lamak. abdestiñ mekruhları:
- sa" elile sümkürmek - üçden artık yumak
- suyı yüzüne berk vurmak. abdesti bozanlar:
- öñden ve artdan çıkan necaset ve yel - gövdeden çıkan kan ve iriñ ve saru su
- guslde yuması lazım olan yerden çıkub akarsa - ve a"ız tolusi kusmak e"er balgam degilse
- yatub veya tayanub uyumak e"er tayak alınsa dü!ecekleyin ise - delu olmak
- o"unmak
- sarho! olmak
- namaz içinde katı gülmek
- çıplakla avretile kocu!mak (kucakla!mak) guslüñ farzları:
- bir kerre a"zına su virmek - bir kerre burnuna su virmek - bir kerre cümle bedenin yumak guslüñ sünnetleri:
- evvelinde abdest almak - niyyet itmek
- gövdesinde necaset varsa anı evvel yumak
- evvel sa" omzuna soñra soluna dahi soñra ba!ına ve sa’ir azasına dökmek.
guslüñ mucibleri:
- !ehvet ile meni çıkmak uyanık iken olsan uyurken olsan.
- zekeriñ sünnet oldu"i yer avretin fercine girmek. inzal olmasa da ikisini de gusul lazım olur.
- uykudan kalkdıkda dö!e"inde veya tonununda meni veya mezi bulmak. zekeri üçünde su bulmak e"er yatdı"ı veakitde zekeri hareket üzre de"ilse.
- hayzı kesilmek. nifası kesilmek.
namazıñ ta!rasında"i farzlar ki aña !art dirler:
- namaz kılarken avretin örtmek. eriñ avreti göbe"i altından dizi altına dekdir. cariyeniñ dahi böyledir. artıklı"ı(?) arkası ve karnı dahi avrettir. hürre avretiñ her yeri avretdir illa yüzi de"il ve eli ayası ve ayakları de"il saçı dahi avretdir örtmek gerek karıcık da olursa tenhada ve kara"u yerde de kılarsa.
- niyyet itmek namaza !uru’ okunca !u vaktiñ farzına diye farz ise !u vaktiñ sünnetine diye sünne ise nafilede niyyet itdim namaza dimek yiter imama uyarsa bundan gayrı uydum !u imama dimekde lazımdır.
- niyyet kalbile kast itmekdir dilile dimek lazım de"ildir. dirse dahi zararı yokdur.
- niyyetle iftitah tekbiriniñ arasıñ kesmeye. - kıbleye yönelmek.
- vaktinde kılmak.
- gövdesin ve kaftanın ve ayakları durdi"i yeri ve alnı de"di"i yeri necasetden pak itmek.
- abdest almak e"er su bulamasa veya hasta olsa abdeste kadir olmasa veya su de"irmenden marazım arta diye korksa teyemmüm eyleye.
- evvelinde allahü ekber dimek
namazıñ içinde olan farzlar ki aña rükun diler: - ayak üzre durmak kadir ise
- bir ayet-i kur’an okumak iki rek’atda
- her rek’atda bir ruku’ her rek’atda iki!er sucud - namazıñ ahirinde tahiyyat okuyacak kadar oturmak. namazıñ vacibleri:
- iki rek’atda fatiha okumak bir sure veya üç ayet veya bir uzun ayet üç ayet mikdarı fatihaya ko!mak.
- iki evvelki rek’atları kıra’at içün ta’yin itmek. - iki secdeyi biribiriniñ adınca itmek.
- ruku’da ve sucudda ve ruku’dan kalkub to"ruldukda sübhanallah diyecek kadar e"lenmek .
- dört veya üç rek’at olan namazlarda iki rek’atın kıldıkdan soñra tahiyyat okuyacak kadar oturmak.
- namaz içünde ve ahirinde oturdukda tahiyyat okumak. - bir kerre selam virmek namazıñ ahirinde.
- bayram tekbirleri öyle namazınıñ ve ikindü namazınıñ farzlarında kur’anı gizlü okumak.
- ah!am ve yatsu ve sabah ve cum’a farzlarında imam olursa kur’anı kati okumak yalñız kılarsa muhayyerdir gice kılınan nafilelerde de muhayyerdir.
namazıñ sünnetleri:
- iftitah tekbirinde ellerin kaldırmak er kula"ı yumu!a"ına dek avrat çıknına dek.
- sübhaneke okumak euzu okumak bismillah okumak bu üçüni gizlü okuya her namazda besmeleyi her fatiha evvelinde okuya sure evvelinde
okumaya subhaneke ile euzuyı ancak evvelki rekatda iftitah tekbiriniñ ardınca okuya.
- kıyamda sa" elin sol eli üzre koyub göbe"i altında komak erise, gö"süne komak avrat ise.
- yapcacık(?) amin dimek fatihayı okudukdan soñra ya imamından dinledikden soñra.
- ruku’a indikde ve secdeye indikde ve secdeden kalkdıkda allahü ekber dimek.
- ruku’da üç kerre subhanerabbiyelazim dimek.
- rukuda ellerin dizleri üstüne koyub parmakların açub ba!ın ve arkasın düz eylemek.
- rüku’dan ba!ın kaldırdıkda semiallahü limen hamide dimek.
- imam ise rabbena lekel hamd dimek imam uydise ikisin cem’ itmek yalñız kılarsa secdede üç kerre sübhane rabbiyel ala dimek secdede alnın ve burnun ikisin bile yere de"irmek.
- secdede eli parmakların birbirine de"irmek ve karnın uylu"undan çeküb kolların yerden kaldırmak e"er er ise avrat ise karnı
uyluklarına yapı!dırub kollarını yere de"irmek.
- tahiyyat okurken ellerin uylukları üzerine komak. parmakları kendü halinde ola.
- tahiyyat okuma"a oturdukda sol aya"ı üzre oturub sa" aya"ını dikmek er ise avrat iki aya"ın sa" canıbından çıkarub sol dizi üzerine oturmak.
- evvel sa"ına selam virüb soñra soluna selam virmek. namazıñ mekruhları:
- namazıñ içünde boynun e"üb bakmak.
- kaftanından ya gövdesinden bir nesneyi oynamak. - secde yerinde ta! gidermek.
- zaruretsiz parma"ın çatlatmak. - elin bö"rüne komak.
- ba"da! kurmak.
- özürsüz bir kerre ya iki kerre bir yerin ka!ımak.
- ev kullu"unda geyüb anuñla ekabire vermedi"i kaftanıla kalmak. - adam yüzüne kar!u kılmak.
- oda kar!u kılmak. amma muma ve kandile kar!u kılmak mekruh de"ildir.
- öñünde ya usunda ya kaftanında hayvan sureti olmak.
- gerinmek esnemek kaftanın e"nine (sırt) alub kolların koltu"undan çıkarmak.
- iki ökçesi üzre oturmak.
- inciklerin diküb kalb gibi oturmak. - gözün yummak.
- ba!ı kabak olmak.
- tezellül içün de"ilse secdede ve tahiyyatda eli ve aya"ı parmakların kıbleden e"mek.
- saf ardından yalñız durub imama uymak.
- öñünde açık yer varken kabre kar!u namaz kılmak. - perdesiz necasete kar!u kılmak.
- bir avretle beraber durup ba!ka ba!ka namaz kılmak. - ayak yoli takazası (güçlük) varken kılmak.
- secdeden kalkdıkda dizin ellerinden öñden kaldırmak. - secdede bir aya"ın kaldırmak.
- üfürmek
- imamdan u"urdi(?) ruku’ya inmek ve ruku’dan ba!ın u"urdi(?) kaldırmak.
- ve u"urdi secde itmek.
- secdeye inerken ellerin yere dizden evvel komak. - özürsüz yere ve divara dayanub kalkmak.
- özürsüz namaz içinde alnından toprak silkmek. - bir sure adlamak.
- ikinci rek’atda evvelki rek’atda okudi"iniñ üstünden okumak. - bir rek’atda bir sureyi tekrar okumak.
- farzda ikinci rek’atda okudu"u evvelde okudi"inden üç ayet artuk olmak.
- imam ardında kur’an okumak. - dülbend dönü!üne secde itmek.
- özürsüz ayak üzre dururken asaya ya divara dayanmak.
- özürsüz rukua indikde veya kalkdıkda ellerin yukaru kaldırmak. - çe"ni (omuz) ve kolları açıkla kılmak.
- özürsüz öñünden adem geçmek.
- ihtimal olan yerde setreyi terk itmek. - ayetleri ve tesbihleri parma"ıla saymak.
- imam mihrabda yalñız durmak amma ayakları mescidde ve secdesi mihrabda olsa mekruh de"ildir.
- imam mihrabıñ gayrıda kılmak.
