Tipitaka: Suttasaar: Vol. 3 Anguttara Nikaya & Khuddaka Nikaya (Hindi)

ivúy-sUcI

suHsAr-3

BUimk A

S½‡ØArink Ay

phlA inpAt · · · 1 dUsrA inpAt · · · 3 tIsrA inpAt · · · 6 cÈTA inpAt· · · 12 pAMcvAM inpAt · · · 18 CXA inpAt · · · 23 sAtvAM inpAt · · · 25 SAXvAM inpAt · · · 29 nÈvAM inpAt · · · 32 dsvAM inpAt · · · 34 ŸyArhvAM inpAt · · · 37

Ku¡k ink Ay

Ku¡k pAX· · · 40 Dýmpd· · · 42 wdAn · · · 46 qitvuØAk · · · 50

phlA inpAt · · · 50 dUsrA inpAt· · · 50 tIsrA inpAt · · · 51 cÈTA inpAt· · · 52 suØAinpAt· · · 54 1. wrgvŸg· · · 54 2. cULvŸg · · · 55 3. mhAvŸg · · · 56 4. S§k vŸg · · · 57 5. pArAynvŸg · · · 58 ivmAnv¥Tu · · · 60 petv¥Tu· · · 62 TergATA · · · 65 TerIgATA · · · 69 SpdAn· · · 73 buÂvMs · · · 77 ciryAipxk · · · 81 jAtk · · · 85 jAtk -S§k TA · · · 85 áA‰tut gRMT · · · 86

bAlopyogI jAtk k TAaM· · · 87

sADk opyogI jAtk k TAaM· · · 89

suBAiút · · · 90

Sit · · · 91

StIt-SnAgt· · · 91

Ss¥purŒú-s¥purŒú · · · 91

SAyu-öy· · · 92 SAyQ-SnAyQ · · · 92 SAÕA-inrAÕA · · · 92 qœCA-ckR · · · 92 w¬og · · · 92 ak tA · · · 92 ak Ak I ivcrf · · · 93 k œcA-pEk A· · · 93 k TnI-k rnI· · · 93 k mQ · · · 93 kR oD· · · 94 gu´ STQ · · · 94 ˜ctn · · · 94 j®mAš k A öy· · · 94 tíÏfA· · · 94 ©Af · · · 95 dAn · · · 95 dubuQi · · · 95 du:K · · · 95 devtA· · · 95 DmQ · · · 96 DmAQcrf · · · 96 nrk · · · 96 nArI · · · 96 netA · · · 97 áAôAvAn · · · 97 áAmAd-SáAmAd · · · 97 áAÕMsA-˜ndA · · · 97

áAsÚA-SáAsÚA · · · 97 iáAy-SiáAy · · · 98 purŒú-‰©I · · · 98 bIj-P l · · · 98 Bojn · · · 98 mn · · · 99 mnuÏy-jIvn · · · 99 imtBAiútA · · · 99 im©tA · · · 99 im©ªoh · · · 100 mUKQ · · · 100 mUKQ-pMizt · · · 100 mí¥yu · · · 100 mí¥yuprAyftA · · · 101 yAck · · · 101 rŒdn · · · 101 vAfI · · · 101 ivÕui · · · 101 ivÎvAs · · · 102 vÔD¯y· · · 102 vÔr · · · 102 ÕIl · · · 102 üÂA · · · 102 ümf · · · 103 üeÏXtA · · · 103 sMk £p · · · 103 sMgt · · · 103 sÀjn · · · 103

sMt· · · 104 smJ · · · 104 smAiD · · · 104 sAr· · · 104 suK -· · · 104 mhAin¡es · · · 105 S§k vgQ· · · 105 (1) k AmsuØA · · · 105 (2) guh§k suØA· · · 105 (3) du§§k suØA· · · 105 (4) su§k suØA · · · 106 (5) prm§k suØA · · · 106 (6) jrAsuØA· · · 106 (7) it‰smeØAe†ysuØA· · · 106 (8) psUrsuØA · · · 106 (9) mAgV»zysuØA · · · 106 (10) purABedsuØA · · · 107 (11) k lhivvAdsuØA· · · 107 (12) cULivyUhsuØA· · · 107 (13) mhAivyUhsuØA· · · 107 (14) tuv¢k suØA· · · 107 (15) SØAd»zsuØA · · · 107 (16) sAirpuØAsuØA · · · 108 in¡es · · · 108 SAgm se wÂrf · · · 108 vÔk V£pk STQ avM ¯yA¼yAaM· · · 108 pyAQyvAcI Ոd · · · 109

¯yA¼yA k I punrAvíVØA avM ‘pe†yAl’ · · · 109

áAk Ar Bed· · · 109

indAn siht ¯yA¼yA · · · 110

sodAhrf ¯yA¼yA· · · 110

pd-inÏpVØA · · · 110

sADnA-pö · · · 110

áAkí t sMdBoÜ k I SAvíVØA· · · 111

cULin¡es · · · 112 pArAyn vgQ · · · 112 KŸgivsAfsuØA· · · 115 in¡es · · · 116 SAgm se wÂrf · · · 116 vÔk V£pk STQ avM ¯yA¼yAaM· · · 117 pyAQyvAcI Ոd · · · 117

¯yA¼yA k I punrAvíVØA avM ‘pe†yAl’ · · · 117

áAk Ar Bed· · · 117

indAn siht ¯yA¼yA · · · 118

sodAhrf ¯yA¼yA· · · 118

pd-inÏpVØA · · · 119

sADnA-pö · · · 119

áAkí t sMdBoÜ k I SAvíVØA· · · 119

SitirEt ivúyv‰tu · · · 119 pixsVýBdAmŸg· · · 121 1. mhAvŸg · · · 121 (1) YAfk TA···121 (2) idi§k TA···122 (3) SAnApAn‰sitk TA···122

(4) qMiªyk TA···122 (5) ivmoEKk TA···122 (6) gitk TA···123 (7) k ýmk TA···123 (8) ivp£lAsk TA···123 (9) mŸgk TA···123 (10) m»zpe†yk TA···123 2. yugnÂvŸg · · · 124 (1) yugnÂk TA···124 (2) sœck TA···124 (3) boÀJ½k TA···124 (4) meØAAk TA···125 (5) ivrAgk TA···125 (6) pixsVýBdAk TA···125 (7) DýmcEk k TA···126

(8) loku ØArk TA···126

(9) blk TA···126 (10) su²Yk TA···126 3. p²YAvŸg · · · 127 (1) mhAp²YAk TA···127 (2) qiÂk TA···127 (3) SiBsmyk TA···127 (4) ivvek k TA···127 (5) ciryAk TA···128 (6) pAixhAiryk TA···128

(7) smsIsk TA···128 (8) sitp§Ank TA···128 (9) ivp‰snAk TA···128 (10) mAitk Ak TA···129 neVØAFpk rf · · · 130 áAAyoigk pö · · · 134

iviÕÏx pdAš k A ivvecn· · · 139

pexk opdes· · · 141 imil®dp²h · · · 142 (1) bAihrk TA (puˆbyogAid) · · · 142 (2) imil®dp²h (lEKfp²h) · · · 142 (3) imil®dp²h (ivmitœCednp²h)· · · 144 (4) me»zk p²h · · · 145 (5) SnumAnp²h · · · 148 (6) Sopýmk TAp²h · · · 149

BUimk A

‘suØAsAr’ mš ‘suØA ipxk ’ ke suØAAš k A sAr hÔ¦

BgvAn bu k IvAfI tIn ipxk Ašmš surVöt hÔ –ivnyipxk ,suØA ipxk tTA SiBDým ipxk ¦‘ivnyipxk ’ mš SiDk triBöuSAš-iBöuifSAš ke ila ivnyk AivDAn hÔ, ‘suØA ipxk ’ mš sAmA®y sADk Aške ila idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ SÈr ‘SiBDým ipxk ’ mš ivpÎynA sADnA mš KUb pke hua sADk Aš ke ila gUìZ DmoQpdeÕ hÓ¦

buÂ-vAfI mš ‘suØA ipxk ’ k AivÕeú mhØv hÔ EyAšik sbse SiDk sAmgRI qsI ipxk mš hÔ SÈr hr ik sIke ila wpyogI BI¦ ivpÎynA sADnA isKAte smy ivpÎynAcAyQ üI s¥ynArAyf goy®k AjI BI qsI ipxk ke wÂrf de-dek r DmQ smJAte hÓ¦ SiBDým ipxk smJne ke ila BI suØA ipxk k o jAnne k I jÁrt hotI hÔ jÔse Ct pr jAne ke ila sIìZI k I¦

sýyk sMbu k IvAfI k Aak -ak Ոd sArgiBQt hotA hÔ¦ wsmš se sAr ink AlnA Spne SApk o DoKA denA hÔ¦ St: ik sI BI pAXk ke mn mš yh BAv k dAipnh™ jAgnA cAiha ik sAr k IbAtš CAMx-CAMx k ryhAM áA‰tut k r dI gyI hÓ SÈr bAk I sb ku C in:sAr hÔ¦

y h ‘suØAsAr’ suØAAš k A sAr qs mAyne mš hÔ ik suØA ipxk mš jo ku C vifQt hÔ wsk A yh ‰TUl Áp mš Sivk l (ibnA SpnI Sor se ku C joìze-toìze) áA‰tutIk rfhÔ¦ qs sAr k ItulnA ws byAr se k IjA sk tIhÔ jo rMg-ibrMge, sugMiDt puÏpAš ke bIc mš se lAMG k r mA© wnk I sugMD Spne sAT hr le jAtI hÔ¦ yh ‘suØAsAr’ BI BgvAn ke ic©-ivic©, invAQf k I gMD se suvAist wpdeÕAš k A ak h£k A-sApircymA© hÔ¦

v‰tut: yh gRMT k oqQ nyI kí it nh™ hÔ¦ ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs «ArA mUl Áp mš áAk AiÕt‘suØA ipxk ’ ke hr gRMT ke sAT wsmš sVýmilt suØAAš k A sAr wnmš idyA gyA hÔ¦ SAcAyQ üI s¥ynArAfjI goy®k A ke SAdeÕAnusAr

yh sAr qsila tÔyAr ik yAgyA TA ik sADk phle q®hš pìZ k riP rsuØAAš k o pìZš, to qsse suØA SÈr SiDk SœCI trh smJ mš SAne lgšge¦

Sb SAcAyQüI s¥ynArAyfjI goy®k Ane yh wict smJA hÔ ik yid ye sBI suØAsAr ‰vtM© pu‰tk ke Áp mš áAk AiÕt k r idye jAyÙ to ak SitirEt lAB yh hogA ik sADk gfjnBAúA ke mA›ym se buÂ-vAfI k o xuk ìzAš-xuk ìzAšmš hI nh™, bV£k smgR Áp se BI sugmtApUvQk smJne lgšge¦ SAcAyQüI ke qsI ˜ctn ke P l‰vÁp yh kí it áA‰tut k I jA rhI hÔ¦

vtQmAn gRMT©yke vl suØAipxk ke suØAAš k A sAr hÓ jo ik pAXk Aš k I suivDA ke ila tIn BAgAš mš áAk AiÕtho rhe hÓ¦ qske phle BAg mš dIG avM mVÀJm ink AyAš k A, dUsre mš sMyuØA ink Ayk A SÈr tIsre mš SMguØAr avM Ku¡k ink AyAš k A smAveÕ hÔ¦

jb suØAsAr tÔyAr ik ye jA rhe Te, tb ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs ke wÞx iv«An zAä. SMgrAj cÈDrI ne qnk A inÁpf k r qnmš smuict suDAr ik ye Te¦ qske ila mÓ wnk A S¥yMt SABArI hUM¦

hmš ivÎvAs hÔ ik qs kí itse ivpÎyI sADk Ašk oDmQ ke Snek SnjAne pöAš k I jAnk ArI imlne ke SitirEt buÂ-vAfI k o mUl Áp mš pìZne k I áAerfA BI imlegI¦

sBI sADk gf ke áAit mMgl BAvAš siht,

S½‡ØArink Ay

phlA inpAt

qs inpAt mš sAv¥TI mš SvV‰Tt SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš BgvAn bu ke ivhAr k rtesmywnke «ArA ak -ak DmQ (ivúy) k olek r iBöuSAš k o idye gye wpdeÕAš k A mu¼ytyA sMgRh hÔ¦ ku C wpdeÕ BgvAn ke áAmuK iÕÏyAš «ArA BI idye gye hÓ¦

yh inpAt SXArh vgoÜ SÈr do pAilyAš mš ivBEt hÔ, ijnmš Snek DmoÜ ke bAre mš k hA gyA hÔ¦

qnmš BgvAn ne áAôðA ik yA hÔ ik

* aesA k oqQ ak BI Áp, Ոd, gMD, rs STvA ‰áAÏx¯ynh™ hÔ jo purŒú ke icØA k o qs áAk Ar bAMD le jÔse ik ‰©I k A Áp, Ոd, gMD, rs STvA ‰áAÏx¯y¦ qske ivprIt ‰©I ke ila BI svAQiDk bMDnk Ark hÔ purŒú k A Áp, Ոd, gMD, rs STvA ‰áAÏx¯y¦

* aesA ak BI DmQ nh™ hÔ jo SsMyt rhne pr qtnA SnTQk Ark ho jAtA ho jÔsA ik yh icØA¦ qske ivprIt aesA ak BI DmQ nh™ hÔ jo sMyt hone pr qtnA STQ is k rtA ho jÔsA ik yh icØA¦

* aesA ak BI DmQ nh™ hÔ jo qtnI j£dI bdltA ho jÔsA ik yh icØA¦ qsk I to wpmA denA BI shj nh™ hÔ¦

* ijtne BI Sku Õl STvA ku Õl DmQ hÓ, ve sBI mn ke pICe clne vAle hÓ¦ mn wnmš phle w¥pÚA hotA hÔ, SÈr ye bAd mš¦

* yh jo sge-sMbMiDyAš k A n rhnA, STvA Bog-sAmgRI k I hAin honA hÔ, yh k oqQbìzI hAin nh™ hotI¦ áAôA k IhAin hI sbse bìzI hAin hotI hÔ¦ qske ivprIt sge-sMbMiDyAš k I víiÂ, STvA Bog-sAmgRI k I víiÂ, yh k oqQ bìzI víi nh™ hotI¦ áAôA k I víi hI sbse bìzI víi hotI hÔ¦

* aesA ak BI DmQ nh™ hÔ jo qtnA SnTQ k rne vAlA ho, jÔsA ik áAmAd¦ qske ivprIt aesA ak BI DmQ nh™ hÔ jo qtnA k £yAfk rnevAlA ho, jÔsA ik SáAmAd¦

* bAhr k I bAtAš mš aesI ak BI bAt nh™ hÔ jo qtnI SnTQk r ho, jÔsI ik ku sMgit¦qske ivprIt aesI ak BI bAt nh™ hÔ jo qtnI ihtk r ho, jÔsI ik s¥sMgit¦

* ak ¯yVEt k A lok mš áAAduBAQv dulQB hÔ¦ ik s ak ¯yVEt k A? tTAgt ShQt sýyk sMbu k A¦

* qs bAt k Itink BI sMBAvnA nh™ hotI ik ak hI lok -DAtumš ak hI smydo ShQt sýyk sMbuÂak sAT w¥pÚA hAš¦ sMBAvnA qsI bAt k I hotI hÔ ik ak lok -DAtumš ak smyak hI ShQt sýyk sMbuÂw¥pÚA hAš¦

* ak DmQ k o BAivt k rnA SÈr bìZAnA ak AMt inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD SÈr invAQf ke ila hotA hÔ¦ k Èn se ak DmQ k o? buÂAnu‰míit, STvA DmAQnu‰míit, STvA sMGAnu‰míit, q¥yAid k o¦

* aesI k oqQ ak BI bAt nh™ hÔ ijsse Snu¥pÚA Sku Õl DmQ w¥pÚA hote hAš SÈr w¥pÚA hua Sku ÕlDmoÜ mš víi hotI ho, jÔsI ik imÉyAdíVÏx ¦ qske ivprIt aesI BI k oqQak bAt nh™ hÔ ijsse Snu¥pÚA ku ÕlDmQ w¥pÚA hote hAš SÈr w¥pÚA hua ku ÕlDmoÜ mš víi hotI ho, jÔsI ik sýyk díVÏx¦

* jÔse ToìzA-sA BI gUh (ivÏXA) dugÜD hI detA hÔ, vÔse hI ToìzA-sA BI Bv áAÕMsA ke yoŸy nh™ hotA¦

* mnuÏyhok r j®m gRhf k rne vAle áAAfI S£psM¼yk hote hÓ¦ mnuÏyetr yoinyAš mš j®m gRhf k rnevAle áAAifyAš k IsM¼yA hI SiDk hotI hÔ¦

* cuxk I bjAne ke smy-Br hI cAr ›yAnAš mš se k oqQ ›yAn, STvA cAr bRµ-ivhArAš mš se ik sIpr BI SADAirt icØA-ivmuVEt, k ASÄyAs k rne vAlA ¯yVEt ›yAnI k hlAne lgtA hÔ, ÕA‰tA ke SnuÕAsn mš rhne vAlA, wnke wpdeÕ ke SnusAr SAcrf k rne vAlA¦ vh ¯yVEt ¯yTQ hI rAÏxØpz KAne vAlA nh™ hotA¦ jo ¯yVEt qnk A SiDk SÄyAs k rte hÓ wnk A to k hnA hI EyA hÔ!

* ‘k AygtA‰míit’ ak aesA DmQ hÔ ijsk o BAivt k rne SÈr bìZAne se qsmš sBI iv¬ApöIyku ÕlDmQ SA jAte hÓ¦ yh Ske lADmQ mhAn sMveg, mhAn STQ, mhAn k £yAf,‰míit-sMáAôAn, ôAn-dÕQn-áAitlAB, qsI jIvn mš suKivhAr SÈr iv¬A-ivmuVEt-P l k A sAöA¥k Ar k rne k A k Arf hotA hÔ¦

BgvAn ne yh BI áAôðA ik yAhÔ ik wnke üAvk Aš-üAivk ASAšmš k Èn-k Èn se ivúymš k Èn-k ÈnSgR hÓ¦ jÔse –üAvk vgQmš se mhAáAAôAš mš sAirpuØA, å iÂmAnAšmš mhAmoŸg£lAn, id¯ycöu vAlAš mš SnurŒÂ, bhuüutAš mš SAn®d, q¥yAid¦ aese hI üAivk ASAš mš se mhAáAôAvityAš mš KemA, å iÂmityAš mš wFplv»fA, id¯y cöu vAilyAš mš sku lA, bhuüutAš mš KuÀjuØArA, q¥yAid¦

dUsrA inpAt

qs inpAt mš do-do DmoÜ k olek ridye gye wpdeÕAš k AsMgRh hÔ, jo p®ªh vgoÜ SÈr cAr pe†yAlAš mš ivBAijt hÔ¦

qs inpAt mš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf hÓ

* do áAk Ar ke doú hote hÓ – qhlok -sMbMDI tTA prlok -sMbMDI¦ ik sI duÏk mQ ke k Arf qhlok mš Gor dMz pAte hua ¯yVEt k o deK k r k oqQ iBöu aese duÏk mQse zrtA hÔ SÈr wsse bctA hÔ¦ aese hI k Aiyk ,vAick tTA mAnisk duÏk moÜke k ArfÕrIr CUxne pr prlok mš Bugte jAne vAle bure P l se zrtA hÔ SÈr wnse bctA hÔ¦ yh SAÕA rKnI cAiha ik qn donAš áAk Ar ke doúAš mš By deKne vAlA iBöu sBI doúAš se muEt ho jAygA¦

* do kí Ïf-DmQ hÓ SÈr do ÕuEl-DmQ¦ kí Ïf-DmQ hÓ – inlQÀjtA tTA pApk mQ k rne mš inBQytA¦ ÕuEl-DmQ hÔ – lÀjA tTA pApBIrŒtA¦

* tTAgt k I DmQ-deÕnA do áAk Ar k I hotI hÔ – sMVöðA tTA iv‰tít¦ * Sku Õl k o CoìznA cAiha, qse CoìznA sMBv hÔ¦ ku Õl k o BAivt k rnA cAiha, qse BAivt k rnA sMBv hÔ¦ Sku Õl ke áAhAf SÈr ku Õl k I BAvnA se iht-suK hotA hÔ¦

* do bAtš sÂmQ ke lop SÈr SMtDAQn k A k Arf bntI hÓ – S¯yvV‰Tt pd tTA SngQl STQ¦ do bAtš sÂmQ ke k Aymrhne SÈr luðA n hone k A k Arf bntI hÓ – ¯yvV‰Tt pd SÈr wnk A shI-shI STQ¦

* do mUKQ hote hÓ, do pMizt¦ mUKQ – jo Spne doú k o doú nh™ mAntA SÈr jo doú mAnne vAle k o DmAQnusAr ömA nh™ k rtA¦ pMizt – jo Spne doú k odoú mAntA hÔ SÈr jo SpnA doú mAnne vAle k oDmAQnusAr ömA k r detA hÔ¦

* imÉyA díVÏx vAle k o qn do mš se ak git k I SAÕA rKnI cAiha – nrk yA pÕuyoin¦ sýyk díVÏx vAle k o qn do mš se ak git k I SAÕA rKnI cAiha – devyoin yA mnuÏyyoin¦

* do iv¬ABAgIyDmQ hÓ – ÕmT tTA ivpÎynA¦ ÕmT k I BAvnA se icØA BAivt hotA hÔ, ivpÎynA k I BAvnA se áAôA BAivt hotI hÔ¦ icØA BAivt hone se rAg k A,SÈr áAôA BAivt hone se Siv¬A k AáAhAf ho jAtA hÔ¦

* mAtA tTA iptA – qn do jnAš k A å f cuk AnA shj nh™ hotA hÔ, Ble hI k oqQsÈ vúQ tk wnk Iw¥kí ÏxsevA k rtArhe¦ prMtu yid k oqQqnke SüÂAvAn hone pr q®hš üÂA mš, durAcArI hone pr sdAcAr mš, kí pfhone pr ¥yAg mš SÈr duÏáAô hone pr áAôA mš áAitVÏXt k rvA de, to qtne se wnk A wpk Ar BI hotA hÔ SÈr wnk A bdlA BI cuk jAtA hÔ¦

* gíh‰T tTA áAvRijt – bu qn donAš k I imÉyA-áAitpVØA(imÉyA SAcrf) k I srAhnA nh™ k rte, sýyk -áAitpVØA k I k rte hÓ¦ k Arf? ye imÉyA-áAitpVØA ke k Arf ôey ku Õl-DmQ k o áAAðA nh™ k r sk te, sýyk -áAitpVØA ke k Arf k r sk te hÓ¦

* pirúd do-do áAk Ar k I hotI hÓ, yTA – wØAAn-gMBIr; guxAš mš ivBAijt – ak jux; SngR-SgR; SnAyQ-SAyQ; in:sAr-sArvAn; ivúm-sm; SDAimQk -DAimQk ;q¥yAid¦ (BgvAn ne qnk A SAÕy smJAne ke sAT-sAT yh BI btlAyA hÔ ik qnmš ye-ye pirúd üeÏX hotI hÓ –gMBIr, ak jux,SgR, SAyQ, sArvAn, sm tTA DAimQk ¦)

* lok mš do ¯yVEt bhutAš ke iht, suK ke ila w¥pÚA hote hÓ – ShQt sýyk sMbuÂtTAgt tTA ckR vtIQnreÕ¦ ye mAnv SAÎcyQjnk hote hÓ SÈr qnk Imí¥yu bhutAš ke SnutAp k Ak ArfhotI hÔ¦ ye donAš ‰tUp bnvAye jAne ke yoŸy hote hÓ¦

* do bu hote hÓ – sýyk sMbu tTA áA¥yek bu¦

* ye do ibjlI ke k ìzk nese nh™ zrte – öIfAsRv iBöu tTA mígrAj ˜sh¦

* suK do-do áAk Ar ke hote hÓ – gíhI-áAvRijt; k Am-nÔÏkR ýy; wpiD-inrŒpiD; sAsRv-SnAsRv; sAimú-inrAimú; SAyQ-SnAyQ; k Aiyk -cÔtisk ;áAIityuEt-áAIitriht; q¥yAid¦ (BgvAn ne yh BI btlAyA hÔ ik qnmš ye-ye suK üeÏX hote hÓ – áAvRijt nÔÏkR ýy, inrŒpiD, SnAsRv, inrAimú, SAyQ, cÔtisk tTA áAIitriht¦)

* ku C do-do DmQ hÓ – icØAivmuVEt-áAôAivmuVEt;

áAgRh-Sivöep(w¥sAh avM ÕAMit); nAm-Áp; iv¬A-ivmuVEt;

BvdíVÏx-ivBvdíVÏx; q¥yAid¦

* qn do ke SAsRv bìZte hÓ – jo Snuict k o wict SÈr wict k o Snuict smJtA hÔ, STvA SDmQ k o DmQ SÈr DmQ k o SDmQ smJtA hÔ, STvA Sivnyk oivnySÈr ivnyk oSivnysmJtA hÔ¦ qske ivprIt qn do ke SAsRv nh™ bìZte hÓ; jo Snuict k oSnuict SÈr wict k owict, STvA SDmQ k o SDmQ SÈr DmQ k o DmQ, STvA Sivnyk o SivnySÈr ivny k o ivny smJtA hÔ¦

* ye do SAÕAaM SAsAnI se nh™ CoìzI jA sk t™ –lAB k I SAÕA SÈr jIvn k I SAÕA¦

* lok mš do áAk Ar ke ¯yVEt dulQB hote hÓ – propk Ar k rne vAlA SÈr propk Ar k o ‰mrf rKne vAlA¦

* üÂAvAn iBöu k I sýyk k AmnA honI cAiha – mÓ vÔsA hoWM jÔse Te sAirpuØA –moŸg£lAn¦ üÂAyuEt iBöufI k Isýyk k AmnAhonI cAiha – mÓ vÔsI hoWM jÔsI T™ KemA – wFplv»fA¦

* qn do ke áAit Snuict ¯yvhAr k rne vAlA mUKQ, S¯yEt, Ss¥purŒú, SvgufI, sAv¬, ivôAš «ArA ˜ndnIySÈr bhut Spu»yk A hetu hotA hÔ –mAtA tTA iptA, STvA tTAgt tTA tTAgt ke üAvk ¦q®h™ do ke áAit wict ¯yvhAr k rne vAlA hotA hÔ – pMizt, ¯yEt, s¥purŒú, gufI, Snv¬, ivôAš «ArA ‰tu¥y SÈr bhut pu»y k A hetu¦

* do áAk Ar ke dAn hÓ – SAimú-dAn tTA DmQ-dAn¦ qnmš DmQ-dAn üeÏX hotA hÔ¦ aese hI SAimú-yô SÈr DmQ-yô mš DmQ-yô, SAimú-¥yAg SÈr DmQ-¥yAg mš DmQ-¥yAg, SAimú-Bog SÈr DmQ-Bog mš DmQ-Bog, SAimú-sMivBAg SÈr DmQ-sMivBAg mš DmQ-sMivBAg, SAimú-SnukM pA SÈr DmQ-SnukM pA mš DmQ-SnukM pA üeÏX hotI hÔ¦

* ku C S®ydo-do DmQ – ›yAn-smApVØA k I ku ÕltA SÈr ›yAn se wXne k Iku ÕltA;SAjQv tTA mAdQv; öAV®t tTA ivnmRtA; qMiªy-sMvr tTA Bojn k I mA©ôtA; ‰míit-bl tTA smAiD-bl; ÕmT tTA ivpÎynA; ÕIl-sMpdA tTA díVÏx-sMpdA; ‰míit tTA sMáAôAn; q¥yAid¦

* qn do DmoÜ se yuEt mAno nrk mš zAl idyA gyA hotA hÔ – kR oD tTA vÔr; qQÏyAQ tTA mA¥syQ; mAyA tTA ÕXtA; q¥yAid¦ qske ivprIt qn do DmoÜ se yuEt mAno ‰vgQ mš zAl idyA gyA hotA hÔ – SkR oD tTA SvÔr; SnIÏyAQ tTA SmA¥syQ; SmAyA tTA SÕXtA; q¥yAid¦

* qn do bAtAš k AlAB deK k rtTAgt ne üAvk Aške ila iÕöApdAš k IáAôVðA k IhÔ –sMG k IBlAqQ SÈr sMG k Isuk rtA;gíihyAš pr SnukM pASÈr pAipyAš ke pö k AnAÕ; sÂmQ k IV‰Tit SÈr ivny pr SnugRh; q¥yAid¦

* «eú, moh, kR oD, vÔr, mRö, áAdAÕ, qQÏyAQ, mA¥syQ, mAyA, ÕXtA, jìztA, sArMB, mAn, SitmAn, md tTA áAmAd ke yTATQ ôAn, pirôAn, piröy, áAhAf, öy, ¯yy, ivrAg, inroD, ¥yAg tTA áAitinsgQ ke ila qn do DmoÜ k I BAvnA k rnI cAiha – ÕmT tTA ivpÎynA¦

tIsrA inpAt

qs inpAt mš tIn-tIn DmoÜ k o lek r idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ, jo solh vgoÜ tTA do pe†yAlAš mš ivBAijt hÔ¦

qs inpAt mš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf hÓ

* jo k oqQ By, wpªv, wpsgQ w¥pÚA hote hÓ, ve mUKQ se hI w¥pÚA hote hÓ, pMizt se nh™¦

burA k rne vAlA¦ pMizt ke löf hote hÓ – BlA socne vAlA; BlA bolne vAlA; BlA k rne vAlA¦

* iBöu k o tIn bAtš j®m-Br yAd rhtI hÓ – k hAM ke Õ-dAìZI muÙìzvA k r,k AúAyv‰© phn, Gr se beGr ho áAvRijt huSA; k hAMcAr SAyQ s¥yAš k A yTATQ ôAn huSA; k hAM SAsRvAš k A öyk r, SAsRvriht icØAivmuVEt tTA áAôA se ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrne lgA¦

* tIn bAtAš se SpnA BI Siht hotA hÔ SÈr dUsrAš k A BI – ÕrIr k A durAcrf; vAfI k A durAcrf; mn k A durAcrf¦ tIn bAtAš se n SpnA Siht hotA hÔ SÈr n dUsrAš k A –ÕrIr k A sdAcrf; vAfI k A sdAcrf; mn k A sdAcrf¦

* sMsAr mš tIn áAk Ar ke log hote hÓ – vRf-smAn icØA vAle, iv¬‡t-smAn icØA vAle, vjR-smAn icØA vAle; STvA sevA ke SyoŸy, sMgit ke SyoŸy, pircyAQ ke SyoŸy; STvA ml-muK, puÏp-muK, mDu-muK; STvA SMDe, k Ane, donAš SAMK vAle; SAÓDI KopìzI vAle, p£le jÔsI áAôA vAle, bhul-áAô; q¥yAid¦ (BgvAn ne qn pdAš k A SAÕy BI ‰pÏx ik yA¦)

* k moÜ k I w¥pVØA ke tIn hetu hote hÓ – loB, «eú, moh; STvA S-loB, S-«eú, S-moh¦

* md tIn áAk Ar ke hote hÓ – yÈvn-md, SAroŸy-md, jIvn-md¦ * tIn áAk Ar ke SAiDp¥y hote hÓ – SA¥mAiDp¥y, lok AiDp¥y, DmAQiDp¥y¦

* tIn bAtAš ke hone se üÂAvAn ku lpu© k o bhut pu»yhotA hÔ – üÂA hone se, dAt¯y v‰tu hone se, dAn dene yoŸy ¯yVEt iml jAne se¦

* tIn bAtAš k o pMiztAš, s¥purŒúAš ne áAôAipt ik yA hÔ – dAn, áAvRÀyA, mAtA-iptA k I sevA¦

* sM‰kí t DmoÜ ke tIn löf hote hÓ – w¥pVØA, ivnAÕ, pirvtQn¦ S-sM‰kí t DmoÜ ke löf hote hÓ – n w¥pVØA, n ivnAÕ, n pirvtQn¦

* tIn bAtAš ke ila áAy¥n k rnA cAiha – Snu¥pÚA pAppUfQ, Sku Õl

DmoÜ k ISnu¥pVØA; Snu¥pÚA ku ÕlDmoÜ k Iw¥pVØA; du:Kd, tIvR, k Xor,k xu, áAitkU l, burI, áAAfhr ÕArIirk vednASAš ke áAit sihÏfutA¦

* SAyQ-ivny mš ©Ôiv¬ wse k hte hÓ ijsk o ye tIn iv¬AaM áAAðA ho jAaM – pUvQj®mAš k I Snu‰míit, id¯y cöu tTA SAsRvAš ke öy k A ôAn¦

* tIn áAk Ar ke áAAithAyQ hÓ – å iÂ-áAAithAyQ, deÕnA-áAAithAyQ, SnuÕAsnI-áAAithAyQ¦

* tIn áAk Ar k I k TA-v‰tuaM hotI hÓ – BUtk Al-sMbMDI, BivÏyk Al-sMbMDI, vtQmAnk Al-sMbMDI¦

* tIn Sku Õl-mUl hÓ – loB, «eú, moh¦ tIn ku Õl-mUl hÓ – SloB, S«eú, Smoh¦

* wposT tIn áAk Ar ke hote hÓ – gopAl-wposT, ingRÜT-wposT, SAyQ-wposT¦ (qnk A SAÕy smJAte hua BgvAn ne k hA ik qn tInAš mš SAyQ-wposT hI k £yAfk ArIhotA hÔ, EyAšik qsmš mÔle icØA k o kR mÕ: inmQl ik yAjAtA hÔ¦ iP rbìze iv‰tAr se yh BI smJAyA ik icØA k okÔ se inmQl ik yA jAtA hÔ¦)

* ijn pr SnukM pA k rnI ho, SÈr jo bAt sunne k o tÔyAr hAš, w®hš tIn ‰TAnAš pr lAnA cAiha – bu ke áAit Scl üÂA, DmQ ke áAit Scl üÂA, sMG ke áAit Scl üÂA¦

* tIn iÕöAaM gRhf k rtA huSA iBöu ÕÔö k hlAtA hÔ – ÕIl-sMbMDI iÕöA, icØA-sMbMDI iÕöA, áAôA-sMbMDI iÕöA¦ SA¥miht cAhne vAle ku lpu© ijn zeìZ sÈ ‘SiDk ’ iÕöApdAš k Ahr pMªh idn mš pAX k rtehÓ, ve sBI qn tIn iÕöASAš mš SA jAte hÓ¦

* pirúd tIn áAk Ar k I hotI hÔ – SgR, ¯ygR, smgR¦ (SgR pirúd mš ‰Tivr iBöu n to Sit-pirgRhI hote hÓ, n iÕiTl; ve SáAAðA k IáAAVðA ke ila áAy¥nÕIl rhte hÓ¦ ¯ygR pirúd mš iBöu JgìzA k rte hÓ SÈr ak -dUsre k o muK-ÁpI ÕVEt se b™Dte rhte hÓ¦ smgR pirúd mš iBöu ak jux hok r, áAmuidt mn se, ibnA ivvAd k rte hua, dUD v jl ke imüf ke smAn, ak -dUsre k o FyAr-BrI díVÏx se deKte hua ivhAr k rte hÓ ¦)

yoŸy, dAn-dVöfA dene yoŸy, hAT joìzk r nm‰k Ar k rne yoŸy, SÈr lok k Apu»y-öe© hotA hÔ, ve hÓ –vfQ, bl, git¦ (BgvAn ne yh BI smJAyA ik k oqQ iBöu vfQvAn, blvAn tTA gitmAn kÔ se hotA hÔ¦)

* icØA k o ak AgR k rne k I sADnA mš lge hua iBöu k o smy- smy pr ijn tIn inimØAAš k o mn mš lAnA cAiha, ve hÓ – smAiD-inimØA, áAgRh-inimØA, wpeöA-inimØA¦ qsse iBöu k A icØA k oml, k mnIy, áABA‰vr tTA n xUxne vAlA ho jAtA hÔ, SÈr sýyk Áp se SAsRvAš ke öy ke ila áAy¥nÕIl ho wXtA hÔ¦

* SAyQ-ivny mš gAnA ‘ronA’ hotA hÔ, nAcnA ‘pAglpn’ SÈr der tk dAMt ink Al k r hÙsnA ‘bcpnA’¦ DmQ mš áAmod pAne vAle sMt purŒúAš k A to mu‰k rAnA hI pyAQðA hotA hÔ¦

* sMsAr mš qn tIn k A áAAduBAQv dulQB hÔ – tTAgt ShQt sýyk sMbuÂ,qnke «ArA wpidÏx DmQ k AwpdeÕ, Spne áAit ik yehua wpk Ar k o mAnne vAlA¦

* tIn ivpVØAyAM hÓ – ÕIl-ivpVØA, icØA-ivpVØA, díVÏx-ivpVØA¦ tIn sMpVØAyAM hÓ : ÕIl-sMpVØA, icØA-sMpVØA, díVÏx-sMpVØA¦

* tIn áAk Ar k I Õui hotI hÔ – k Aiyk ,vAick , mAnisk ¦ mÈn BI tIn áAk Ar k A hotA hÔ – k Aiyk , vAick , mAnisk ¦

* loB ‘jUXn’, kR oD ‘dugÜD’ SÈr pAppUfQ Sku Õl ivtkQ ‘mVEKyAM’ hÓ¦ aesA nh™ ho sk tAik k oqQiBöu Spne SAp k ojUXA bnAa SÈr wsmš se dugÜD n ink le SÈr ws pr mVEKyAM n bÔXš, n mMzrAaM¦

* ye tIn iCpe-iCpe rhte hÓ, Kule nh™¦ k Èn tIn? V‰©yAM, bRAµfAš ke mM©, imÉyA DArfAaM¦ ye tIn Kule cmk tehÓ, ZÙke nh™¦ k ÈntIn? cMªmMzl, sUyQmMzl, tTAgt «ArA wpidÏx DmQ¦

* sMsAr mš tIn áAk Ar ke ¯yVEt hote hÓ – p¥Tr pr ˜KcI reKA ke smAn, píÉvI pr ˜KcI reKA ke smAn, pAnI pr ˜KcI reKA ke smAn¦ (phle áAk Ar k A ¯yVEt áAAy: kRu  ho jAtA hÔ SÈr wsk A kR oD BI icrk Al tk bnA rhtA hÔ¦ dUsre áAk Ark A¯yVEt BI áAAy: kRu Âho jAtA hÔ pr wsk AkR oD

icrk Altk nh™ bnA rhtA hÔ¦ tIsre áAk Ark A¯yVEt k ìzvA,k XorbolA jAne pr BI Spne SAp se juìzA rhtA hÔ, sdA áAsÚA hI rhtA hÔ¦)

* qn tIn SMgAš se yuEt im© k I sMgit k rnI cAiha – jo k iXnAqQ se dI jAne yoŸy v‰tu detA hÔ, k iXnAqQse ik yAjA sk nevAlA k AyQk rtAhÔ, k iXnAqQ se shn k I jA sk ne vAlI bAt shn k rtA hÔ¦

* cAhe tTAgt w¥pÚA hAš yA n hAš, yh DmQ k I V‰Tit, DmQ-inyAmtA aesI hI bnI rhtI hÔ –sAre sM‰k ArSin¥yhÓ, sAre sM‰k Ardu:K hÓ, sAre DmQ SnA¥m hÓ¦

* tInAš k AlAš mš ShQt sýyk sMbu huSA k rte hÓ – k mQvAdI, ikR yAvAdI, prAkR mvAdI¦

* mAgQ tIn áAk Ar ke hote hÓ – iÕiTl, k Xor, m›ym¦ (phle mAgQ ke SMtgQt k oqQ¯yVEt k AmBogAšmš doú n mAnte hua qnmš jA pìztA hÔ ¦ dUsre ke SMtgQt vh ÕrIr k o nAnA áAk Ar ke k Ïx phuÙcAtA huSA ivhAr k rtA hÔ¦ tIsre ke SMtgQt vh lok mš loB SÈr dÈmQn‰yk o dUr k r, w¬ogÕIl ho, ‰míitmAn avM sMáAôAnI bnA rh, k AyA mš k AyAnupÎyI, vednASAš mš vednAnupÎyI, icØA mš icØAAnupÎyI SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎyI hok r ivhrtA hÔ¦)

qs inpAt mš BgvAn ne gATASAš ke mA›ym se BI DmQ k oSnek áAk Arse áAk AiÕt ik yA hÔ, jÔse

Spne se hIn ¯yVEt k IsMgit k rnevAlA ‰vyM hIn ho jAtA hÔ, smAn k I sMgit k rnevAlA k BIóAs k oáAAðA nh™ hotA, Spne se üeÏX k IsMgit k rne vAlA ÕIGR hI wÚAit k oáAAðA hotA hÔ¦ St: Spne se üeÏX k IhI sMgit k rnI cAiha¦

sMtAn ke ila mAtA-iptA hI ‘bRµA’, ‘pUvAQcAyQ’ k hlAte hÓ¦ pu©Aš ke ila pUjnIy, ve sMtAn pr SnukM pAk rnevAle hote hÓ¦ qsila buiÂmAn sMtAn k o cAiha ik w®hš nm‰k Ar k re, wnk A s¥k Ar k re, SÈr SÚA, pAn, v‰©, ÕynAsn, mAilÕ, êAAn vA pAd-áAöAln se wnk I pircyAQ k re¦

üÂAvAn wse k htehÓ jo ÕIlvAnAš ke dÕQn k AqœCuk ho, sÂmQ sunnA cAhtA ho, mA¥syQÁpI ml k o dUr ik ye hua ho¦

S½‡ØArink Ay / tIsrA inpAt 11

Gr mš SAg lg jAne pr jo btQn ws SAg mš se bcA ilyA jAtA hÔ, vhI k Am SAtA hÔ¦ jo SAg mš jl jAtA hÔ, vh k Am nh™ SAtA¦ aese hI yh sMsAr jrA avM mí¥yu se jl rhA hÔ¦ qsmš se dAn dek rjo ink AlAjA sk tA ho, wse ink Al le¦ dAn k A bìzA P l hotA hÔ¦

jo SiBinveÕ ke vÕIBUt hok r,SiBmAnvÕ, ivroDI vAtAQlAp k rtehÓ; jo SnAyQ-guf k oáAAðA k rpr‰pr iCªA®veúf k rterhte hÓ; jo ak -dUsreke duBAQiút, ‰Kln, áAmAdvÕ bole ga ՈdAš tTA prAjyk olek ráAsÚA hote rhte hÓ; aese logAš ke sAT SAyQpurŒú bAtcIt n k re¦

áAAfI-˜hsA n k re, t‰k rI n k re, Ss¥yn bole, surApAn n k re, SbRµcyQ (mÔTun) se ivrt rhe, rAi© k oivk Al-Bojnn k re,mAlA n phne, sugMiD n DArf k re,mMc pr yA ibCI-BUim pr rhe¦ bu ne du:KAš ke SMtk r qs SAX SMgAš vAle wposT k o áAk AiÕt ik yA hÔ¦

PU l k I sugMD vAyu ke áAitkU l nh™ jAtI, n cMdn k I, n tgr k I, n cmelI k I¦s¥purŒúAš k IsugMD vAyu ke áAitkU lBI jAtI hÔ¦ (v‰tut:) s¥purŒú k I sugMD sBI idÕASAš mš KUb PÔ ltI hÔ¦

å jumAgQ pr clne vAle ÕÔö k ophle du:KAš ke öyk AôAn hotA hÔ SÈr iP r qske sAT-hI-sAT invAQf-lAB¦ tb ws ivmuEticØA k o yh ptA cl jAtA hÔ ik na Bv dene vAle sMyojnAš k A öy ho gyA hÔ SÈr Sb merI ivmuVEt Scl ho gyI hÔ¦

ijsk A ÕrIr mÈn ho, vAfI mÈn ho, icØA mÈn ho – aese mÈn-yuEt svQ¥yAgI SnAsRv ¯yVEt k o ‘muin’ k hte hÓ¦

qsI inpAt mš suáAis ‘ke smuVØAsuØA’ (3,7,5) k A smAveÕ BI huSA hÔ¦ qsmš BgvAn «ArA ke smuØAIy k AlAmAš k o idyA gyA wpdeÕ inb hÔ – “he k AlAmo,SASo! tum ik sIbAt k oke vlqsila mt ‰vIk Ark rlo ik yh bAt Snuüut hÔ, prMprAgt hÔ, qsI trh k hIgyI hÔ, hmAre DmQgRMT ke SnusAr hÔ, tkQ sýmt hÔ, ®yAysýmt hÔ, qsk A SAk Ar-áAk ArsuMdr hÔ, yh hmAre mt ke SnukU l hÔ, qse k hne vAle k A ¯yVEt¥v SAk úQk hÔ, k hne vAlA ümf hmArA pUÀyhÔ¦ he k AlAmo!jb tum Spne SnuBv se ‰vyM jAn lo ik ye bAtš Sku Õl hÓ, sdoú hÓ, ivô purŒúAš «ArA ˜nidt hÓ, qnke SnusAr clne se Siht hotA hÔ, du:K hotA hÔ, tb tum wn bAtAš k o Coìz do¦”

cÈTA inpAt

qs inpAt mš cAr-cAr DmoÜ k o lek r idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ, jo sØAAqQs vgoÜ tTA ak pe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qs inpAt mš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf qs áAk Ar hÓ * BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik SAyQ-ÕIl, SAyQ-smAiD, SAyQ-áAôA tTA SAyQ-ivmuVEt –qn cAr DmoÜ k AboD n hone se sMsAr mš merA SÈr tuýhArA dIGQ k Alse sMsrf hotA SA rhA hÔ¦ prMtu Sb qn cArAš k AboD ho jAne se Bv-tíÏfA k A wœCed ho gyA hÔ, Bv-rÀju k x gyI hÔ SÈr SAge nyA j®m nh™ hÔ¦

* mAtA, iptA, tTAgt tTA wnk A üAvk –qn cAr ke áAit Snuict ¯yvhAr k rne vAlA bhut Spu»yk mAtA hÔ, SÈr qnke áAit wict ¯yvhAr k rne vAlA bhut pu»y SijQt k rtA hÔ¦

* cAr áAk Ar ke yog hÓ – k Amyog, Bvyog, díVÏxyog tTA Siv¬Ayog¦ ye SAge clk rj®m, buìZApA SÈr mí¥yu k Ak Arfbnte hÓ¦ St: qnse yuEt huSA ¯yVEt ‘SyogöemI’ k hlAtA hÔ SÈr qnse ivsMyuEt huSA ‘yogöemI’¦

* cAr sýyk áADAn hÓ – Snu¥pÚA, pAppUfQ, Sku Õl DmoÜ k o w¥pÚA n hone dene ke ila ik yA jAne vAlA sMk £p vA áAyAs; w¥pÚA huye pAppUfQ, Sku ÕlDmoÜ k odUr k rneke ila ik yAjAne vAlA sMk £pvA áAyAs; Snu¥pÚA ku Õl DmoÜ k o w¥pÚA k rne ke ila ik yA jAne vAlA sMk £p vA áAyAs; SÈr w¥pÚA hua ku Õl DmoÜ k o bnAye rKne SÈr bìZAne ke ila ik yA jAne vAlA sMk £p vA áAyAs¦

* cAr DmQpd hÓ – SloB, SkR oD, sýyk ‰míit tTA sýyk smAiD¦ ye SgR hÓ, dIGQ k Alse cle SA rhe hÓ, SÈr ik sIBI k Almš sMk IfQnh™ hote¦

* sMgRh k rne yoŸy cAr v‰tuaM hÓ – dAn, iáAyvcn, propk Ar tTA smAntA k A ¯yvhAr¦

* mhAáAôAvAn mhApurŒú qn cAr gufAš se yuEt hotA hÔ – bhut logAš ke iht mš lgA huSA; sMk £p-ivk £pAške ivúymš icØA k A‰vAmI; qsI j®m mš

S½‡ØArink Ay / cÈTA inpAt 13

suK-ivhAr áAAðA k rAnevAle cArAš cÔtisk ›yAnAš k oshj BAv se áAAðA k rne mš smTQ; SÈr SAsRvAš k Aöyk rSAsRv-riht icØA k IivmuVEt, áAôA «ArA ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhAr k rne vAlA¦

* dof bRAµf ke áAÎnAš ke wØAr mš BgvAn ne k hA ik mÓ devtA, gMDvQ, yö tTA mnuÏy–qn cArAš mš se k oqQnh™ hUM¦ ijn SAsRvAš ke k ArfmÓ dev, gMDvQ, yö STvA mnuÏyhotA, ve muJmš nh™ hÓ SÈr n SAge cl k r wnke w¥pÚA hone k I k oqQ sMBAvnA hI rhI hÔ¦ mÓ qs lok mš w¥pÚA huSA hUM, bìZA hUM, ˜k tuqse jIt k rqsse SilðA rh k rivhAr k rtAhUM¦ mÓ ‘bu’ hUM¦

* qn cAr bAtAš se yuEt iBöu ptn ke SyoŸy ho jAtA hÔ – ÕIlvAn, qMiªyAš mš sMvr ik yA huSA, Bojn k I mA©A k A jAnk Ar tTA jAgrfÕIl¦ aese ¯yVEt k o invAQf ke smIp hI jAnnA cAiha¦

* smAiD-BAvnA cAr áAk Ar k I hotI hÔ – ijse BAivt k rne vA bìZAne se qsI jIvn mš suKivhAr hotA hÔ, STvA ôAndÕQn k AlAB hotA hÔ, STvA ‰míit-sMáAôAn jAgtA hÔ, STvA SAsRvAš k AöyhotA hÔ¦ ‰míit-sMáAôAn jgAne vAlI smAiD-BAvnA ke SMtgQt sADk k IjAnk ArImš vednAaM, sMôAaM tTA ivtkQ w¥pÚA hote hÓ, ku Cder tk bne rhte hÓ SÈr iP rSMtDAQn ho jAte hÓ¦ SAsRvAš k A öyk rAne vAlI smAiD-BAvnA ke SMtgQt sADk pAMc wpAdAn-‰kM DAšmš wdy-¯yy k ISnuBUit k rtAhuSA ivhAr k rtAhÔ¦

* áAÎnAš k o inbxAne ke cAr ZMg hote hÓ – jb áAÎn k A wØAr ‘hAM’ yA ‘nh™ mš ak AMiÕk tÈr pr idyA jAa, jb áAÎn k AivBAjn k rke wØAr idyA jAa, jb w£xA áAÎn pUC k r wØAr idyA jAa, SÈr jb k oqQ wØAr n idyA jAa¦

* ye cAr sMôA-ivpyAQs, icØA-ivpyAQs STvA díVÏx-ivpyAQs k hlAte hÓ –Sin¥yk oin¥ymAnnA, du:K k osuK mAnnA, SnA¥mA k oSA¥mA mAnnA SÈr SÕuB (SsuMdr) k o ÕuB (suMdr) mAnnA¦ qske ivprIt Sin¥yk o Sin¥y, du:K k o du:K, SnA¥mA k o SnA¥mA SÈr SÕuB k o SÕuB mAnnA sMôA-ivpyAQs, icØA-ivpyAQs STvA díVÏx-ivpyAQs nh™ k hlAte hÓ¦

ak -dUsrek odeKš SÈr mrfoprAMt BI, to w®hš cAiha ik qn cAr mAmlAš mš smAn hAš – üÂA, ÕIl, ¥yAg tTA áAôA¦

* spQdMÕAid se pir©Af pAne ke ila BgvAn ne iBöuSAš k o cAr spQrAjku lAš ke áAit inýn áAk Ar se ‘mÔ©I-BAvnA’ k rne k I sIK dI

“ivÁpAöAš ke áAit merI mÔ©I hÔ, aerApTAš ke áAit merI mÔ©I hÔ, CˆyApu©Aš ke áAit merI mÔ©I hÔ SÈr k »hAgotmk Aš ke áAit merI mÔ©I hÔ¦

“ibnA pÔr vAlAš ke áAit merI mÔ©I hÔ, do pÔr vAlAš ke áAit merI mÔ©I hÔ, cAr pÔr vAlAš ke áAit merI mÔ©I hÔ, bhut-se pÔr vAlAš ke áAit merI mÔ©I hÔ¦

“muJe ibnA pÔr vAle k Ïxn phuÙcAaM, muJe do pÔr vAle k Ïxn phuÙcAaM, muJe cAr pÔr vAle k Ïx n phuÙcAaM, muJe bhut-se pÔr vAle k Ïx n phuÙcAaM¦

“ijtne BI sØv, áAAfI STvA jMtu hÓ, wn sbk Ak £yAfho; k oqQBI pAp k A BAgI n ho¦

“SsIm hÔ buÂ, SsIm hÔ DmQ, SsIm hÔ sMG! ssIm hÓ ršgne vAle jMtu, sAMp, ibœCU, k nKjUre, mk ìzI, iCpk lI, cUhe¦

“mÓne SAröA k r lI hÔ, pir©Af pA ilyA hÔ¦ jMtu lÈx jAaM¦ mÓ BgvAn tTA sAt sýyk sMbuÂAš k o nm‰k Ar k rtA hUM¦”

* áAy¥n cAr áAk Ar ke hote hÓ – sMvr-áAy¥n, áAhAf-áAy¥n, BAvnA-áAy¥n tTA Snuröf-áAy¥n¦ qn áAy¥nAš k ok rnevAlA ¯yVEt du:K ke öy k o áAAðA k r sk tA hÔ¦

* qn cAr bAtAš k A ˜ctn nh™ k rnA cAiha – buÂAš k A buÂ-ivúy, ›yAnI k A ›yAn-ivúy, k mQ-ivpAk tTA lok k I w¥pVØA¦ qn ivúyAš k A ˜ctn k rne se w®mAd STvA icØA k A ivGAt ho sk tA hÔ¦

* ijsmš ye cAr bAtš hotI hÓ, vh nrk mš zAle gye ke smAn hotA hÔ –˜hsA k rnevAlA, corI k rnevAlA, k AmBog-sMbMDIimÉyAcAr k rnevAlA SÈr JUX bolne vAlA¦ qske ivprIt, ijsmš ye cAr bAtš hotI hÓ, vh ‰vgQ mš zAle gye ke smAn hotA hÔ – ˜hsA k rne se ivrt, corI k rne se ivrt, k AmBog-sMbMDI imÉyAcAr se ivrt SÈr JUX bolne se ivrt¦

tTAgt w¥pÚA hua, jhAM w®hAšne sýyk sMboiDáAAðA k I,jhAM Snupm DmQckR áAvitQt ik yA,SÈr jhAM inrŒpAiDÕeú invAQf-DAtu se pirinvAQf-lAB ik yA¦ qn ‰TAnAš ke dÕQn se sMveg w¥pÚA hotA hÔ¦

* ye cAr By hÓ – j®m-By, jrA-By, rog-By, mí¥yu-By; STvA SVŸn se By, jl se By, rAjA se By, cor se By; STvA SA¥m-˜ndA k A By, dUsrAš «ArA ˜nidt hone k A By, dMz imlne k A By, dugQit k A By¦

* pAnI mš wtrne vAle ke sAmne cAr Byhote hÓ – lhrAš k A By, mgrmœC k ABy, BMvr k ABy SÈr mhAmœC k ABy¦ qsI áAk ArüÂApUvQk Gr se beGr hua áAvRÀyA-áAAðA iBöu k oBI yhI cAr By hote hÓ ¦ (BgvAn ne qn ByAš k A SAÕy BI smJAyA¦)

* SABA cAr áAk Ar k I hotI hÔ – cMªmA k I SABA, sUyQ k I SABA, SVŸn k I SABA SÈr áAôA k I SABA¦ qnmš áAôA k I SABA hI SgR (üeÏX) hotI hÔ¦

* qMiªyAM cAr hÓ – üÂA-qMiªy, vIyQ-qMiªy, ‰míit-qMiªy tTA smAiD-qMiªy¦ aese hI, bl cAr hÓ – üÂA-bl, vIyQ-bl, ‰míit-bl tTA smAiD-bl¦

* sAr cAr áAk Ar ke hote hÓ – ÕIl-sAr, smAiD-sAr, áAôA-sAr tTA ivmuVEt-sAr¦

* ՆyAaM cAr áAk Ar k I hotI hÓ – áAet-ՆyA, k AmBogI-ՆyA, ˜sh-ՆyA tTA tTAgt-ՆyA¦

* BgvAn ne Slg-Slg pyAQy k o díVÏx mš rK lok mš cAr-cAr áAk Ar ke logAš k A honA btlAyA hÔ, jÔse

* kR oD k o mhØv dene vAlA, ˜k tu sÂmQ k o mhØv n dene vAlA; dUsre k ISvmAnnA k omhØv dene vAlA, ˜k tusÂmQ k omhØv n dene vAlA; lAB k omhØv dene vAlA, ˜k tusÂmQ k omhØv n dene vAlA; s¥k Ark omhØv dene vAlA, ˜k tu sÂmQ k o mhØv n dene vAlA¦

* sÂmQ k o mhØv dene vAlA, ˜k tu kR oD k o mhØv n dene vAlA; sÂmQ k omhØv dene vAlA, ˜k tudUsre k ISvmAnnA k omhØv n dene vAlA;

sÂmQ k omhØv dene vAlA, ˜k tulAB k omhØv n dene vAlA; sÂmQ k omhØv dene vAlA, ˜k tu s¥k Ar k o mhØv n dene vAlA¦

* SMDk Ar se SMDk Ar k I Sor jAne vAlA; SMDk Ar se áAk AÕ k I Sor jAne vAlA; áAk AÕse SMDk Ark ISor jAne vAlA; áAk AÕse áAk AÕk I Sor jAne vAlA¦

* nIce se nIce k I Sor jAne vAlA; nIce se Wpr k I Sor jAne vAlA; Wpr se nIce k I Sor jAne vAlA; Wpr se Wpr k I Sor jAne vAlA ¦

* Scl-ümf; puMzrIk -ümf; p¤-ümf; ümfAš mš suku mAr ümf¦ * SA¥m-iht mš lgA huSA, ˜k tu pr-iht mš nh™; pr-iht mš lgA huSA, ˜k tu SA¥m-iht mš nh™; n SA¥m-iht mš lgA huSA, n pr-iht mš; SA¥m-iht tTA pr-iht, donAš mš lgA huSA¦

* áATm ›yAn k o áAAðA ho ivhrne vAlA; i«tIy ›yAn k o áAAðA ho ivhrne vAlA; títIy›yAn k oáAAðA ho ivhrne vAlA; ctuTQ ›yAn k oáAAðA ho ivhrne vAlA¦

* mÔ©IyuEt icØA se ivhAr k rne vAlA; k rŒfAyuEt icØA se ivhAr k rnevAlA; muidtAyuEt icØA se ivhAr k rnevAlA; wpeöAyuEt icØA se ivhAr k rne vAlA¦

* sdoú, doú-bhul, S£p-doú, indoQú¦

* SpirpUfQ ÕIl, smAiD avM áAôA vAlA; pirpUfQ ÕIl, ˜k tu SpirpUfQ smAiD avM áAôA vAlA; pirpUfQ ÕIl avM smAiD, ˜k tu SpirpUfQ áAôA vAlA; pirpUfQ ÕIl, smAiD avM áAôA vAlA¦

* Spne SApk o sMtðA k rne mš lgA huSA; dUsre k o sMtðA k rne mš lgA huSA; Spne SApk osMtðA k rnevAlA SÈr dUsre k oBI sMtðA k rnevAlA; n Spne SApk o sMtðA k rne vAlA, n dUsre k o sMtðA k rne vAlA¦

k qQ ‰TlAš pr cAr áAk Ar ke logAš k I tulnA ik ®h™ BÈitk pdAToÜ STvA S®y jIvAš se BI k I gqQ hÔ, jÔse

* bAdl cAr áAk Ar ke hote hÓ – grjne vAle, ˜k tu brsne vAle nh™; brsne vAle, ˜k tugrjne vAle nh™; n grjne vAle, n brsne vAle; grjne vAle

tTA brsne vAle¦ purŒú mš BI qn bAdlAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Arke log hote hÓ¦

Gìze cAr áAk Ar ke hote hÓ – KAlI, ˜k tu Zke hua; Bre hua, ˜k tu Kule muÙh vAle; KAlI, SÈr Kule muÙh vAle; Bre hua SÈr Zke hua¦ qs lok mš BI qn GìzAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Ar ke log hote hÓ¦

* tAlAb cAr áAk Ar ke hote hÓ – wTle, ˜k tu ghrA lgne vAle; ghre, ˜k tuwTlA lgne vAle; ghre, SÈr ghrA lgne vAle; wTle, SÈr wTlA lgne vAle¦ qs lok mš BI qn tAlAbAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Ar ke log hote hÓ¦

* SAm cAr áAk Ar ke hote hÓ – k œce, ˜k tu pke hua lgne vAle; pke hua, ˜k tu k œce lgne vAle; k œce, SÈr k œce lgne vAle; pke hua, SÈr pke lgne vAle¦ qs lok mš BI qn SAmAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Ar ke log hote hÓ¦

* cUhe cAr áAk Ar ke hote hÓ – ibl Kodne vAle, ˜k tu wsmš rhne vAle nh™; ibl mš rhne vAle, ˜k tu wse Kodne vAle nh™; n ibl Kodne vAle, n wsmš rhne vAle; ibl Kodne vAle, SÈr wsmš rhne vAle¦ qs lok mš BI qn cUhAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Ar ke log hote hÓ¦

* sAMìz cAr áAk Ar ke hote hÓ – SpnI gÈSAš ke áAit cMz, ˜k tu prAyI gÈSAš ke áAit nh™; prAyI gÈSAš ke áAit cMz, ˜k tuSpnI gÈSAš ke áAit nh™; SpnI SÈr prAyI gÈSAš ke áAit cMz; n SpnI gÈSAš ke áAit cMz SÈr n prAyI gÈSAš ke áAit cMz¦ qs lok mš BI qn víúBAš se smAntA rKne vAle cAr áAk Ar ke log hote hÓ¦

BgvAn ne áA¥yek sMdBQ k ISAvÎyk tAnusAr¯yA¼yA BI k IhÔ, ijsse yh ‰pÏx ho ske ik k oqQ BI bAt ik s SAÕy se k hI gyI hÔ¦

qs inpAt mš SÈr BI Snek ctuÏk Aš k I ccAQ k I gyI hÔ, jÔse * tTAgt ke cAr vÔÕAr¬;

* cAr sUçmtAaM; * cAr SAyQ-vMÕ;

* cAr SgR; * cAr Sv‰TAaM; * cAr áAitpdAaM;

* cAr sAöA¥k rfIy DmQ;

* sÂmQ ke luðA hone k I k ArfBUt cAr bAtš;

* sÂmQ ke luðA n hone k I k ArfBUt cAr bAtš; q¥yAid¦

pAMcvAM inpAt

qs inpAt mš pAMc-pAMc DmoÜ k o lek r idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ, jo CˆbIs vgoÜ tTA tIn pe†yAlAš mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf qs áAk Ar hÓ

* pAMc ÕÔö-bl hÓ – üÂA-bl, lÀjA-bl, (pAp-) BIrŒtA-bl, vIyQ-bl tTA áAôA-bl¦ iBöuSAš k oqnse Spne SApk omuEt k rnek IsIK lenI cAiha¦

* pAMc bl qs áAk Ar hÓ – üÂA-bl, vIyQ-bl, ‰míit-bl, smAiD-bl tTA áAôA-bl¦ üÂA-bl k o deKnA cAiha cAr sRotApVØA SMgAš mš, vIyQ-bl k o cAr sýyk áADAnAš mš, ‰míit-bl k o cAr ‰míit-áA‰TAnAš mš, smAiD-bl k o cAr ›yAnAš mš SÈr áAôA-bl k o cAr SAyQ-s¥yAš mš¦

* icØA ke pAMc mÔl hÓ – k AmœCMd, ¯yApAd, SAl‰y, SÈÂ¥y-k Èkí ¥y tTA ivicik ¥sA¦qnse miln huSA icØA SAsRvAš ke öyke ila sýyk Áp se smAiht nh™ ho pAtA hÔ¦

* sýyk díVÏx-sMpÚA sýyk sMbu k A üAvk qn pAMc bAtAš k o lek r ik sI kí pf ¯yVEt se SAge ink l jAtA hÔ – SAyu, yÕ, vfQ, suK tTA SAiDp¥y¦ mrfoprAMt vh ‰vgQ mš SAnMidt hotA hÔ¦

* qn pAMc gufAš se yuEt ‰©I ÕrIr CUxne pr mnApk Aiyk devtASAš ke sAT j®m gRhf k rtIhÔ –pit k Ain¥ypoúf k rnevAlI, Spne ‰vÔrI-BAv se pit k o rŒÏx n k rne vAlI, Spne pit ke gÈrv-BAjn ¯yVEtyAš k A

sýmAn k rne vAlI, SáAmAdI avM inrlsA, SÈr pit k I qœCA ke SnuÁp SAcrf k rne vAlI¦

* dAn ke pAMc ÕuB pirfAm hote hÓ – (dAtA) bhut logAš k A iáAyhotA hÔ, s¥purŒúAš k I sMgt hotI hÔ, k IitQ PÔ ltI hÔ, gíh‰T-DmQ k A pAln cltA rhtA hÔ, SÈr ÕrIr CUxne pr sÝit, ‰vgQ-lAB hotA hÔ¦

* pAMc smyoict dAn hote hÓ – SAne vAle SitiT k o dAn, jAne vAle piTk k o dAn, rogI k o dAn, duiBQö ke smy dAn, SÈr nyI wpj vA nye P l SAne pr wnk I svQáATm ÕIlvAnAš k o Bšx¦

* üÂAvAn ku lpu© k o pAMc lAB rhte hÓ – s¥purŒú SnukM pA k rte smyphle üÂAvAn pr SnukM pA k rte hÓ, SüÂAvAn pr nh™; smIp SAne pr phle üÂAvAn ke smIp SAte hÓ, SüÂAvAn ke nh™; ‰vAgt k rtesmy phle üÂAvAn k A‰vAgt k rtehÓ, SüÂAvAn k Anh™; DmoQpdeÕ dete smy phle üÂAvAn k o wpdeÕ dete hÓ, SüÂAvAn k o nh™; SÈr üÂAvAn ÕrIr Coìzne pr sugit k oáAAðA hotA hÔ¦ jÔse ik sIcÈrAhe pr suBUim pr V‰Tt mhAn vxvíö cArAš Sor se SAne vAle pVöyAš k AÕrf‰Tl hotA hÔ, vÔse hI üÂAvAn ku lpu© bhut logAš k A SAüyhotA hÔ, iBöuSAš k A, iBöuifyAš k A, wpAsk Aš k A, wpAisk ASAš k A¦

* pAMc bAtAš k o ›yAn mš rK mAtA-iptA cAhte hÓ ik wnke ku l mš pu© w¥pÚA ho – vh pAlA-posA jAk r hmArA pAln-poúf k regA; hmArA k Am-k Ajk regA;ku l-prMprAicr‰TAyI hogI; wØArAiDk ArIhogA; SÈr hmAre mr jAne pr dAn-dVöfA degA¦

* ye pAMc bAtš SœCI lgne vAlI avM suMdr hÓ ˜k tu qs lok mš dulQB hÓ – SAyu, vfQ, suK, yÕ tTA ‰vgQ¦

* ye pAMc Dn hÓ – üÂA-Dn, ÕIl-Dn, üut-Dn, ¥yAg-Dn tTA áAôA-Dn¦

* ye pAMc bAtš ik sI BI ümf, bRAµf, devtA, mAr bRµA STvA qs lok mš S®yik sIk oáAAFynh™ hÓ –jrADmAQ jrA k oáAAðA n ho; ¯yAiDDmAQ ¯yAiD k oáAAðA n ho; mrfDmAQ mí¥yu k oáAAðA n ho; öyDmAQ öy k oáAAðA n ho; SÈr nAÕDmAQ nAÕ k o áAAðA n ho¦

* qn pAMc sMôASAš k o BAivt k rne vA bìZAne se mhAn P l áAAðA hotA hÔ – SÕuB-sMôA, mrf-sMôA, SAdInv-sMôA, SAhAr ke ivúymš áAitkU l-sMôA, SÈr sm‰t lok ke áAit SniBrit-sMôA¦

* ye pAMc sMpVØAyAM hÓ – üÂA-sMpVØA, ÕIl-sMpVØA, üut-sMpVØA, ¥yAg-sMpVØA tTA áAôA-sMpVØA¦ (STvA) ÕIl-sMpVØA, smAiD-sMpVØA, áAôA-sMpVØA, ivmuVEt-sMpVØA tTA ivmuVEt-ôAn-dÕQn-sMpVØA¦

* ye pAMc suK-ivhAr hÓ – áATm ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rnA, i«tIy›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rnA, títIy›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rnA, ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rnA, SÈr SAsRvAš k A öy k r SAsRv-riht icØA-ivmuVEt, áAôA «ArA ivmuVEt k o qsI jIvn mš SpnI SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhAr k rnA¦

ijs iBöu mš ye pAMc bAtš hotI hÓ jÔse sMtoú, S£pAhAirtA, jAgÁk tA, ak A®tvAs,SÈr icØA ivmuEt hone pr wsk AáA¥yveöf k rnek IÕVEt vh SAnApAn-‰míit k ASÄyAs k rtAhuSA Sicr k Almš hI SrhMt Sv‰TA pA letA hÔ¦

* pAMc DmoÜ se yuEt iBöu SA¹An k rne yoŸy hotA hÔ, pAhunA bnAne yoŸy hotA hÔ, dVöfA dene yoŸy hotA hÔ, hAT joìzne yoŸy hotA hÔ SÈr logAš ke ila Snupm pu»yöe© hotA hÔ¦ k Èn se pAMc DmQ? ÕIl-yuEt honA, smAiD-yuEt honA, áAôA-yuEt honA, ivmuVEt-yuEt honA SÈr ivmuVEtôAndÕQn-yuEt honA¦

* ijs iBöu mš ye pAMc bAtš hotI hÓ, vh qs yoŸy hotA hÔ ik sýyk sMboiDáAAðA k rivhAr k rske –ÁpAš ke SAk úQfk osh sk nevAlA, ՈdAš ke SAk úQfk osh sk nevAlA, gMDAš ke SAk úQfk osh sk nevAlA, rsAš ke SAk úQfk osh sk nevAlA SÈr ‰áAÏx¯yAš ke SAk úQfk osh sk ne vAlA¦

* ye pAMc bAtš SAyu GxAne vAlI hotI hÓ – SpÉy-sevn, pÉy k I mA©A n jAnnA, k œcA-pEk AKAnA, smy-Ssmy ivcrnA SÈr SbRµcArI honA¦ qske ivprIt, SAyu bìZAne vAlI ye pAMc bAtš hÓ –pÉy-sevn, pÉy k I

mA©A jAnnA, SœCI trh pk A huSA KAnA, smydeK k r ivcrnA, SÈr bRµcArI honA¦

* ye pAMc SpAy-gAmI hote hÓ, qnk A wÂAr nh™ ho sk tA –mAtA k I h¥yA k rnevAlA, iptA k Ih¥yA k rnevAlA, SrhMt k Ih¥yA k rnevAlA, duÏx icØA se tTAgt ke ÕrIr se rEt bhAne vAlA, SÈr sMG mš PU xzAlne vAlA¦

* ye pAMc s¥purŒú-dAn hÓ – üÂApUvQk idyA jAne vAlA dAn, s¥k ArpUvQk idyA jAne vAlA dAn, smy pr idyA jAne vAlA dAn, muEth‰t hok r idyA jAne vAlA dAn, SÈr ibnA Spne SApk o yA ik sI dUsre k o SAGAt phuÙcAye idyA jAne vAlA dAn¦

* ijs ¯yVEt mš ye pAMc bAtš hotI hÓ, vh DmQ suntA huSA BI qs yoŸy nh™ hotA ik ku ÕlDmoÜ ke pT pr clk rSpne w¡eÎyk IáAAVðA k r ske ¦ k Èn sI pAMc bAtš? DmQ-k TA k A wphAs k rne vAlA, DmQ-k iTk k A wphAs k rne vAlA, SpnA wphAs k rne vAlA, jìz-mUKQ duÏx-áAô, n jAnte hua BI yh mAnne vAlA ik mÓ jAntA hUM¦

* ye pAMc bAtš sÂmQ ke lop k A k Arf bntI hÓ – iBöu ›yAn dek r DmQ k Aüvf nh™ k rte,›yAn dek rDmQ k ApAX nh™ k rte,›yAn dek rDmQ k o yAd nh™ rKte, ›yAn dek r ‰míitgt DmoÜ ke STQ pr ivcAr nh™ k rte, SÈr n ›yAn dek r wn DmoÜ tTA wnke SToÜ k o jAn k r tdnusAr jIvn ibtAte hÓ¦

* qske ivprIt, ye pAMc bAtš sÂmQ k I V‰Tit, lop n hone k A k ArfbntI hÓ –iBöu ›yAn dek rDmQ k Aüvf k rtehÓ, ›yAn dek rDmQ k A pAX k rtehÓ, ›yAn dek rDmQ k oyAd rKte hÓ, ›yAn dek r‰míitgt DmoÜ ke STQ pr ivcAr k rte hÓ, SÈr ›yAn dek r wn DmoÜ tTA wnke SToÜ k o jAnk r tdnusAr jIvn ibtAte hÓ¦

* qn pAMc DmoÜ se yuEt iBöu SAsEt ho wXtA hÔ – SüÂA, durAcAr, S£püuttA, SAls tTA duÏáAôtA¦ qske ivprIt, qn pAMc DmoÜ se yuEt iBöu ivÕArd ho jAtA hÔ –üÂA, sdAcAr, bhuüuttA, SáAmAd tTA áAôA¦

* qn pAMc ke w¥pÚA hone pr q®hš rok nA bhut k iXn ho jAtA hÔ – rAg, kR oD, moh, áAitBA tTA gimk icØA¦

* qn pAMc bAtAš se yuEt wpAsk mAno nrk mš gyA huSA hotA hÔ – áAAfI-˜hsA k rne vAlA, corI k rne vAlA, k AmBogAš ke sMbMD mš imÉyAcAr k rne vAlA, JUX bolne vAlA, SÈr surA-merySAid nÕIle pdAToÜ k A sevn k rne vAlA¦

qske ivprIt, qn pAMc bAtAš se yuEt wpAsk mAno ‰vgQ mš gyA huSA hotA hÔ –áAAfI-˜hsA se ivrt, corI se ivrt, k AmBog-sMbMDIimÉyAcAr se ivrt, JUX bolne se ivrt, SÈr surA-merySAid nÕIle pdAToÜ ke sevn se ivrt¦

* wpAsk ke ila Sk rfIypAMc ¯yvsAy hÓ – S‰©-Չ©Aš k A ¯yApAr, áAAifyAš k A ¯yApAr, mAMs k A ¯yApAr, m¬ k A ¯yApAr tTA ivú k A ¯yApAr¦

* ijs vAfI mš ye pAMc bAtš hotI hÓ, vh vAfI suBAiút hotI hÔ – smy pr bolI gyI, s¥y, k oml,sATQk tTA mÔ©IpUfQ icØA se ink AlIhuqQ¦

* DmQ-üvf ke pAMc ÕuB pirfAm hote hÓ – pUvQ mš n sunI huqQ bAt sunne k oimltI hÔ, sunI huqQ bAt ‰pÏx ho jAtI hÔ, sMÕyimx jAtA hÔ, díVÏx k A imÉyA¥v jAtA rhtA hÔ, SÈr icØA áAsÚA hotA hÔ¦

qs inpAt mš SÈr BI Snek pMck Ašk Iiv‰tít Áp se ccAQ k IgyI hÔ, jÔse * pAMc áAk Ar ke yoÂA

* pAMc áAk Ar ke ÕA‰tA * pAMc áAk Ar ke bRAµf * pAMc BAvI By

* sMboiD áAAðA k rne se pUvQ tTAgt ke pAMc mhA‰vFn

* ‰míit v sMáAôAn ke ibnA sone ke duÏpirfAm (SÈr ‰míit v sMáAôAn se yuEt ho sone ke ÕuB pirfAm)

* dAtun n k rne ke pAMc duÏpirfAm (SÈr dAtun k rne ke pAMc ÕuB pirfAm)

* bhut bolne ke pAMc duÏpirfAm (SÈr ToìzA bolne ke pAMc ÕuB pirfAm)

* S¯yvV‰Tt cAirk A ke pAMc duÏpirfAm (SÈr ¯yvV‰Tt cAirk A ke pAMc ÕuB pirfAm)

* duÎcir©tA ke pAMc duÏpirfAm (SÈr sœcir©tA ke pAMc ÕuB pirfAm); q¥yAid¦

CXA inpAt

qs inpAt mš C:-C: DmoÜ k olek ridye gye wpdeÕAš k AsMgRh hÔ, jo bArh vgoÜ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke k itpy wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ : * ijs iBöu mš ye C: bAtš hotI hÓ, vh s¥k Ar ke yoŸy hotA hÔ, SAitÉyke yoŸyhotA hÔ, dVöfA ke yoŸyhotA hÔ, hAT joìzk r nm‰k Ar ik yejAne yoŸy hotA hÔ SÈr logAš ke ilye Snupm pu»yöe© hotA hÔ¦ k ÈnsI C: bAtš? jb vh SAMK se ik sIÁp k odeKtA hÔ tb n to vh áAPu V£ltho wXtA hÔ, n iKÚA ; bV£k vh ‰míitmAn avM sMáAôAnI bnA rh k rwpeöABAv se ivhAr k rtAhÔ¦ aese hI jb vh k Anse k oqQՈd suntA hÔ, nAk se k oqQ gMD sUMGtA hÔ, jIB se k oqQ rs cKtA hÔ, ÕrIr se ik sI k A ‰pÕQ k rtA hÔ STvA mn se ik sIivúyk ogRhf k rtAhÔ tb n to vh áAPu V£ltho wXtA hÔ, n iKÚA; bV£k vh ‰míitmAn avM sMáAôAnI bnA rh k r wpeöA BAv se ivhAr k rtA hÔ¦

* y e C: Snu‰míit ‰TAn hÓ – buÂAnu‰míit, DmAQnu‰míit, sMGAnu‰míit, ÕIlAnu‰míit, ¥yAgAnu‰míit tTA devtAnu‰míit¦

* ye C: moö áAAðA k rAne vAlI DAtuaM hÓ – mÔ©I-icØAivmuVEt («eú se), k rŒfA-icØAivmuVEt (Ked se), muidtA-icØAivmuVEt (SrŒic se), wpeöA-icØAivmuVEt (rAg se), SinimØA-icØAivmuVEt (sb inimØAAš se) SÈr ShMk Ar k A nAÕ (sMdeh se)¦

* iBöuSAš k I wÚAit-k Ark ye C: bAtš hÓ – k AyQ-bhul n honA, vAtAQlAp-bhul n honA, inªA-bhul n honA, mMzlI-bhul n honA, suvcnIy honA SÈr k £yAfim©tA¦

* y e C: Snupm bAtš hÓ – Snupm dÕQn, Snupm üvf, Snupm lAB,

Snupm iÕöA, Snupm pircyAQ tTA Snupm Snu‰mrf¦ (BgvAn ne áA¥yek k A SAÕy BI ‰pÏx ik yA¦)

* ye C: bAtš iv¬ApöIy hÓ – Sin¥y-sMôA, Sin¥y ke áAit du:K-sMôA, du:K ke áAit SnA¥m-sMôA, áAhAf-sMôA, ivrAg-sMôA tTA inroD-sMôA¦

* ye b™Dne vAle DmQ-pyAQy hÓ – k AmnASAš k o jAnnA, k AmnASAš ke indAn(k Arf)k ojAnnA, k AmnASAške nAnA ‰vÁpAš k ojAnnA, k AmnASAš ke ivpAk k o jAnnA, k AmnASAš ke inroD k o jAnnA, SÈr k AmnASAš ke inroD k I Sor le jAne vAlI áAitpdA k o jAnnA¦

SÈr wsI áAk Arq®hš BI jAnnA –vednA, sMôA, SAsRv, k mQtTA du:K k o¦ BgvAn ne yh BI ‰pÏx ik yA ik hr bAt ik s SAÕy se k hI gyI hÔ, jÔse:

vednAaM tIn áAk Ar k I hotI hÓ – suKd, du:Kd avM Sdu:Kd- SsuKd¦ qnk A indAn(k Arf) hotA hÔ – ‘‰pÕQ’¦ qske nAnA ‰vÁp hote hÓ – sAimú suKd, inrAimú suKd, sAimú du:Kd, inrAimú du:Kd, sAimú Sdu:Kd-SsuKd tTA inrAimú Sdu:Kd-SsuKd¦ qnk AivpAk qsmš hotA hÔ jb k oqQ ¯yVEt qnk o BogtA huSA pu»ySTvA Spu»yse áAAðA hone vAle j®m k ogRhf k rtAhÔ¦ ‘‰pÕQ’ k AinroD hI vednA k AinroD hotA hÔ¦ SÈr vednA k A inroD áAAðA k rAne vAlI áAitpdA yhI hÔ ijse k hte hÓ SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦ jo ¯yVEt qn sb bAtAš k o yTATQt: jAn letA hÔ, vhI vednA k AinroD áAAðA k rAnevAle inveQiDk bRµcyQ k oáAôApUvQk jAntA hÔ¦

qs inpAt mš inýnAMik t ivúyAš ke bAre mš BI ccAQ huqQ hÔ¦

– mrfAnu‰míit k I BAvnA SAsRvAš k A öyk rne ke ila, SáAmØA hok r ik s áAk Ar k I jAnI cAiha¦

–By, du:K, rog, gMz (vRf), sMg tTA pMk –ye sAre Ոd k AmnASAške hI pyAQy hÓ¦ píTŸjn qnmš zUbe rhte hÓ¦

– öi©yAš, bRAµfAš, gíhpityAš, V‰©yAš, t‰k rAš tTA ümfAš ke jIvn k A EyA SiBáAAy hotA hÔ, wnk A áADAn ivcAr EyA hotA hÔ, SÈr wnk A díìZ inÎcy, SiBinveÕ tTA sMtuVÏx ik s-ik s bAt mš iniht rhtI hÔ¦

– smysmypr DmQ-üvf k rne SÈr wnke SToÜ pr ivcAr k rne ke k Èn se C: ÕuB pirfAm hote hÓ¦

–‘‰pÕQ’ ak SMt hÔ SÈr ‘‰pÕQ-smudy’ dUsrA, ‘‰pÕQ-inroD’ bIc mš hÔ¦ tíÏfA isyUn(dijQn) hÔ, EyAšik yhI ijs-ik sIj®m ke sAT sI detI hÔ¦ prMtu jo ¯yVEt qs bAt k oSiBôA SÈr pirôA ke ‰tr pr jAn letA hÔ, vh qsI jIvn mš du:KAš k A SMt k r letA hÔ¦

– tTAgt ke k Èn se C: bl hote hÓ ijnse yuEt hone ke k Arf ve wœc ‰TAn pAte hÓ, pirúdAš mš ˜shnAd k rtehÓ SÈr bRµckR k oáAvitQt k rtehÓ¦

–ik nC: bAtAš k oCoìze ibnA SnAgAimtA STvA Srh¥v k IáAAVðA sMBv STvA SsMBv hotI hÔ¦

–ik nC: bAtAš ke hone se k oqQ¯yVEt blvAn smAiD vAlA hotA hÔ, SÈr ik n C: bAtAš ke hone se dubQl smAiD vAlA¦

–ik nC: bAtAš se k oqQ¯yVEt qs lok mš du:KI rhtA hÔ, SÈr ik nC: bAtAš se suKI¦

–ik nC: bAtAš k oCoìze ibnA Srh¥v k AsAöA¥k Ark rnASsMBv rhtA hÔ, SÈr ik nC: bAtAš k oCoìz dene se Srh¥v k AsAöA¥k Ark rpAnA sMBv ho jAtA hÔ¦

– ik n C: bAtAš ke k Arf k oqQ ¯yVEt nrk mš zAle smAn ho jAtA hÔ, SÈr ik n C: bAtAš ke k Arf ‰vgQ mš zAle smAn¦

–sýyk díVÏx-áAAðA¯yVEt mš k ÈnsI C: bAtš áAhIf ho gyI rhtI hÓ ¦ – sMsAr mš ik n C: k A áAAduBAQv dulQB hÔ¦

sAtvAM inpAt

qs inpAt mš sAt-sAt DmoÜ k o lek r idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ, jo ds vgoÜ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúyv‰tu ke k itpy wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ * ijs iBöu mš ye sAt bAtš hotI hÓ, vh Spne s-bRµcAiryAš k o SœCA lgtA hÔ –lAB k IqœCA n k rnevAlA, s¥k Ark IqœCA n k rnevAlA, áAisi k I qœCA n k rne vAlA, lÀjAÕIl, pApBIrŒ, S£peœC tTA sýyk díVÏxsMpÚA¦

* ye sAt bl hÓ – üÂA-bl, vIyQ-bl, lÀjA-bl, pApBIrŒtA-bl, ‰míit-bl, smAiD-bl tTA áAôA-bl¦ jo k oqQ qn blAš se blvAn hotA hÔ, vh suK k A jIvn jItA hÔ¦

* ye sAt Dn hÓ – üÂA-Dn, ÕIl-Dn, lÀjA-Dn, pApBIrŒtA-Dn, üut-Dn, ¥yAg-Dn tTA áAôA-Dn¦ ijs ik sI ke pAs ye Dn hAš, vh dirª nh™ hotA¦

* ye sAt SnuÕyhÓ – k AmrAg-SnuÕy, áAit˜hsA-SnuÕy, díVÏx-SnuÕy, ivicik ¥sA-SnuÕy, mAn-SnuÕy, BvrAg-SnuÕytTA Siv¬A-SnuÕy¦ qn SnuÕyAš ke pUfQ Áp se w®mUln ke ila bRµcyQvAs ik yA jAtA hÔ¦

* sMsAr mš ye sAt áAk Ar ke log pAnI k I wpmA ke smAn iv¬mAn hote hÓ – zUbA huSA zUbA hI rhtA hÔ; Wpr SAk r iP r zUb jAtA hÔ; Wpr SAk rpAnI pr V‰Tt rhtA hÔ; pAnI ke Wpr SAk rivÕeú Áp se deKtA hÔ; pAnI ke Wpr SAk r tÔrtA hÔ; pAnI ke Wpr tÔr k r ‰TAn-ivÕeú pr phuÙc k r rŒk jAtA hÔ; SÈr Wpr SAk r, tÔr k r, pAr jAk r ‰Tl pr jA KìzA hotA hÔ¦ (BgvAn ne qn k TnAš k A SAÕy BI ‰pÏx ik yA¦)

* ye sAt bAtš iBöu k I wÚAit ke ila hotI hÓ – ÕA‰tA k A gÈrv, DmQ k A gÈrv, sMG k A gÈrv, iÕöASAš k A gÈrv, smAiD k A gÈrv, SáAmAd k A gÈrv tTA mÔ©IBAv k A gÈrv¦

* sMgit k rne yoŸy im© mš ye sAt guf hote hÓ – k iXnAqQ se dI jAne vAlI v‰tu k odetA hÔ; duÏk rk AyQk rtAhÔ; Ss´ durŒEt vcn BI sh letA hÔ; SpnA rh‰yws pr áAk x k r detA hÔ; wsk A rh‰yiCpA k r rKtA hÔ; musIbt pìzne pr sAT nh™ CoìztA; SÈr inDQn ho jAne pr BI SvhelnA nh™ k rtA¦

* ijs iBöu mš ye sAt bAtš hotI hÓ, icØA wske vÕ mš rhtA hÔ, vh icØA ke vÕ mš nh™ rhtA –smAiD-ku ÕlhonA, smAiD k IsmApVØA mš ku Õl honA, smAiD k I V‰Tit mš ku Õl honA, smAiD se wXne mš ku Õl honA, smAiD k AsuP lpAne mš ku ÕlhonA, smAiD k IgocrtA mš ku ÕlhonA, SÈr smAiD ke SiBnIhAr (SiDÏXAn) mš ku Õl honA¦

* buÂÕAsn mš ke vl vúQgfnA se hI ik sI iBöu k o iviÕÏx Goiút nh™ ik yA jAtA¦ qn sAt ivÕeútASAš ke hone pr hI aesI GoúfA k I jAtI hÔ –üÂAvAn honA, lÀjAÕIl honA, pApBIrŒ honA, bhuüut honA, áAy¥nÕIl honA, ‰míitmAn honA, tTA áAôAvAn honA¦

* ye sAt áAk Ar k I SVŸnyAM hÓ – rAg-SVŸn, «eú-SVŸn, moh-SVŸn, s¥k ArBAjn-SVŸn, gíhpit-SVŸn, dVöfAhQ-SVŸn tTA k AÏX-SVŸn¦

* qn sAt sMôASAš k o BAivt k rne yA bìZAne se mhAn P l áAAðA hotA hÔ – SÕuB-sMôA, mrf-sMôA, Bojn ke bAre mš áAitkU l-sMôA, sBI lok Aš ke bAre mš SniBrit-sMôA, Sin¥y-sMôA, Sin¥y ke áAit du:K-sMôA, SÈr du:K ke áAit SnA¥m-sMôA¦

* qn sAt DmoÜ se yuEt huSA iBöu Sicrk Al mš hI SAsRvAš k A öy k r SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA se ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhAr k rne lgtA hÔ – üÂAvAn honA, ÕIlvAn honA, bhuüut honA, ›yAnI honA, áAy¥nÕIl honA, ‰míitmAn honA, SÈr áAôAvAn honA¦

* purŒú k I sAt áAk Ar k I pV¥nyAM ho sk tI hÓ – vDk -jÔsI, cor-jÔsI, mAlik n-jÔsI, mAtA-jÔsI, bhn-jÔsI, shelI-jÔsI, SÈr dAsI-jÔsI¦ (BgvAn ne áA¥yek k A SAÕy BI ‰pÏx ik yA¦)

* qn sAt wpAyAš k A SAüy lene se Jgìze-muk ¡me ÕAMt ho jAte hÓ – pöAš k I wpV‰Tit mš infQydenA, ‰míit ke SnusAr infQydenA, SmUìZtA ke SnusAr infQydenA, áAitôA (‰vIk AroVEt)ke SnusAr infQydenA, bhumt ke SnusAr infQydenA, wske pAp-k mQ ke SnusAr infQydenA SÈr pöAš k I shmit se muk ¡mA smex lenA¦

* qn sAt DmoÜ ke iCÚA-iBÚA ho jAne se k oqQ ¯yVEt ‘iBöu’ hotA hÔ

– s¥k AydíVÏx, ivicik ¥sA, ÕIl-vRtAš se ghrI SAsVEt, rAg, «eú, moh, SÈr mAn¦

q®h™ sAt DmoÜ ke ÕAMt ho jAne se k oqQ¯yVEt ‘ümf’ SÈr bAhr k rida jAne se ‘bRAµf’ ho jAtA hÔ¦ q®h™ DmoÜ se êAAt hone se ‘êAAtk ’, q®hš (vednASAš ke ‰tr pr) ividt k rlene se ‘vedgU’ SÈr qnse dUr-pre cle jAne se ‘SAyQ’ ho jAtA hÔ¦

qs inpAt mš inýnAMik t ke bAre mš BI ccAQ huqQ hÔ

sAt DmQ, ijnke SnusAr SAcrf k rnese iBöuSAš k IwÚAit hI hotI hÔ, Svnit nh™¦

sAt bAtš, jo ik sIwpAsk k IwÚAit STvA Svnit k Ak ArfhotI hÓ¦ ivôAn (icØA) k I sAt áAk Ar k I V‰TityAM¦

sAt purŒú-gityAM tTA áA¥yyriht pirinvAQf¦ ik n wpAyAš se tMªA k A invArf ik yA jA sk tA hÔ¦

k ÈnsI bAtš bÔiryAš k oSœCI lgtI hÓ SÈr ik sIke BI mn mš kR oDjgA detI hÓ¦

ik nsAt bAtAš se k oqQiBöu ‘ivnyDr’ hotA hÔ, SÈr ik nsAt bAtAš se yh ‘suÕoiBt’ hotA hÔ¦

k Èn se sAt ‘sÂmQ’ hÓ, SÈr k Èn se sAt ‘SsÂmQ’¦

qs inpAt mš ‘kR oD’ ke duÏpirfAmAš k A mAimQk vfQn BI imltA hÔ kR oDk rnevAlA duvQfQ hotA hÔ, du:KI hok rsotA hÔ, SÈr SnTQ k oáAAðA hotA hÔ¦ kR oD-ÁpImd se w®mØA hua ¯yVEt k AaeÎvyQ jAtA rhtA hÔ¦ wske jAitBAqQ SÈr im©jn wsse ik nArA k r lete hÓ¦

kR oDSnTQk ArIhotA hÔ, qsse icØA mš k opjAgtA hÔ SÈr BItr-hI-BItr Byw¥pÚA hotA hÔ¦ yh ijske isr pr svAr ho jAtA hÔ vh BlA-burA nh™ smJtA, DmQ k odeK nh™ pAtA SÈr inpx SMDA ho jAtA hÔ¦ kR oDwtr jAne pr vh SAg se jlAye gye ke smAn SnutAp SnuBv k rtA rhtA hÔ¦

kR oDke vÕIBUt ¯yVEt k on lÀjA hotI hÔ, n pAp-BIrŒtA¦ vh iptA k I h¥yA k r zAltA hÔ, mAtA k I BI, üeÏX purŒú k I BI, SôAnI k I BI¦

kR oDse mUVœCQt hua ¯yVEt KzÒg se SA¥mGAt k rlete hÓ, ivú KA lete hÓ, gle mš PM dAzAl k rmr jAte hÓ SÈr igir-g¹rAš mš igr k rSpne áAAf gÙvA dete hÓ¦

buiÂmAn ¯yVEt k o cAiha ik vh qMiªy-sMym, áAôA, vIyQ tTA sýyk díVÏx se kR oD-ÁpI mí¥yu-pAÕ k I jìz k Ax de¦

SAXvAM inpAt

qs inpAt mš SAX-SAX DmoÜ k olek ridye gye wpdeÕAš k AsMgRh hÔ, jo ds vgoQ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke k itpy wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ: * ijs iBöu mš ye SAX bAtš hotI hÓ, vh Spne sAiTyAš k o SœCA nh™ lgtA hÔ¦ k Èn sI SAX bAtš? – SiáAyjnAš k I áAÕMsA k rtA hÔ SÈr iáAyjnAš k I˜ndA; lAB k Ik AmnAk rtAhÔ SÈr s¥k Ark IBI; lÀjAriht hotA hÔ SÈr pAp se Bynh™ KAtA; burI qœCASAš vAlA hotA hÔ SÈr imÉyA díVÏx vAlA BI¦

* yh ivÎv qn SAX lok -DmoÜ ke SnusAr pirvitQt hotA rhtA hÔ – lAB, SlAB, yÕ, SpyÕ, ˜ndA, áAÕMsA, suK tTA du:K¦ ‰míit SÈr meDA se yuEt ¯yVEt qnke pirvtQnÕIl ‰vBAv k o smJtA hÔ SÈr qnse áABAivt nh™ hotA hÔ¦

* ye SAX áAk Ar ke mÔl hÓ – pAX n k rnA (ved-) mM©Aš k A mÔl hÔ, SAl‰ygíh‰T-jIvn k AmÔl hÔ, tMªA ÕrIr ke vfQ k AmÔl hÔ, áAmAd rök k A mÔl hÔ, duÎcir©tA ‰©I k AmÔl hÔ, loB dAtA k AmÔl hÔ, qhlok tTA prlok mš ijtne pAp-DmQ hÓ ve sb mÔl hÓ, Siv¬A sbse bìzA mÔl hÔ¦

* ijs iBöu mš ye SAX bAtš hAš, vh ‘dUt’ bnA k r Beje jAne ke yoŸy hotA hÔ –sunne vAlA ho, sunAne vAlA ho, sIKne vAlA ho, DArf k rnevAlA ho, jAnne vAlA ho, jnAne vAlA ho, smIcIn SÈr SsmIcIn k IprK k rne mš ku Õl ho SÈr k lh k rne vAlA n ho¦

* ye SAX áAk Ar ke bl hÓ – ronA bœcAš k A, kR oD V‰©yAš k A, Չ© corAš k A,aeÎvyQ rAjASAš k A,öuˆD honA mUKoÜ k A,›yAn k rnAbuiÂmAnAš k A, mImAMsA k rnA bhuüutAš k A SÈr sihÏfutA ümfAš tTA bRAµfAš k A¦

* ye SAX mhApurŒú-ivtkQ hÓ – yh DmQ S£peœC ke ila hÔ, mheœC ke ila nh™; sMtuÏx ke ila hÔ, SsMtuÏx ke ila nh™; ak AMtiáAyke ila hÔ, BIìz-BAìz mš rhne vAle ke ila nh™; áAy¥nÕIl ke ila hÔ, tMiªl ke ila nh™; wpV‰Tt-‰míit (sAvDAn) ke ila hÔ, mUìZ-‰míit (SsAvDAn) ke ila nh™; ak AVŸRcØAke ila hÔ, ivVöðAicØA ke ila nh™; áAôAvAn ke ila hÔ, duÏáAô ke ila nh™¦ (BgvAn ne qsk A SAÕy BI smJAyA¦)

* ye SAX áAk Ar ke dAn hÓ – (áAitgRAhk ke ) SAne pr dAn denA; By ke mAre dAn denA; ‘muJe idyA TA’ qsila dAn denA; ‘muJe degA’, yh soc k r dAn denA; ‘dAn denA SœCA hԒ, qs ivcAr se dAn denA; ‘mÓ (Bojn) pk AtAhUM, ye nh™ pk Ate,yh wict nh™ ik pk AnevAlA n pk AnevAle k odAn n de’ yh sock rdAn denA; ‘yh dAn dene se merA yÕ PÔ legA’, qs BAvnA se dAn denA; SÈr icØA k o SlMkí t, pirÏkí t k rne ke ila dAn denA¦

* ye SAX s¥purŒú dAn hÓ – piv© v‰tu k A dAn; wØAm v‰tu k A dAn; smy pr idyA gyA dAn; wict v‰tu k A dAn; soc-ivcAr k r idyA gyA dAn; stt dAn; dAn dete smyicØA k I áAsÚAtA; SÈr dAn de cuk ne pr SA¥mivBortA¦

* ‘wposT’ ke ye SAX SMg hÓ – áAAfI-˜hsA n k rnA; corI n k rnA; JUX n bolnA; m¬pAn n k rnA;SbRµcyQ STvA mÔTun-k mQse ivrt honA; rAi© k o ivk Al-Bojn n k rnA; n mAlA phnnA, n sugMiD k A lep k rnA; SÈr (nIcI) KAx STvA DrtI ke ibCÈne pr sonA¦ (BgvAn ne yh BI btlAyA ik SAX SMgAš vAle ‘wposT’ vRt k A pAln k rnA mhAn P ldAyI hotA hÔ, SÈr yh BI btAyA ik EyAš hotA hÔ¦)

* ijs ‰©I mš ye SAX bAtš hAš, vh DmQ mš XhrI huqQ, s¥yBAiúfI, ÕIlvtI nArI k hlAtIhÔ –Spne k moÜk Isýyk ¯yv‰TAipk A,pirjnAš k A sMgRh k rnevAlI, pit k IqœCAnusAr SAcrf k rnevAlI, k mAyehua k IröA k rnevAlI, üÂA-yuEt, ÕIlsMpÚA, wdArcetA tTA mA¥syQriht¦ aesI nArI hr smy prlok -pT k o áAՉt k rtI rhtI hÔ¦

* ye SAX ¯yVEt SAdr k rne yoŸy, s¥k Ar k rne yoŸy, dVöfAhQ, hAT joìz k rSiBvAdn k rneyoŸy SÈr logAš ke ila Snupm pu»yöe© hote hÓ – sRotApÚA, sRotApVØA-P l ke sAöA¥k Ar ke ila áAitpÚA, skí dAgAmI, skí dAgAimtA-P lke sAöA¥k Arke ila áAitpÚA, SnAgAmI, SnAgAimtA-P l ke sAöA¥k Ar ke ila áAitpÚA, ShQt tTA Srh¥v-P l ke sAöA¥k Ar ke ila áAitpÚA¦

qs inpAt mš inýnAMik t ivúyAš ke bAre mš BI ccAQ huqQ hÔ:

ijtnA BI suBAiút hÔ, vh sBI BgvAn ShQt sýyk sMbu k AhÔ ¦ S®y sBI log wsI mš se le-lek r DmoQpdeÕ dete hÓ¦

– ak díVÏx se yh BI k hA jA sk tA hÔ ik ümf gÈtm nIrs, Bogriht, SikR yAvAdI, wœCedvAdI, GífA k rne vAlA, dmn k rne vAlA, tp‰vI tTA SáAg£B hÔ¦ (BgvAn ne aesA k hA jAne k A k Arf BI su‰pÏx ik yA¦)

–ingRÜT üAvk ˜sh senApit k oivrj, ivml DmQcöu k AáAAðA honA ¦ –SœCe Goìze k ISAX bAtš, SÈr aese hI s¥k Ar-yoŸy,dVöfAhQ, logAš ke ila pu»y-öe© iBöu k I SAX bAtš¦

–ik nSAX wpAyAš se ‰©I purŒú k oSÈr purŒú ‰©I k oSpne-Spne bMDn mš bAMD lete hÓ¦

–mhAsmuª k I,SÈr qsI áAk ArDmQivnyk I,SAX-SAX SAÎcyQk Ark , Sއt bAtš¦

– ik n SAX blAš se öIfAsRv iBöu Spne SAp k o ‘öIfAsRv’ honA jtlAtA hÔ¦

–k ÈnsI SAX bAtAš se k oqQ‰©I áAAf Coìzne pr ‘mnApk AyIdeivyAš’ k I sMgit mš w¥pÚA hotI hÔ¦

–mhApjApit gotmI «ArA BgvAn k ISAX gMBIr ÕteÜ ‰vIk Ark rlene pr wsk I wpsMpdA¦

– Bog ke sADnAš k I áAAVðA SÈr ivnAÕ ke cAr-cAr rA‰te¦

–boiD áAAðA k rnese pUvQ BgvAn bu k oSAX áAk Arse devtASAš ke bAre mš ôAn-dÕQn¦

–SAX SiBBUt SAytn, SAX ivmoö, SAX SAyQ ¯yvhAr, SAX SnAyQ ¯yvhAr, SAX pirúdš, BArI BUkM p ke SAX hetu, SAX sMpdAaM, SAX w¥sAh-vAtAQaM, q¥yAid¦

BgvAn ne iBöuSAš k o yh BI smJAyA ik * sBI DmoÜ k A mUl hÔ ‘CMd’ (sMk £p); * sBI DmQ mn se w¥pÚA hote hÓ; * sBI DmoÜ k A wdy ‰pÕQ se hotA hÔ; * sBI DmQ vednASAš mš SA imlte hÓ; * sBI DmoÜ mš smAiD áAmuK hÔ; * sBI DmoÜ mš ‰míit áADAn hÔ; * sBI DmoÜ mš áAôA üeÏXtm hÔ; * sBI DmoÜ k A sAr hÔ – ‘ivmuVEt’¦

nÈvAM inpAt

qs inpAt mš mu¼ytyA nÈ-nÈ DmoÜ k olek ridye gye wpdeÕAš k AsMgRh hÔ, jo nÈ vgoÜ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ * öIfAsRv ShQt ke ila ye nÈ bAtš k r pAnA SsMBv hotA hÔ – jAn-bUJ k r ik sI áAAfI k I h¥yA k rnA; corI k rnA; mÔTun-DmQ k A sevn k rnA; jAn-bUJ k r JUX bolnA; gíh‰Tk Al ke smAn joìzne-bxorne vAlA honA; rAg ke vÕIBUt honA; «eú ke vÕIBUt honA; moh ke vÕIBUt honA; tTA By ke vÕIBUt honA¦

* qn nÈ sMôASAš k o BAivt k rne vA bìZAne se Smít k I áAAVðA hotI hÔ – SÕuB-sMôA, mrf-sMôA, Bojn ke bAre mš áAitkU l sMôA, sBI lok Aš ke

bAre mš SniBrit-sMôA, Sin¥y-sMôA, Sin¥y ke áAit du:K-sMôA, du:K ke áAit SnA¥m-sMôA, áAhAf-sMôA tTA ivrAg-sMôA¦

* ijs ku l mš ye nÈ bAtš hAš, vhAM nh™ jAnA cAiha SÈr jAnA ho jAyto vhAM bÔXnA nh™ cAiha – SœCI trh wX k r ‰vAgt n k rte hAš; SœCI trh SiBvAdn n k rtehAš, SAdrpUvQk SAsn n dete hAš; Gr mš hotI huqQ v‰tu k oBI iCpAte hAš; bhut hone pr BI ToìzA-sA dete hAš; bìiZyA hone pr BI ÁKA-sUKA dete hAš; s¥k ArpUvQk nh™, Ss¥k ArpUvQk dete hAš; DmQ k IbAt sunne ke ila n bÔXte hAš; SÈr jo k hA jAy, wse sunte n hAš¦

* aese nÈ DmQ hÓ ijnke mUl mš tíÏfA hotI hÔ – tíÏfA ke hone se Koj; Koj ke hone se áAAVðA; áAAVðA ke hone se ivinÎcy; ivinÎcy ke hone se SAsVEt; SAsVEt ke hone se mm¥v; mm¥v ke hone se pirgRh; pirgRh ke hone se mA¥syQ; mA¥syQ ke hone se SAröf; SÈr SAröf k o lek r dMzAdMzI, Չ©-áAyog, k lh, ivgRh, ivvAd, tU-tU-mÓ-mÓ, cuglKorI, JUX bolnA SÈr dUsre BI Snek pAppUfQ, Sku Õl DmQ¦

* kR mÕ: hone vAle nÈ inroD hÓ – áATm›yAn-áAAðA ¯yVEt k I k AmsMôA k A inroD; i«tIy›yAn-áAAðA ¯yVEt ke ivtk oÜ SÈr ivcArAš k A inroD; títIy›yAn-áAAðA ¯yVEt k I áAIit k A inroD; ctuTQ›yAn-áAAðA ¯yVEt ke SAÎvAs-áAÎvAs k AinroD; SAk AÕAnM¥yAytn-áAAðA¯yVEt k IÁpsMôA k A inroD; ivôAnAnM¥yAytn-áAAðA ¯yVEt k ISAk AÕAnM¥yAytn-sMôAk AinroD; SA˜k c®yAytn-áAAðA ¯yVEt k I ivôAnAnM¥yAytn-sMôA k A inroD; nÔvsMôAnAsMôA-áAAðA ¯yVEt k I SA˜k c®yAytn-sMôA k A inroD; SÈr sMôAvediytinroD k I Sv‰TA k o áAAðA hua ¯yVEt k I sMôA tTA vednA k A inroD¦

* kR mÕ: hone vAle nÈ ivhAr hÓ – áATm ›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn, SAk AÕAnM¥yAytn, ivôAnAnM¥yAytn, SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn tTA sMôAvediytinroD¦ ye sBI SAsRvAš ke öy k A k Arf bnte hÓ¦ (BgvAn ne iv‰tAr se qsk A indAn BI áA‰tut ik yA¦)

* qn nÈ DmoÜ k o Coìze ibnA Srh¥v k A sAöA¥k Ar nh™ ho sk tA – rAg, «eú, moh, kR oD,vÔr, dUsre k ASvmU£yn, itr‰k Ar,qQÏyAQ tTA mA¥syQ¦ pr q®hš Coìz dene se sAöA¥k Ar hone k I sMBAvnA ho jAtI hÔ¦

qs inpAt mš inýnAMik t ivúyAš ke bAre mš BI ccAQ huqQ hÔ

smy-smypr DmQ-üvf k rne, DmQ ke ivúymš bAtcIt

k rne ke ÕuB pirfAm¦

sMsAr mš nÈ áAk Ar ke logAš k I iv¬mAntA¦ áAAifyAš ke nÈ áAk Ar ke SAvAs¦

icØA mš roú w¥pÚA hone ke nÈ k Arf SÈr qse dUr k rne ke BI nÈ wpAy¦

invAQf ‘suK’ EyAšk r hÔ?

BgvAn ne ‘sýyk sMbu’ hone k A dAvA k b ik yA? iBÚA-iBÚA áAk Ar k I bADAaM SÈr wnk A invArf¦

iÕöA-sMbMDI dubQltAaM, nIvrf, k Amguf SAid, SÈr qnke áAhAf k A wpAy¦

qs inpAt mš inýnAMik t pdAš k I ¯yA¼yA BI imltI hÔ

k AysAöI, áAôAivmuEt, wBytoBAgivmuEt, sAMdíVÏxk DmQ, invAQf, pirinvAQf, tdMginvAQf, díÏxDmQinvAQf, öem, öemáAAðA, Smít, SmítáAAðA, SBy, SByáAAðA, áAüVˆD, inroD, q¥yAid¦

dsvAM inpAt

qs inpAt mš mu¼ytyA ds-ds DmoÜ k olek ridye gye wpdeÕAš k AsMgRh hÔ, jo bAqQs vgoÜ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ * qn ds DmoÜ se yuEt iBöu sBI k o áAsÚA k rne vAlA SÈr svQ áAk Ar se pirpUfQ hotA hÔ – üÂA, ÕIl, bhuüuttA, DmQk iTk tA, pirúdgocrtA, pirúd k o DmQdeÕnA dene mš inpuftA, ivnyDrtA, SAr»yk tA, cArAš ›yAnAš k I ‰veœCA avM sugmtA se áAAVðA, SÈr SAsRvAš k A öyho jAne se SAsRvriht icØA k I ivmuVEt avM áAôA se ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrnA¦

* ye ds sMyojn hÓ – s¥k AydíVÏx, ivicik ¥sA, ÕIl-vRtAš se S¥yiDk icpk Av,k AmCMd,¯yApAd, ÁprAg, SÁprAg, mAn, wÂtpn SÈr Siv¬A¦ qnmš se phle pAMc nIce ke sMyojn k hlAtehÓ SÈr ipCle pAMc Wpr ke sMyojn¦

* ye ds ¯yVEt Bšx dene yoŸy, SitiT bnAne yoŸy, dVöfA dene yoŸy, hAT joìzk r ‰vAgt k rne yoŸy SÈr logAš ke ila Snupm pu»yöe© hote hÓ – sýyk sMbuÂ, áA¥yek buÂ, donAš Sor se ivmuEt, áAôAivmuEt, k AysAöI, díVÏxáAAðA, üÂAivmuEt, üÂAnusArI, DmAQnusArI tTA go©BU (SAyQjn)¦

* ye ds tTAgt ke tTAgt-bl hote hÓ, ijnse yuEt hok r ve Spne üeÏX¥v k I GoúfA k rte, pirúdAš mš ˜shnAd k rte SÈr DmQckR k A áAvtQn k rtehÓ –wict k owict SÈr Snuict k oSnuict yTATQt: jAnnA; tInAš k AlAš ke k moÜ k A P l, sk Arf, yTATQt: jAnnA; svQ©gAmI áAitpdA k o yTATQt: áAôApUvQk jAnnA; nAnADAtuk lok k oyTATQt: jAnnA; áAAifyAš k I nAnA áAk Ar k I áAvíVØA k o yTATQt: jAnnA; S®y ¯yVEtyAš k I üÂA SAid qMiªyAš k I k mI-beÕI k o yTATQt: jAnnA; ›yAnAš, ivmoöAš, smAiDyAš ke bADk DmoÜ, qnk I pirÕui SÈr wnse wXne k o yTATQt: jAnnA; Snek áAk Ar ke pUvQ-j®mAš k A Snu‰mrf; ivÕu id¯ycöu se áAAifyAš k o Spne-Spne k moÜ k I git ke SnusAr mrte-j®mte deKnA; SÈr SAsRvAš k A öyk r SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt, áAôA se ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrnA¦

* ye ÕrIr ke ds DmQ hÓ – sdIQ, gmIQ, BUK, FyAs, ml, mU©, ÕrIr k A sMym, vAfI k A sMym, SAjIivk A-sMbMDI sMym, tTA punBQv k A hetu Bv-sM‰k Ar¦

* ds sMôAaM ijnke k Arf SAyuÏmAn igirmAn®d k A rog jAtA rhA – Sin¥y-sMôA, SnA¥m-sMôA, SÕuB-sMôA, SAdInv-sMôA, áAhAf-sMôA, ivrAg-sMôA, inroD-sMôA, sb lok Aške áAit SniBrit sMôA, sBI sM‰k ArAške áAit SinœCA-sMôA tTA SAnApAn-‰míit¦

* wict áAk Ar ke ds k TA-áAk rfhÓ – S£peœC-k TA, sMtuVÏx-k TA, áAivvek -k TA, SsMsgQ-k TA, vIyAQrMB-k TA, ÕIl-k TA, smAiD-k TA,

áAôA-k TA,ivmuVEt-k TAtTA ivmuVEtôAndÕQn-k TA¦q®h™ k TA-áAk rfAšk o SADAr bnAk r bAtcIt k rnA smIcIn rhtA hÔ¦

* ds k AMxe hÓ – ak AMt-áAemI ke ila mMzlI mš rhnA; SÕuB inimØA k I BAvnA mš lge hua ke ila ÕuB inimØA mš lgnA; qMiªy-ingRh k rne vAle ke ila Kel-tmAÕe deKnA; bRµcArI ke ila V‰©yAš k I sMgit mš rhnA; áATm ›yAn ke ila Ոd; i«tIy ›yAn ke ila ivtkQ SÈr ivcAr; títIy ›yAn ke ila áAIit; ctuTQ ›yAn ke ila SAÎvAs-áAÎvAs; sMôAvediytinroD k I Sv‰TA ke ila sMôA tTA vednA; SÈr rAg, «eú tTA moh¦ (BgvAn ne iBöuSAš k o ibnA k AMxe ke , inÏkM xk hok r ivhrne k I sIK dI¦)

* k Ève ke ds duguQf hÓ – du:sAhs, áAg£BtA, loluptA, pexUpnA, lAlc, indQytA, dubQltA, GixyA áAk Ark IrŒic, ‰míitivmUìZtA SÈr nIctA ¦ pApI iBöu BI yhI duguQf sMjoye rhtA hÔ¦

* ye ds Jìz jAne vAlI v‰tuaM hÓ – sýyk díVÏx vAle k I imÉyA díVÏx, sýyk sMk £p vAle ke imÉyA sMk £p, sýyk vcn vAle ke imÉyA vcn, sýyk k mAÜt vAle ke imÉyA k mAÜt, sýyk SAjIivk A vAle k I imÉyA SAjIivk A, sýyk ¯yAyAm vAle k A imÉyA ¯yAyAm, sýyk ‰míit vAle k I imÉyA ‰míit, sýyk smAiD vAle k I imÉyA smAiD, sýyk ôAn vAle k A imÉyA ôAn SÈr sýyk ivmuVEt vAle k IimÉyA ivmuVEt¦ qnke Jìz jAne se qnke k Arf hone vAle pAp k mQ BI Jìz jAte hÓ¦

* sMgit k rne yoŸy ¯yVEt ke ds DmQ – áAAfI-˜hsA n k rnA, corI n k rnA,k AmBog-sMbMDIimÉyAcAr n k rnA,JUX n bolnA, cuglI n KAnA, k Xor vcn n bolnA, ¯yTQ áAlAp n k rnA, loB n k rnA, kR oD n k rnA SÈr sýyk díVÏx vAlA honA¦

qs inpAt mš inýnAMik t ivúyAš k I BI ccAQ huqQ hÔ ku Õl-k mQ, ÕIl-pAln se SAge-se-SAge EyA lAB hotA hÔ?

ik npAMc bAtAš se muEt, SÈr ik npAMc bAtAš se yuEt, k oqQiBöu ‘ke vlI’ k hlAne lgtA hÔ?

sBI ku Õl k moÜ mš ‘SáAmAd’ SgR (üeÏX) k hlAtA hÔ¦ ik n ds DmoÜ ke hone se k oqQ iBöu ‘snAT’ k hlAtA hÔ¦

ds SAyQvAs, ijnmš SAyQ (üeÏX jn) SAvAs k rte Te, k rte hÓ SÈr ik yA k ršge¦

ds w¡eÎy, ijnk I pUitQ ke ila iÕöApd áAôðA ik ye gye, SÈr áAAitmoö ke inym bnAye gye¦

ds ivvAdmUl (Jgìze ke k Arf)¦

rAjA ke rinvAs mš jAne ke ds duÏpirfAm¦ ÕuB STvA SÕuB k AyoÜ mš lgne ke k Arf¦ qs DmQivny mš ‘suK’ SÈr ‘du:K’ EyA hÔ? ds áAÕMsnIy bAtš¦

ds áAk Ar ke k AmBogI¦ ‘SAyQ ivrecn’ SÈr ‘SAyQ vmn’¦ do pAx: qs Sor k A SÈr ws Sor k A¦ ‘SAyQ áA¥yvrohf’

ve bAtš ijnse k oqQ¯yVEt ‰vgQ mš zAle smAn ho jAtA hÔ, STvA nrk mš zAle smAn; q¥yAid¦

BgvAn ne inýnAMik t ke bAre mš BI deÕnA k I hÔ – sADu-SsADu; ku Õl-Sku Õl;STQ-SnTQ; DmQ-SDmQ; SAyQ DmQ SÈr SnAyQ DmQ; sAsRv DmQ SÈr SnAsRv DmQ; sdoú DmQ SÈr indoQú DmQ; q¥yAid¦

SÈr qsI áAk Ar

SAyQ mAgQ SÈr SnAyQ mAgQ; kí Ïf mAgQ SÈr ÕuEl mAgQ; SsÂmQ SÈr sÂmQ; SpnAne yoŸy DmQ SÈr n SpnAne yoŸy DmQ; sAöAt k rneyoŸy DmQ SÈr sAöAt n k rne yoŸy DmQ; q¥yAid¦

ŸyArhvAM inpAt

qs inpAt mš mu¼ytyA ŸyArh-ŸyArh DmoÜ k o lek r idye gye wpdeÕAš k A sMgRh hÔ, jo tIn vgoÜ tTA ak rAgpe†yAl mš ivBAijt hÔ¦

qsmš áAitpAidt ivúy-v‰tu ke ku C wdAhrf inýn áAk Ar se hÓ