MATA KULIAH BUDAYA S U N D A. DR SKS/Genap. Drs. Dédé Kosasih, M.Si.

(1)

BUDAYA

S U N D A

Drs. Dédé Kosasih, M.Si.

DR 440

2 SKS/Genap MATA KULIAH

(2)

WANGENAN

BUDAYA/KABUDAYAAN

Budaya atawa kabudayaan téh asalna tina basa

Sansekerta nya Ѐta

buddhayah

, minangka wangun jamak

tina kecap

buddhi

(budi atawa akal) dihartikeun salaku

hal-hal nu patali jeung budi sarta akal manusa. Dina basa

Inggris, kabudayaan disebut

culture

, nu asalna tina basa

Latin

colere

, nya Ѐta molah atawa migawЀ. Numutkeun

pamadegan Soerjanto Poespowardojo (1993)

colere

bisa

dihartikeun molah/ngolah taneuh atawa tani.

http://id.wikipedia.org/wiki/Budaya

The American Herritage Dictionary

Kabudayaan nya Ѐta salaku hiji gemblengan tina pola

paripolah nu dikirimkeun ngaliwatan kahirupan sosial, seni

agama, kalembagaan, jeung sakabЀh hasil gawЀ sarta

pamikiran manusa tina hiji kelompok

(3)

Pamadegan para ahli ngeunaan kabudayaan

Edward B. Taylor

Kabudayaan mangrupa gemblengan tina hal nu komplЀks, nu di jerona ngawengku pangaweruh, mitos, kasenian, moral, hukum, adat istiadat, sarta kamampuh-kamampuh lianna nu geus jadi konvensi

sakabeh anggota masarakat.

M. Jacobs dan B.J. Stern

Kebudayaan ngawengku sakabЀh hal nu mangrupa wangun tЀknologi, sosial, ideologi, religi, jeung kasenian sarta barang minangka warisan sosial.

Mitchell (Dictionary of Soriblogy)

Kabudayaan nya Ѐta bagЀan perulangan tina sakabЀh tindakan atawa aktivitas manusa jeung produk

nu dihasilkeun ku manusa nu geus ngamasarakat sacara sosial jeung lain saukur diturunkeun sacara

(4)

K. Kupper

Kabudayaan mangrupa sistem gagasan nu dijadikeun padoman/pituduh pikeun manusa dina sikep

jeung sarengkak saparipolah, boh sacara individu boh kelompok.

William H. Haviland

Kabudayaan nya Ѐta sakabЀh tata aturan sarta norma nu dipiboga ku anggota masarakat, lamun

dilaksanakeun ku anggotana bakal ngalahirkeun perilaku nu hade jeung bisa ditarima ku sakabЀh

anggota masarakat.

Koentjaraningrat

Kabudayaan nya Ѐta sakabЀh sistem ide/gagasan sarta hasil karya manusa dina kahirupan masarakat nu

(5)

Francis Merill

Paripolah nu dihasilkeun ku ayana interaksi sosial, sakabЀh kalakuan jeung sakabЀh produk nu dihasilkeun ku hiji jalma salaku anggota masarakat

ngaliwatan interaksi simbolis.

Bounded et.al

Kabudayaan nya Ѐta hiji hal nu diwangun ku kamekaran jeung transmisi tina kapercayaan manusa ngaliwatan

simbol-simbol nu tangtu, upamana simbol-simbol basa salaku runtuyan simbol nu dipakЀ pikeun mindahkeun kapercayaan budaya

dina anggota masarakat. Pesan simbolik ngeunaan

kabudayaan baris katitena tina mЀdia, pamarЀntahan, intitusi agama, sistem pendidikan.

Ki Hajar Dewantara

Kabudayaan ngabogaan harti minangka buah budi manusa nya Ѐta hasil perjuangan manusa ngeunaan dua pangaruh kuat, antara jaman jeung alam minangka bukti kajayaan hirup manusa pikeun ngarengsekeun rupa-rupa pasualan hirup dina raraga ngahontal kasalametan jeung

(6)

Arkeolog R. Seokmono

Kabudayaan nya Ѐta sakabЀh hasil usaha manusa, boh mangrupa barang atawa mangrupa ide dina

kahirupanana.

Kacindekan

Tina sababaraha hiji pamadegan di luhur, bisa dicindekeun yЀn kabudayaan nya Ѐta sistem pangaweruh nu ngawengku sistem ide/gagasan nu aya dina pikiran manusa, nepi ka dina

kahirupan sapopoЀ kabudayaan Ѐta ngabogaan sipat nu abstrak. Sedengkeun wujud kabudayaan nu kongkrit nya Ѐta

barang-barang nu diciptakeun ku manusa salaku mahluk nu ngabogaan budaya, hasil tina tata laku atawa paripolah,

upamana, basa, pakakas, organisasi sosial, seni jstЀ, nu sakabЀhna ditujukeun pikeun kapentingan manusa dina

ngajalankeun kahirupan di masarakat.

Robert H Lowie

Kabudayaan nya Ѐta sagala hal nu dimeunangkeun ku unggal individu di masarakat, ngawengku kapercayaan, adat

istiadat, norma-norma artistik, kabiasaan dahar, kaahlian nu kacangking lain tina krЀatifitasna sorangan tapi minangka warisan tina mangsa nu geus kaliwat boh ngaliwatan pendidikan

(7)

Gagasan (Wujud ideal)

Wujud ideal kabudayaan nyaéta kabudayaan anu ngawujud kumpulan ide-ide, gagasan, ajen-inajen, norma-norma, peraturan, jsb anu sipatnaabstrak.

Ieu wujud kabudayaan téh ayana dina jero pamikiran warga masarakat. Saupama éta masarakat nétélakeun gagasannana dina wangun tulisan, lokasi tempat éta kabudayaan ideal bakal aya dina karangan jeung buku-buku hasil karya panulis warga masarakat anu ngagem éta kabudayaan.

Artefak (karya)

Artefak nyaéta wujud kabudayaan fisik anu mangrupa hasil (karya) tina aktivitas, kalakuan, jeung pamikiran sakabéh manusa dina masarakat nu mangrupa barang atawa hal-hal

nu bisa dicabak, ditingali, jeung didokumentasikeun. Sifatna anu pangkonkret-kongkretna lamun dibandingkeun

jeung wujud kabudayaan nu séjén.

Wujud Kabudayaan

Aktivitas (tindakan)

Aktivitas nyaéta wujud kabudayaan salaku hiji tindakan anu miboga pola nu dilakukeun ku manusa dina éta masarakat. Ieu wujud ogé sok disebut sistem

sosial. Sistem sosial téh diwangun ku aktivitas-aktivitas manusa anu

berinteraksi jeung papada manusa, ngayakeun kontak, sarta campur gaul jeungmanusa séjén nurutkeun pola-pola nu tangtu nurutkeun adat tata kalakuan. Sipatna konkret, kajadian dina kahirupan sapopoé, jeung bisa

(8)

Melville J. Herskovitsnétélakeun yén kabudayaan miboga 4 unsur pokok, nyaéta: • alat-alat teknologi, • sistem ekonomi, • keluarga, • kekuasaan politik

Kuncaraningrat nétélakeun yén kabudayaan diwangun ku unsur-unsur universal,

• Sistem religi jeung upacara kaagamaan • Sistem jeung organisasi kemasyarakatan • Sistem pengetahuan

• Bahasa • Kasenian

• Sistem mata pencaharian hidup • Sistem teknologi jeung pakakas

Unsur-unsur Kabudayaan

Bronislaw Malinowski kabudayaan miboga 4 unsur pokok, nyaéta: • sistem norma anu méré kamungkinan gotong royong dina papada

anggota masarakat pikeun nyaluyukeun diri jeung alam sakuliahna. • organisasi ekonomi

• alat-alat jeung lembaga-lembaga atawa patugas-patugas pendidikan (kulawarga mangrupakeun lembaga pendidikan nu utama)

(9)

Kabudayaan nonmaterial

Kabudayaan nonmaterial nyaéta ciciptan anu abstrak nu

diwariskeun ti generasi ka generasi, misalna mangrupa

dongeng, carita rakyat, sarta lagu atawa tarian

tradisional.

Komponen

Kabudayaan

Kabudayaan material

Kabudayaan material ngacu kana sakabéh ciptaan

masarakat nu nyata, konkret. Kaasup di jerona penemuan

anu dihasilkeun tina penggalian arkeologi: mangkok

taneuh, sanjata, jst. Kabudayaan material ogЀ ngawengku

barang-barang, jiga TV, kapal, stadion olahraga, gedung,

baju, jeung barang-barang nu séjén.

(10)

2)

Sistem organisasi kamasarakatan.

Sacara umum sistem organisasi kamasarakatan ngagunakeun tilu sistem organisasi sosial. Sistem organisasi anu dimaksud

nyaéta sistem pamaréntahan nagara, sistem pamaréntahan agama, jeung sistem pamaréntahan hukum adat. Tapi dina enas-enasna mah, hubungan sosial nu pangdeukeutna mah nyaéta hubungan kakarabatan nu mangrupa kulawarga inti nu

deukeut jeung hukum kerabat lianna.

Hubungan antara

unsur-unsur kabudayaan

1)

Sistem réligi jeung upacara kaagamaan.

Koentjaraningrat (1985: 80-82) ngabagi sistem réligi kana lima komponén anu mibanda peran séwang-séwangan tapi mangrupa bagian tina hiji sistem anu silih pangaruhan. Kalima unsur anu dimaksud nyaéta: (1) émosi kaagamaan,

(2) sistem kayakinan, (3) sistem ritus atawa upacara, (4) properti upacara, jeung (5) umat agama.

Sistem upacara kaagamaan sacara husus mibanda opat aspék, nyaéta (1) tempat lumangsungna upacara, (2) lumangsungna

upacara, (3) pakakas nu digunakeun dina éta upacara, jeung (4) jalma atawa masarakat nu ngalaksanakeun éta upacara.

(11)

4) Basa.

Basa mangrupa pakakas pikeun ngawujudkeun budaya nu digunakeun ku manusa pikeun komunikasi, boh sacara tulisan, lisan, atawa gerak, nu miboga tujuan pikeun nepikeun maksud atawa kahayang panyatur ka pangregepna. Tur ku ngaliwatan basa éta, manusa bisa ngaluyukeun dirina jeung adat istiadat, paripolah, tatakrama masarakat, tur ngagampangkeun manusa

campur gaul jeung papadana.

3) Sistem pangawéruh.

Élmu pangawéruh nyaéta sagala hal anu dipikanyaho ngeunaan barang, sifat, kaayaan, jeung kahayang. Pangawéruh anu dimaksud ngawéngku (1) alam sabudeureunana, (2) sasatoan

jeung tutuwuhan, (3) zat-zat, bahan olahan, jeung barang-barang nu aya disabudeureunana, (4) raga manusana sorangan, (5) sifat jeung paripolah manusa, jeung (6) ruang

(12)

7) Sistem pakakas jeung téhnologi.

Pakakas nyaéta parabot anu digunakeun pikeun

ngagampangkeun hiji pagawéan. Sedengkeun téhnologi nyaéta jumlah sakabéh téhnik anu dipibanda ku para anggota hiji masarakat, nyaéta sakabéh cara paripolah dina hubunganna

jeung ngumpulkun barang olaheun tina lingkunganna

6) Sistem pakasaban.

Sistem pakasban mangrupa kacapangan manusa pikeun nohonan pangabutuhna sacara materi.

5) Kasenian.

Sacara gurat badag kasenian kabagi kana dua bagian, nyaéta: seni visual, nyaéta kasenian nu bisa dirasakeun ku indra

panempo, saperti seni patung, seni relief, seni lukis jeung gambar, seni rias, seni tari, jeung seni drama.

2. seni audio nyaéta kasenian nu bisa dirasakeun ku indra pangrengeu, saperti seni vokal, seni instrumén, seni sastra

(13)

Masarakat pedЀsaan nu hirup dina lingkungan tani pasti nyaho kana tЀknologi tradisional (disebut ogЀ sistem pakakas jeung

unsur kabudayaan fisik), nya Ѐta: • alat-alat produktif

• senjata

• wadah

• alat-alat pikeun ngahurungkeun seuneu • kadaharan

• perumahan • alat transportasi

Sistem kekerabatan dan organisasi sosial

Sistem kekerabatan mangrupakeun bagЀan nu penting pisan dina struktur sosial. Meyer Fortes ngЀbrЀhkeun yЀn sistem kekerabatan hiji masarakat bisa dipakЀ pikeun ngagambarkeun

struktur sosial tina masarakat Ѐta sorangan. Kekerabatan nya Ѐta unit-unit sosial nu dijerona ngawengku sababaraha hiji

kulawarga nu ngabogaan duduluran.

Organisasi sosial nya Ѐta kumpulan sosial nu diwangun ku masarakat, boh nu aya patalina jeung hukum atawa nu teu ngabogaan patali jeung hukum, nu ngabogaan fungsi sealaku sarana partisipasi masarakat dina pembangunan bangsa jeung

nagara. Salaku mahluk nu hirup babarengan, manusa

ngawangun organisasi sosial pikeun ngahontal tujuan-tujuan nu tangtu nu teu bisa dihontal sorangan.

(14)

Ciri-ciri urang Sunda

*Logat Sunda (lentong) *Katiten tina Ngaran

*Cara ngucapkeun kecap (mah, sayah, bapa)

HARTI SUNDA.

EtnisSunda nyaéta kelompok étnis anu asalna ti bagéan kulon pulo Jawa, Indonesia, (Jawa Barat).

http://id.wikipedia.org/wiki/Suku_Sunda

Sacara antropologis, nu disebut etnis Sunda nyaéta jalma-jalma nu sacara turun tumurun ngagunakeun basa-indung basa Sunda sarta dialékna dina kahirupan sapopoé. Asalna sarta cicing di daerah Jawa Barat sok

disebut oge Tanah Pasundan/Tatar Sunda. Sunda ogé dipaké pikeun mere ciri hiji kelompok manusa anu disebut urang Sunda. Upama ditilik tina segi sosial-budaya, urang Sunda nyaéta jelema nu

ngaku manéhna jeung diaku ku nu séjén (urang Sunda atawa suku séjén) nerangkeun yen aya sarat dumasar katurunan (pancakaki) (Suwarsih Warnaen). Nurutkeun Ajip Rosidi (1984), hiji jalma disebut

urang Sunda lamun digedékeun di lingkungan sosial budaya Sunda sarta ngagunakeun jeung ngalenyepan norma-norma jeung

ajen-inajen budaya Sunda.

(15)

Urang Sunda dumasar kana jati dirina

Kacindekanana yen nu disebut urang Sunda teh

nyaeta jalma atawa kelompok jalma nu

digedekeun di lingkup sosialbudaya urang Sunda,

jeung dina hirupna reueus tur dibarengan ku

ngalarapkeun norma-norma sarta ajen-ajen

budaya Sunda.Tina katerangan tadi nandeskeun

yen jalma nu miboga pancakaki urang Sunda, jadi

lain urang Sunda lamun teu wanoh kana lingkup

sosial budaya urang Sunda jeung dina hirupna teu

reueus teu dibarengan ku ngalarapkeun

norma-norma sarta ajen-ajen budaya Sunda.

(16)

2) UPAMA KU BATUR DISEBUT YÉN MANÉHNA TÉH URANG SUNDA Upama nurutkeun ukuran anu ieu, nu disebut Sunda atawa urang Sunda téh kumaha ceuk akuan ti batur. Ieu sipatna leuwih obyektif. Biasana pangna disebut kitu téh lantaran

indung-bapana urang Sunda, atawa duméh cicing di tatar Sunda.

Tapi najan sok aya waé urang Sundana sorangan anu siga éra upama disebut urang Sunda ku batur téh, geuning upama aya nu nanya kieu: "Kamu orang Sunda yah?" Ari

dijawabna téh: "Bukan saya mah Orang Indonesia”. Eta jawaban ngagambarkeun kateusadaran jeung henteu tumarima jadi urang Sunda (ieu patojaiah jeung eusina Ar.Ruum ayat 22). Saenyana kudu dibédakeun antara harti kecap BANGSA jeung harti kecap RAYAT (Rakyat). Ari "Bangsa" mah nuduhkeun kana sistem budaya (kultur jeung

peradaban); ari "rayat (rakyat)" mah nuduhkeun kana cacah jiwa (penduduk) dicirian ku nomer KTP. Jadi kuduna ngajawab téh kieu: "Benar saya orang Sunda yang menjadi Rakyat Indonesia" - Kitu kuduna mah, ngan geus salah kaprah téa. Padahal ari nu salah

mah kapan kudu dibebener deui, dioméan.

1) UPAMA DIRINA NGARASA JADI URANG SUNDA

Hiji jalma kakara boga rasa jadi urang Sunda, lamun dina dirina ngarasa yakin yén jiwana, hirup-huripna, lahir batinna, komo jeung turunan ti indung-bapana boga getih urang

Sunda. Pikeun miboga RASA jadi urang Sunda, nya kudu hirup di lingkungan anu NYUNDA (mibanda rasa urang Sunda), nyarita sapopoé ku basa Sunda, etika Nyunda, budipekertina Nyunda, konsep hirupna (Visi jeung Misina) nangtung dina tatapakan Sunda. Ngancik dina dirina tekad pikeun bajoang nanjeurkeun ajén inajén

jeung perilaku anu Nyunda. Ngan anu sok dipikahariwang teh nyaeta lamun jadi Sunda anu heureut deuleu pondok lengkah, kurung batok. Nu kieu bakal jadi Sunda eklusif, tegesna bisa tigebrus kana etnosentris anu heureut, Jingoisme, Ubber Alles

(ngarasa diri jadi seler bangsa anu pangunggulna).

Karuhun Sunda mapagahan ulah jadi SUNDA ANU SARUBAK JAMANG, tapi kudu

SUNDA ANU ANU SAAMPAR JAGAT. (Jamang=baju).

(17)

4) UPAMA JELEMA ANU SANAJAN INDUNG BAPANA LAIN URANG

SUNDA, TAPI TINGKAH LAKU, CARA MIKIR JEUNG HIRUP KUMBUH SAPOPOÉNA PERSIS SAPERTI URANG SUNDA

Ayeuna mah meureun disebut urang Sunda MUKIMIN. Disebut Mukimin téh pedah geus mukim (cicing, matuh) di tatar Sunda. Tapi sanajan kitu kudu dibarengan ku

tingkah laku, cara mikir jeung hirup kumbuh sapopoéna ceples saperti urang Sunda. Can disebut Sunda Mukimin, upama ukur pedah cicing di tatar Sunda, tapi

ari perilaku, pasipatan, ngomong, cara mikir jeung hirup kumbuh sapopoena can saperti Urang Sunda. Jadi teu bisa disebut Sunda Mukimin, upama imah-imahna dipager luhur tepi ka teu wawuh jeung tatangga, embung milu ngaronda, embung

kerja bakti kajeun muruhkeun, embung jadi RT atawa RW,nyieun kelompok/komunitas nu ekslusif, tara milu acara agustusan jste

3) UPAMA INDUNG BAPANA PITUIN URANG SUNDA

Kacida bagjana pisan jelema anu indung bapana terah Sunda pituin, komo upama jeung hirup huripna, campur gaul sapopoéna dina tatapakan anu NYUNDA. Malah di urang mah aya kasebutna yén tujuh turunanana oge terah Sunda asli.

Tapi sigana ari tepi ka tujuh turunan mah (bapa/indung, nini/aki, uyut, bao, janggawareng, canggah, udeg-udeg, kait siwur) mah jauh teuing. Sigana ku semet indung jeung bapa oge cukup. Anu penting mah bari jeung hirup hurip

sapopoéna katangar Nyunda. Sarta anu pangpentingna tina kahirupan anu Nyunda téh nyaéta di imah jeung di lingkunganana ngagunakeun BASA SUNDA

pikeun alat komunikasina. Di kota-kota nu aya di Tatar Sunda, hususna di Bandung, pangpangna anu hirup di kompleks perumahan geus kurang pisan kulawarga anu ngagunakeun basa Sunda di imahna padahal éta kulawarga téh

asli urang sunda, alesanna mah “takut ngga bisa gaul sama-sama temennya yang lain, karena temennyah pake basa indonesia” kitu cenah.