1
KERAGUAN PENGGUNAAN BAHAN DALAM PENGENDALIAN MAKANAN MODEN
Noor Fiteri bin Abdullah Masnisah binti Mukhtar
Abstrak
Perintah Allah di dalam Al Quran memerintahkan umatNya agar mengambil berat dua perkara dalam hal pemakanan. Pemilihan makanan ‘halalan thoyibba’ iaitu halal lagi baik merupakan tuntutan wajib kepada penganutNya. Perkara ini juga ditegaskan dalam maqasid syar’iyyah (matlamat syariah) yang menekankan penjagaan lima perkara iaitu agama, akal, diri, keturunan dan harta. Memilih makanan yang halal dan baik boleh dikelaskan sebagai penjagaan akal dan diri. Skop kajian berkenaan dengan makanan moden yang sukar untuk dikenal pasti taraf kehalalannya. Ia berhubung kait dengan konsep ‘mashbooh’ dalam perkara yang tidak terang atau samar. Kajian memfokuskan kepada makanan moden yang ditambah additif atau diubah genetiknya. Ia kemudiannya dilabelkan nama-nama saintifik atau kod-kod tertentu yang sukar difahami orang awam. Hasil kajian awalan ini diperoleh daripada pelbagai sumber rujukan. Dapatan penulisan diharap bermanfaat membantu memperkembangkan tahap pengetahuan individu atau perkongsian untuk proses pengajaran dan pembelajaran.
Kata Kunci: Halal, Makanan Moden, Mashbooh, Thoyyib
1.0 Pengenalan
Makanan merupakan keperluan utama manusia bagi meneruskan survival di muka bumi. Apabila berbicara berkenaan makanan, ia menarik perhatian daripada banyak pihak. Antara isu yang menjadi perbincangan ialah tentang halal dan haram dalam makanan. Dalam Islam pemilihan makanan yang halal dan baik merupakan satu ibadah kepada Allah. Ia dijelaskan Al Quran dalam banyak ayat. Antara gesaan Allah kepada ummatnya agar mencari makanan yang halal dapat diperhatikan dalam Surah Al Baqarah: Ayat 168 yang bermaksud
2
Arahan Allah dalam ayat ini menekankan agar memakan makanan yang halal dan thoyyib. Perkara berkaitan dengan kategori makanan halal dijelaskan dalam pelbagai surah Al Quran. Ia diterima dan diamalkan oleh umat Islam hampir sepenuhnya. Persoalan yang menjadi mauduk perbincangan ialah bab mencari makanan yang bersifat ‘thoyyib’. Thoyyib umumnya diterjemahkan sebagai sebagai baik. Minah dan Noraini (2010) menjelaskan thoyyib boleh merujuk kepada sihat (zat yang cukup dan seimbang), sesuai dengan keperluan tubuh badan, dan selamat (segar, asli, bersih dan bahan kandungan yang tidak diragui). Kebimbangan pengguna yang ketara kini ialah akibat daripada perkembangan teknologi. Ia menimbulkan keraguan daripada penggunaan bahan dan juga proses yang berlaku (Nik Adnan, Harnizam, Mushaireen, Rahman, & Siti Khuzaimah, 2010). Senario produk makanan yang berteknologi tinggi ini bersifat segera, bervariasi dan menarik (Mohammad Aizat, Mohd Anuar, & Suhaimi Ab., 2011). Namun persoalan yang menjadi keraguan kepada makanan moden ini ialah status kehalalannya yang tidak bersifat jelas dan nyata seperti yang telah digariskan dalam Al Quran.
2.0 Makanan Halal
Berdasarkan maklumat daripada portal rasmi halal Malaysia (JAKIM, 2011), takrif Halal mengikut Perintah Perihal Dagangan (Penggunaan Perbahasaan “Halal”) 1975 adalah seperti berikut:
Apabila digunakan berhubung dengan makanan dalam apa-apa juga bentuk dalam perjalanan perdagangan atau perniagaan sebagai suatu perihal dagangan atau sebagai sebahagian daripada suatu perihal dagangan yang dipakai bagi makanan itu, perbahasaan-perbahasaan ‘Halal’, ‘Ditanggung Halal’ atau ‘Makanan Islam’ atau apa -apa perbahasaan lain yang menunjukkan atau mungkin difahamkan sebagai menunjukkan bahawa orang-orang Islam adalah dibenarkan oleh agama mereka memakan makanan itu maka perbahasaan itu hendaklah mempunyai erti yang berikut, iaitu makanan yang berhubung dengan perbahasaan atau perbahasaan-perbahasaan itu digunakan:
1. bukanlah terdiri daripada atau mengandungi apa-apa bahagian atau benda dari binatang yang orang Islam dilarang oleh Hukum Syarak memakannya atau yang tidak disembelih mengikut Hukum Syarak;
2. tidaklah mengandungi apa-apa benda yang dihukum sebagai najis mengikut Hukum Syarak;
3. tidak disedia, diproses atau dikilang dengan menggunakan apa-apa alat yang tidak bebas dari benda-benda najis mengikut Hukum Syarak; dan
4. tidaklah dalam masa menyedia, memproses atau menyimpannya itu bersentuhan atau berdekatan dengan apa-apa makanan yang tidak memenuhi kehendak-kehendak perenggan (a), (b) atau (c) atau apa-apa benda yang dihukum sebagai najis mengikut Hukum Syarak.
3
moden ialah kepada makanan berstatus syubhah sebagaimana yang dinyatakan dalam hadis Rasulullah bermaksud,
Daripada ‘Abdullah bin An-Nu’man bin Basyir r.a katanya : “Aku telah mendengar Rasulallah SAW bersabda : “Sesungguhnya yang itu telah jelas nyata (jelas akan hukumnya) dan yang haram itu telah jelas nyata (jelas akan hukumnya) dan di antara kedua-duanya (halal dan haram itu) terdapat perkara yang syubhah (yang tidak akan jelas akan kehalalannya dan keharamannya) yang tidak di ketahui oleh ramai manusia, maka barang siapa yang berjaga -jaga dari perkara yang syubhah, sesugguhnya ia telah menjaga agama dan kehormatannya dan barangsiapa yang terjatuh ke dalam perkara yang syubhah, maka ia telah terjatuh ke dalam perkara yang haram, seumpama pengembala yang menggemabala kambingya di sekitar kawasan yang terlarang yang hampir-hampir binatang gembalaannya masuk dan memakan rumput-rumpai yang ada di dalamnya. Maka ketahuilah, bahawa kawasan larangan Allah swt adalah perkara-perkara yang telah diharamkanNya. Dan ketahuilah, sesungguhnya di dalam tubuh manusia itu ada seketul daging, jika ia baik, maka baiklah keseluruhan jasadnya dan jika ia rosak, maka rosak pulalah keseluruhan jasad, sesungguhnya ia adalah HATI (riwayat Bukhari & Muslim)
2.0 Pengertian Masbuh/ Syubhah
Syubhah melibatkan perkara yang panjang untuk diperbahas kerana ianya perlu diperhalusi mengikut situasi semasa dan tempat. Ia tidak dijelaskan secara terang di dalam Al Quran. Walau bagaimana pun hukum sedia ada di dalam Al Quran boleh dijadikan sandaran oleh para mujtahid dalam menentukan hukum baharu. Selain itu hadis serta sumber qiyas dan ijmak digunakan dalam menentukan status kehalalan sesuatu makanan.
Dinyatakan dalam hadis diatas bahawa "Maka barangsiapa menjaga dirinya dari barang-barang (perkara) yang samar itu, maka ia telah membersihkan agamanya dan kehormatannya, dan barangsiapa yang jatuh dalam melakukan perkara yang samar-samar itu, maka ia telah jatuh dalam perkara haram..." menekankan tentang kepentingan mengelakkan perkara-perkara berunsur syubahah dalam kehidupan beragama Islam.
4
3.0 Makanan Moden
Suatu ketika dahulu makanan diperoleh daripada penanaman hasil daripada kesuburan tanah tanpa pencemaran. Makanan diperoleh daripada sumber semula jadi tanpa ada penambahan unsur-unsur lain. Pengolahan makanan masih lagi menggunakan teknik tradisional. Makanan yang dimakan hampir 100 peratus semula jadi.
Perkembangan teknologi dan kepandaian manusia telah merubah kondisi makanan pada hari ini. Ia berlaku disebabkan oleh banyak faktor. Masalah keperluan makanan untuk memenuhi tuntutan populasi manusia perlu diambil kira. Perkembangan bioteknologi dalam penghasilan makanan dengan memasukkan unsur-unsur yang tidak diketahui puncanya bagi menghasilkan produk makanan yang lebih berkualiti atau tahan lama seperti yang diamalkan dalam sesetengah makanan terubahsuai genetik (GMF).
Manakala kesukaran untuk mendapatkan bahan makanan yang bermusim telah mendatangkan teknologi baharu dalam revolusi makanan. Begitu juga keadah mengawet dan mempertingkat rasa dan tempoh hayat juga penyumbang kepada kewujudan makanan moden.
Umumnya makanan moden merujuk kepada makanan yang telah menjalani proses pengubahsuaian sama ada dari genetik ataupun aditif dicampurkan ke dalam makanan bagi tujuan
• meningkatkan kualiti,
• menambahkan keenakan dan
• memantapkan kesegaran sediaan-sediaaan tersebut.
Aditif makanan bermaksud apa-apa bahan yang dimasukkan dengan sengaja ke dalam atau pada makanan dalam kuantiti kecil bagi mempengaruhi kualiti penyimpanan, tekstur, konsistensi, rupa, bau, rasa, kealkalian atau keasidan makanan tersebut, ataupun secara tidak langsung semasa pemprosesan, penyimpanan atau pembungkusan (Jabatan Kimia Malaysia, 2009).
Kehadiran aditif makanan ini telah memberikan banyak manfaat kepada orang ramai. Kewujudan aditif boleh membantu menahan roti dari ditumbuhi kulat, mengekalkan kuah salad (salad dressing) dari berpisah dan mengekalkan aiskrim dari membentuk hablur ais. Ia juga berguna dalam menyebabkan marjerin mempunyai warna kuning yang seragam dan garam tidak berketul-ketul di dalam botol (Noor Fiteri, 2006).
5
Jadual 1.0 Jenis-jenis Aditif Makanan berdasarkan Peraturan Makanan 1985
Aditif Takrifan Contoh Saintifik Contoh Makanan
Bahan Pengawet
Bahan pengawet digunakan untuk mengawal pertumbuhan kulat, bakteria dan ragi bagi meningkatkan jangka hayat makanan tersebut.
Pewarna menjadikan makanan lebih menarik dan membantu merangsangkan selera makan. Biasanya dalam proses pengawetan, warna asal makanan akan hilang.
Digunakan untuk memberi dan mengekalkan rasa yang unik
Apabila makanan yang mengandungi lemak atau minyak terdedah kepada udara untuk satu jangka masa yang lama, oksigen yang hadir di atmosfera akan menjadikan makanan tersebut tengik kecuali
Sumber: Portal Rasmi Kementerian Kesihatan Malaysia
6
rempah ratus untuk menyedapkan makanan. Sementara kuning telur selalu digunakan bagi tujuan mengadunkan air dan minyak. Cuka serta gula juga digunakan sebagai aditif makanan bagi mengawet buah-buahan dan membuat jeruk. Berdasarkan maklumat Kementerian Kesihatan Malaysia, (2014) aditif makanan tidak merbahaya jika ia diambil daripada sumber semula jadi seperti
pektin yang digunakan untuk memekatkan jem diperolehi daripada tumbuhan. lesitin yang digunakan untuk menghalang pengasingan makanan diperolehi
daripada kuning telur.
aditif semula jadi yang lain termasuk karamel sebagai pewarna, vitamin C sebagai antipengoksida, agar daripada rumpair laut sebagai penstabil.
Cuma apa yang dikhuatiri dalam penghasilan aditif makanan dimasukkan unsur-unsur yang tidak diketahui puncanya bagi menghasilkan produk makanan gunaan orang Islam seperti yang terdapat di pasaran pada hari ini.
4.0 Keraguan dalam Makanan Moden
Keraguan yang ketara dalam penyediaan makanan moden hari ini ialah dari segi keterlibatan kelompok sama ada Muslim ataupun sebaliknya. Ini penting bagi memastikan penyediaan dan pengendalian bermula daripada pra produksi hinggalah pasca produksi mematuhi kehendak syarak. Keperluan individu Muslim dalam memantau penting bagi mengelakkan keraguan dalam penghasilan produk makanan terbabit.
Terdapat bahan aditif yang berpunca daripada unsur yang diragui kehalalannya. Ia berkemungkinan halal atau sebaliknya bergantung pada sumber yang diambil sama ada haiwan yang disembelih atau haiwan yang halal dimakan dan bukannya bangkai.
Makanan yang tidak ditentukan dengan tepat inilah yang menjadi perbincangan massa hari ini. Perbincangan dan forum banyak tersebar di internet dan akhbar serta majalah mempertikai kesahihan halal haram ini.
5.0 Isu keraguan aditif makanan
Isu keraguan dalam makanan banyak berpunca daripada penggunaan elemen najis dalam bahan gunaan seperti darah atau serangga. Selain itu penggunaan bangkai atau tulang serta bahan daripada manusia seperti uri dan rambut. Ada juga makanan yang menimbulkan keraguan ini menggunakan bahan kimia buatan yang berbahaya kepada manusia.
5.1 Penggunaan plasma darah
7
mendapatkan tekstur yang kenyal dan gebu. Surimi menjadi bahan asas bagi produk berasaskan hasil laut seperti sosej, bebola ikan, udang, ketam, mee, isi ketam tiruan produk makanan lain. Bagi tujuan mendapatkan kualiti surimi yang stabil, plasma darah dicampur dengan isi ikan. Plasma darah digunakan kerana ia boleh didapati dengan mudah di rumah-rumah sembelihan dengan kos yang murah. Ia lazimnya diperoleh daripada darah ayam, lembu dan babi
Plasma adalah bahagian cecair yang tidak berwarna sebahagian daripada darah. Secara sederhana, ia diasingkan daripada darah melalui kaedah pengemparan. Selepas diasingkan, plasma ini dikeringkan dengan alat pengering sembur sehingga berbentuk serbuk (Jami’ah, 2009).
5.2 Penggunaan L-cysteine
L-cysteine dihasilkan melalui cara sintetik iaitu daripada sumber bukan organik seperti petroleum atau daripada rambut manusia dan bulu itik atau ayam. Rambut dan bulu merupakan sumber utama kerana harganya murah dan mengandungi 8 peratus asid amino semulajadi cystein. Hampir 80 peratus daripada L cysteine digunakan diseluruh dunia diperolehi dari China dengan menggunakan rambut manusia dan bulu ayam. Rambut manusia kaya dengan dua sebatian asdi amino iaitu L cysteine dan L-tyrosine. Terdapat sebanyak 14 peratus L-cysteine di dalam rambut manusia. Didalam proses penghasilan L cysteine, keratin daripada rambut manusia diekstrak dengan menggunakan asid hidroklorik dan air. Selepas beberapa langkah tertentu, keratin bertukar menjadi L cysteine.
Kegunaan L-Cysteine dalam pemprosesan makanan ialah dapat mengurangkan masa mengadun doh gandum dan menghentikan pengecutan kerak pizza selepas dinipiskan. Ia menghasilkan doh tidak melekat. Selain itu, L-cystein digunakan sebagai komponen untuk menghasilkan bahan perisa berdaging seperti ayam dan lembu. Walaupun L-Cystein terdapat dalam pelbagai jenis makanan, ia biasanya tidak disenaraikan sebagai bahan ramuan pada label kerana ia tidak dianggap sebagai penambah makanan tetapi sebagai bantuan dalam pemprosesan (Syed Rasheeduddin, 2001).
5.3 Penggunaan Gliserin
Emulsifier atau agen pengemulsi berfungsi untuk produk yang berkaitan dengan produk makanan yang memerlukan percampuran minyak dan air contohnya margerin, susu, kek, dan krim. Ia dihasilkan daripada tindak balas asid lemak dengan glycerol. Contoh gliserin ialah Monogliserida dan Digliserida. kedua-dua asid lemak dan gliserol boleh bersumberkan lemak tumbuhan dan sayuran.
8
5.4 Penggunaan pewarna Cochineal
Ulama berbeza pendapat tentang status kehalalan serangga. Mazhab Syafi‘i dan Hanbali menyatakan bahawa haiwan seperti belalang, ikan dan seumpamanya kedua-duanya adalah suci. Manakala, haiwan yang darahnya tidak mengalir seperti lalat, pijat, kumbang, kala, lipas dan seumpamanya adalah najis menurut pendapat mazhab Syafi‘i dan suci bagi pandangan mazhab Hanbali dan Hanafi (Mohd Anuar, Ramli Mohammad Aizat, 2010).
Penggunaan ekstrak serangga mengikut Food and Drug America (FDA) perlu dimaklumkan penggunaannya. Produk makanan seperti keju, mentega atau ais krim menggunakan esktrak serangga iaitu cochineal atau carmine. Penggunaannya memberikan warna merah, merah jambu dan ungu (U.S. Food and Drug Administration, 2009).
Selain itu terdapat banyak lagi penggunaan bahan-bahan yang bersalahan dengan konsep halalan thoyibba ini. Ia mungkin tidak halal secara terus tetapi dari kesucianya ia mungkin boleh diragui. Penggunaan bahan kimia yang berbahaya seperti asid borik dalam mee, asid benzoik dalam sos atau folmadehid dalam pengawetan ikan merupakan keraguan yang telah dilapor dan disiasat oleh persatuan pengguna tempatan.
6.0 PENUTUP
Keraguan kepada makanan moden tidak dapat dielakkan dalam dunia teknologi hari ini. Status kehalalan yang tidak jelas menyebabkan umat Islam terdedah kepada perkara-perkara yang boleh membinasakan walaupun mungkin statusnya tidak halal secara jelas tetapi mencampakkan diri ke arah kebinasaan merupakan satu kesalahan dalam Islam.
Umat Islam perlu mengambil berat dan berhati-hati dalam pemilihan makanan moden hari ini. Dengan penggunaan label atau kod yang sukar untuk difahami akan menyebabkan kita tersalah dalam memilih makanan yang hala dan baik ini. Pengambilan makanan yang tidak baik ini akan meninggalkan kesan kepada kesihatan, kerohanian dan akhlak seseorang.
9
7.0 Bibliografi
Jabatan Kimia Malaysia. (2009). Aditif makanan. Laman web rasmi Jabatan Kimia Malaysia. Retrieved May 18, 2014, from http://www.kimia.gov.my/bm/fungsi-bahagian/kesihatan-alam-kesihatan/seksyen-makanan/125.html
JAKIM. (2011). Takrifan Halal. Halal Malaysia. Retrieved May 13, 2014, from http://www.halal.gov.my/v3/index.php/ms/mengenai-pensijilan-halal/takrifan-halal
Jami’ah, S. (2009). Muslim perlu waspada campuran plasma darah dalam makanan. Berita Harian, p. 14. Kuala Lumpur. Retrieved from www.bharian.com.my Kementerian Kesihatan Malaysia. (2014). Aditif makanan - Apa yang perlu anda
tahu? Portal Rasmi MyHealth. Retrieved May 18, 2014, from http://www.myhealth.gov.my/index.php/pemakanan/keselamatan-a-kualiti-makanan/aditif-makanan
Minah, D., & Noraini, I. (2010). Konsep halalan tayyiban (halal dan bermutu) dalam pemakanan dan kesannya kepada pembinaan peribadi Muslim. In Y. Mohd Asmadi, I. Huzaimah, & I. Mohd Takiyuddin (Eds.), Seminar Pengurusan Perhotelan & Pelancongan Islam 2010 (pp. 18–24). Shah Alam: Universiti Teknologi Mara.
Mohammad Aizat, J., Mohd Anuar, R., & Suhaimi Ab., R. (2011). Panduan makanan halal haram menurut perspektif Al-Quran : Analisis terhadap isu-isu makanan semasa. Academia.edu. Retrieved April 18, 2014, from https://www.academia.edu/4366911/Panduan_Makanan_Halal_Haram_Menurut _Perspektif_Al-Quran_Analisis_Terhadap_Isu-Isu_Makanan_Semasa
Mohd Anuar, Ramli Mohammad Aizat, J. (2010). Elemen najis dalam barangan gunaan: satu pengantar. Academia.edu. Retrieved May 10, 2014, from https://www.academia.edu/4349484/Elemen_Najis_Dalam_Barangan_Gunaan Nik Adnan, N. M., Harnizam, Z., Mushaireen, M., Rahman, A., & Siti Khuzaimah, A.
B. (2010). Isu bahan penyediaan makanan syubhah dalam industri hotel. Seminar Pengurusan Perhotelan & Pelancongan Islam 2010 (pp. 167–174). Shah Alam: Universiti Teknologi Mara.
Noor Fiteri, A. (2006). Halal dan haram dalam makanan moden. Slideshare. Retrieved May 10, 2014, from http://www.slideshare.net/kijang/h-a-l-a-l-d-a-n-b-a-i-k Saadan, M., & Zainal Abidin, Y. (2014). Halalkah Makanan Kita. Batu Caves: PTS
Islamika.
Syed Rasheeduddin, A. (2001). Eating human hair by another name? Albalagh. Retrieved May 10, 2014, from http://www.albalagh.net/halal/col2.shtml
U.S. Food and Drug Administration. (2009). Guidance for industry: cochineal extract and carmine: declaration by name on the label of all foods and cosmetic products that contain these color additives; small entity compliance guide. U.S. Food and
Drug Administration Portal. Retrieved May 15, 2014, from
