(Studi l<asus di IKelurahan Tegal Lega, i<ecamatan Bogor Timur, I<otamadya Bogor ) Oleh JARY SARASWATI A 24.0464 JURUSAN I L M U
-
I L M U SOSIWL E K O R I O M I P E R T A N l A N F A K U L T A S P E R T A N I A N I M S T I T U T P E R T A N I A N 806083 1 9 9 2JARY SARASWATI. A 2 4 . 0 4 6 4 . A n a l i s i s Gender t e r h a d a p
P o l a K e r j a Wanita d i S e k t o r I n f o r m a l ( S t u d i K a s u s d i K e l u r a h a n T e g a l Lega, Kecamatan Bogor Timur, Kotamadya Bogor. D i bawah bimbingan A I D A VITAYALA SJAFRI HUBEIS.
T e n a g a k e r j a w a n i t a d i I n d o n e s i a s e b a g i a n b e s a r t e r s e r a p d i s e k t o r i n f o r m a l . B e b e r a p a s t u d i k a s u s t e n t a n g pengusaha w a n i t a d i s e k t o r informal menunjukkan bahwa w a n i t a s e r i n g k a l i mendapatkan p e n g h a s i l a n yang- r e n d a h d i s e k t o r i n f o r m a l a k i b a t r e n d a h n y a t i n g k a t p e n d i d i k a n , modal dan k e t e r a m p i l a n yang t e r b a t a s . D i samping i t u , s e p e r t i w a n i t a yang b e k e r j a pada umumnya, w a n i t a p e n g u s a h a s i s e k t o r i n f o r m a l juga h a r u s b e r p e r a n g a n d a . B e r a n j a k d a r i h a 1 t e r s e b u t , p e n e l i t i a n i n i b e r t u j u a n u n t u k 1) memahami l a t a r b e l a k a n g w a n i t a b e k e r j a d i s e k t o r i n f o r m a l , 2 ) menelaah k e g i a t a n w a n i t a yang b e k e r j a d i s e k t o r i n f o r m a l , dalam p e k e r j a a n rumah- t a n g g a d a n dalam p e k e r j a a n p e n c a r i a n nafkah, 3 ) menge- t a h u i p e r a n a n wanita d i s e k t o r informal b a g i k e l u a r g a - nya d a n b a g i pembangunan n a s i o n a l . P e n e l i t i a n i n i m e r u p a k a n s u a t u s t u d i k a s u s y a n g - d i ~ ~ h ~ ~ r r d - i - K e - l u ~ a t m n - T e - q a - f I , ~ q a ~ K - e ~ n - B u g ~ ~ T i m u r , . Kotamadya B o g o r . Responden d i p i l i h s e c a r a s e n g a j a ( p u r p o s i v e ) b e r d a s a r k a n delapan j e n i s p e k e r j a a n d i s e k t o r i n f o r m a l yang d i t e m u k a n d i K e l u r a h a n T e g a l
L e g a , y a i t u 1) p e n g u s a h a makanan j a d i , 2 ) p e d a g a n g b a r a n g k e l o n t o n g 3 ) pembantu r u m a h t a n g g a , 4 ) k r e d i t o r sandang dan p e r a b o t rumahtangga, 5 ) p e n j a h i t , 6 ) pemu- l u n g , 7 ) pengamen, dan 8 ) pengemis. Pengumpulan d a t a d i l a k u k a n d e n g a n metode o b s e r v a s i b e r p a r t i s i p a s i d a n wawancara mendalam. Data y a n g t e r k u m p u l d i a n a l i s a dengan menggunakan konsep g e n d e r , yang s e l a l u memband-
ingkan w a n i t a d a n p r i a .
D i k e l u r a h a n T e g a l Lega d i t e m u k a n bahwa w a n i t a yang b e k e r j a d i s e k t o r i n f o r m a l t e r d i r i d a r i p e n d a t a n g , b a i k migran permanen maupun migran non permanen, s e r t a penduduk a s l i . Pendatang p e r g i d a e r a h a s a l n y a k a r e n a t e r d o r o n g o l e h m o t i f - m o t i f y a n g b e r s i f a t e k o n o m i s . Keadaan i n i membawa a k i b a t pada p e m i l i h a n j e n i s p e k e r - j a a n yang a k a n d i t e k u n i . Pendatang cenderung b e r s e d i a m e l a k u k a n p e k e r j a a n apa s a j a , t e r m a s u k j e n i s - j e n i s p e k e r j a a n y a n g d i a n g g a p h i n a s e k a l i p u n , s e m e n t a r a penduduk a s l i l e b i h s e l e k t i f dalam memilih j e n i s p e k e r - jaannya. Hal i n i mengakibatkan j e n i s p e k e r j a a n menge- m i s , memulung, mengamen, p e d a g a n g k e l i l i n g , p e n g u s a h a makanan j a d i l e b i h banyak d i m a s u k i o l e h p e n d a t a n g , sementara penduduk a s l i l e b i h menyukai p e k e r j a a n s e p e r - ti penj ahit + p e m b a n + u r u m a h t ~ ~ n ~ g a , d U - e ~ d i-r-sanda n g dan p e r a b o t .
Motif b e k e r j a w a n i t a d i s e k t o r i n f o r m a l t e r b a g i dalam motif w a n i t a untuk b e k e r j a dan motif w a n i t a u n t u k
m e m i l i h s e k t o r i n f o r m a l . , Motif w a n i t a u n t u k b e k e r j a d i t e m u k a n dalam t i g a macam, y a i t u " m e n c a r i n a f k a h " , "menambah p e n g h a s i l a n k e l u a r g a " , d a n " m e n g i s i w a k t u l u a n g " . K e t i g a macam m o t i f i n i s e t a r a dengan k o n s e p Gerungan ( 1 9 6 7 ) t e n t a n g m o t i f b i o g e n e s i s
, m o t i f s o s i o -
g e n e s i s , dan m o t i f a n t a r a b i o g e n e s i s d a n s o s i o g e n e s i s . S e m e n t a r a i t u , m o t i f w a n i t a untuk memilih s e k t o r i n f o r - m a l s e b a g a i t e m p a t p e n c a r i a n n a f k a h n y a a d a l a h k a r e n a s i f a t s e k t o r t e r s e b u t yang f l e k s i b e l d a n "mudah". Sumberdaya y a n g d i p u n y a i w a n i t a j u g a merupakan l a t a r b e l a k a n g b e k e r j a n y a w a n i t a d i s e k t o r i n f o r m a l . T i n g k a t p e n d i d i k a n y a n g r e l a t i f r e n d a h d a n modal k a p i - t a l maupun k e t r a m p i l a n yang s e d i k i t s a j a menyebabkan w a n i t a t i d a k b i s a m e m a s u k i s e k t o r f o r m a l . S e k t o r i n f o r m a l yang b e r s i f a t luwes l e b i h b i s a d i m a s u k i o l e h w a n i t a yang mempunyai sumberdaya yang minim t e r s e b u t .Wanita yang b e k e r j a d i s e k t o r i n f o r m a l , s e b a g i a n b e s a r waktunya t e r s e r a p dalam p e k e r j a a n r u m a h t a n g g a ( r a t a - r a t a 1 2 jam p e r h a r i ) . P r i a j u g a m e n g a m b i l b a g i a n d a l a m p e k e r j a a n r u m a h t a n g g a t e r s e b u t , a k a n t e t a p i c u r a h a n w a k t u n y a j a u h l e b i h k e c i l d a r i p a d a w a n i t a , y a i t u r a t a - r a t a 3 , 2 5 jam p e r h a r i . S e c a r a k-uruhan, t e r l i h a t bahwa norma " p e k e r j a a n rumahtang-
g a a d a l a h p e k e r j a a n w a n i t a " m a s i h d i p e g a n g k u a t o l e h m a s y a r a k a t . D i a n t a r a b e r b a g a i k e g i a t a n dalam p e k e r - j a a n rumahtangga, k e g i a t a n mengasuh a n a k memakan waktu
p a l i n g lama, y a i t u r a t a - r a t a 5 jam pada w a n i t a d a n 2 , 4 jam p a d a p r i a . Hal i n i menunjukkan adanya g e j a l a bahwa n i l a i a n a k dalam k e l u a r q a semakin meninqkat.
Umur r a t a - r a t a w a n i t a d i s e k t o r i n f o r m a l a d a l a h 3 3 t a h u n , s e d a n q k a n p e n d a p a t a n r a t a - r a t a m e r e k a a d a l a h Rp 6 . 0 0 0 , 0 0 p e r h a r i . P e r b a n d i n g a n a n t a r a p r i a d a n
w a n i t a menunjukkan bahwa pada beberapa j e n i s p e k e r j a a n y a n q d i l a k u k a n b a i k o l e h p r i a maupun w a n i t a , s e p e r t i p e n g e m i s , pemulunq, penqamen, pembantu rumahtanqqa d a n p e d a q a n q b a r a n q ke'lontong, p e n d a p a t a n p r i a r e l a t i f l e b i h b e s a r d a r i p a d a w a n i t a .
Semua j e n i s p e k e r j a a n y a n q d i t e l i t i membutuhkan k e t r a m p i l a n s e b a q a i modal utama. Modal k a p i t a l t e r u t a - ma d i p e r l u k a n o l e h p e n g u s a h a makanan j a d i , p e d a q a n q b a r a n g k e l o n t o n q , p e n j a h i t d a n k r e d i t o r s a n d a n q d a n p e r a b o t rumahtanqga, sedanqkan pemulunq l e b i h memerlu- k a n t e n a g a dan kecermatan. T e l a a h a n t e r h a d a p p o l a k e r j a w a n i t a d i s e k t o r i n f o r m a l , pada a k h i r n y a , m e n u n j u k k a n bahwa w a n i t a t e r k o n s e n t r a s i pada p e k e r j a a n - p e k e r j a a n y a n q " d e k a t " d e n g a n p e k e r j a a n rumahtanqga s e p e r t i memasak, m i s a l n y a . H a l i n i b e r a r t i d i s e k t o r i n f o r m a l t e r j a d i pembaqian ker-j a s e c a r a s e k s u a l