RAJA N L KHAN WOMEN’S COLLEGE (AUTONOMOUS) GOPE PALACE, MIDNAPORE – 721102
Description of module:
Department Sanskrit (UG & PG)
Subject Sanskrit
Year & Semester PG 1st Year & 2nd Sem
Paper Name & Code Grammar & SAN-202
Unit Name Siddhāntakaumudῑ- Ajantapuṃliṅga
Module Name सर्वनाम
Content Writer Srimanta Bhadra
Asst. Professor, RNLKWC
सर्वनाम
१ . प्रस्तावना
अकारान्तप ुंलिङ्गरामशब्दुं पलितवान ्। अलिन ् पािे सवेषाुं नाम्नः बोधकुं सववनामशब्दुं पलिष्यलत। तत्र केचन सववनामशब्दाः अजन्ताः (अच ् अर्ावत ् स्वरवर्वः अन्ते येषाुं), केचन हिन्ताः (हि ् अर्ावत ् व्यञ्जनवर्वः
अन्ते येषाुं) वतवन्ते। प ुंलिङ्गुं, स्त्रीलिङ्गुं, नप ुंसकलिङ्गम ् इलत लत्रलवधम ् लिङ्गम ्। ततः अजन्तप ुंलिङ्गसववनामालन, अजन्तस्त्रीलिङ्गसववनामालन, अजन्तनप ुंसकलिङ्गसववनामालन, हिन्तप ुंलिङ्गसववनामालन, हिन्तस्त्रीलिङ्गसववनामालन, हिन्तनप ुंसकलिङ्गसववनामालन इलत षलिधेष सववनामस अजन्तप ुंलिङ्गसववनामशब्दानाुं पयाविोचनम ् अत्र लियते। अजन्तप ुंलिङ्गेष अलप अकारान्तस्य सववशब्दस्यैव अत्र चचाव वैयाकरर्लसद्धान्तकौम दीलदशा लवधीयते।
२ . उद्देश्यालन
अम ुं पािुं पलित्वा त्वुं–
सववनामस्वरूपुं ज्ञास्यलस।
सुंस्कृते केषाुं सववनामसुंज्ञा इलत ज्ञास्यलस।
सववशब्दस्य साधनप्रलियाुं ज्ञास्यलस।
िघ सूत्रस्य अर्वः कर्ुं महान ् भवलत इलत ज्ञात ुं शक्ष्यलस।
सूत्रव्याख्यानकौशिुं ज्ञास्यलस।
३ . मूिपािः
लसद्धान्तकौम दीपािः–
॥सवावदीलन सववनामालन (१.१.२७)॥ सवावदीलन शब्दस्वरूपालर् सववनामसुंज्ञालन स्य ः। ‘तदन्तस्यापीयुं
सुंज्ञा’‘द्वन्द्वे च’ (सू. २२२) इलत ज्ञापकात ्। तेन ‘परमसववत्र’ इलत त्रि ् ‘परमभवकान ्’ इत्यत्राकच्च लसध्यलत।
॥जसः शी (७.१.१७)॥ अदन्तात्सववनाम्नः परस्य जसः शी स्यात ्। अनेकाल्त्त्वात्सवावदेशः। न च
‘अववर्स्तृ-’ (सू. ३६४) इत्यादालवव ‘नान बन्धकृतमनेकाल्त्त्वम ्’ (प. ६) इलत वाच्यम ्। सवावदेशत्वात ् प्राग ् इत्सुंज्ञाया एवाभावात ्। सवे।
॥सववनाम्नः िैः (७.१.१४)॥ अतस्सववनाम्नो ङे इत्यस्य िै स्यात ्। सवविै।
॥ङलसङ्ोः िालिनौ (७.१.१५)॥ अतः सववनाम्न एतयोरेतौ स्तः। सवविात ्।
॥आलम सववनाम्नः स ट ् (७.१.५२)॥ अवर्ावन्तात्परस्य सववनाम्नो लवलहतस्यामः स डागमः स्यात ्।
एत्वषत्वे। सवेषाम ्। सववलिन ्। शेषुं रामवत ्।
४ . साम्प्रतुं मूिपािम ् अवगच्छामः
४.१. सवावदीलन सववनामालन (१.१.२७)
सवावदीलन शब्दस्वरूपालर् सववनामसुंज्ञालन स्य ः। ‘तदन्तस्यापीयुं सुंज्ञा’ ‘द्वन्द्वे च’ (सू. २२२) इलत ज्ञापकात ्। तेन ‘परमसववत्र’ इलत त्रि ् ‘परमभवकान ्’ इत्यत्राकच्च लसध्यलत।
भूलमका– वैयाकरर्मूधवन्येन भट्टोलजदीलितेन लवरलचताया वैयाकरर्लसद्धान्तकौम द्ाः
अजन्तप ुंलिङ्गप्रकरर्े सूत्रलमदुं वतवते। षट्प्रकारकेष सूत्रेष इदुं सुंज्ञासूत्रम ्। अनेन सूत्रेर् सववनामसुंज्ञा लवधीयते।
सूत्रार्वः– सूत्रेऽलिन ् पदद्वयुं लवद्ते। सववः आलदः येषाुं तालन इलत सवावदीलन इलत बहुव्रीलहसमासलनष्पन्नुं
प्रर्माबहुवचनान्तुं सुंलज्ञपदम ्। सववनामालन इलत प्रर्माबहुवचनान्तुं सुंज्ञापदम ्। शब्दस्वरूपम ् इत्यध्यालियते। ततश्च सवावदीलन शब्दस्वरूपालर् सववनामसुंज्ञकालन भवलन्त इलत सूत्रार्ो िभ्यते। तदुक्तुं
दीलितेन – ‘सवावदीलन शब्दस्वरूपालर् सववनामसुंज्ञालन स्य ः’ इलत।
सोदाहरर्ुं व्याख्यानम ्– सवव लवश्व उभ उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्व त्व नेम सम लसम।
पूववपरावरदलिर्ोत्तरापराधरालर् व्यवस्थायामसुंज्ञायाम ्। स्वमज्ञालतधनाख्यायाम ्। अन्तरुं
बलहयोगोपसुंव्यानयोः। त्यद ् तद ् यद ् एतद ् इदम ् अदस ् एक लद्व य ष्मद ् अिद ् भवत लकम ् इलत पञ्चलत्रुंशत ् शब्दाः सवावलदगर्े पलिताः। अतः प्रस्त तसूत्रेर् एतेषाुं सववनामसुंज्ञा भवलत।
नन सवावदीलन इत्यत्र बहुव्रीलहसमासः, बहुव्रीलहसमासश्च अन्यपदार्े भवलत इत्यतः सववशब्दस्य सववनामसुंज्ञा न स्यात ् इलत चेन्न। लद्वलवधो लह बहुव्रीलहसमासः – तद्ग र्सुंलवज्ञानबहुव्रीलहः, अतद्ग र्सुंलवज्ञानबहुव्रीलहः चेलत। तत्र तद्ग र्सुंलवज्ञानबहुव्रीहौ वलतवपदार्वस्य अलप बोधो भवलत। सवावदीलन इत्यत्र च तद्ग र्सुंलवज्ञानबहुव्रीलहः वतवते इत्यतः वलतवपदार्वस्य सववशब्दस्यालप सववनामसुंज्ञा स्यात ्। एवुं
व्याख्यानस्वीकारे ‘हलि सवेषाम ्’ इलत सूत्रे सवेषाम ् इलत प्रयोगः प्रमार्म ्। सववशब्दस्य सववनामत्वे एव सवेषाम ् इत्यत्र स डागमः भवलत, अन्यर्ा रामार्ाम ् इव अत्रालप सवावर्ाम ् इलत प्रयोगः स्यात ्।
सवावलदगर्पलितानाुं यर्ा सववनामसुंज्ञा भवलत तर्ा तदन्तानाुं सवावलदशब्दान्तानाम ् अलप इयुं सुंज्ञा
भवलत। इदुं च ‘द्वन्द्वे च’ इलत सूत्रेर् वर्ावश्रमेतरार्ाम ् इत्यालदद्वन्द्वसमासे सववनामलनषेधात ् ज्ञायते। तर्ालह – इतरशब्दस्य सवावलदगर्े पािात ् तस्यैव सववनामसुंज्ञा, वर्ावश्रमेतरशब्दस्त गर्े न पलितः अतः तस्य सववनामसुंज्ञा न स्यात ्। तर्ालप भगवान ् पालर्लनः अत्र सववनामसुंज्ञालनषेधार्ं ‘द्वन्द्वे च’ इलत सूत्रुं प्रर्ीतवान ्।
सूत्रप्रर्यनेन आचायवः अिान ् बोधयलत यत ् सववनामशब्दान्तस्यालप इयुं सुंज्ञा भवलत इलत। तेन ‘परमसववत्र’
इत्यत्र त्रि ्-प्रत्ययःभवलत। ‘सप्तम्यास्त्रि ्’ इलत सूत्रुं लह सप्तम्यन्तात ् सववनाम्न एव त्रि ्-प्रत्ययुं लवदधालत। एवुं
‘परमभवकान ्’ इत्यत्र ‘अव्ययसववनाम्नामकच ् प्राक्ेः’ इलत सूत्रेर् सववनाम्नः लवधीयमानः अकच ् अलप भवलत।
सववनामसुंज्ञा महासुंज्ञा। तेन सवेषाुं नाम इलत सववनाम इलत अन्वर्वत्वुं ब ध्यते। तेन सववशब्दः यदा
सवावर्वस्य वाचकः भवलत तदैव सववनामसुंज्ञा भवलत, परन्त यदा कस्यलचद ् व्यलक्तलवशेषस्य नाम सववः भवलत तदा त सववशब्दस्य सववनामसुंज्ञा न भवलत। एवुं यत्र सववनामशब्दः ग र्ीभूतः भवलत तदालप न सववनामसुंज्ञा।
यर्ा सववम ् अलतिान्तः इलत अलतसववः इत्यत्रालप न सववनामसुंज्ञा। अत्रालप अलतसववः कलञ्चद ् व्यलक्तलवशेषुं
बोधयलत न त सवावन ्। अतः ‘सुंज्ञोपसजवनीभूतास्त न सवावदयः’ इलत वालतवकम ् अनपेलितम ् इलत बोध्यम ्।
अध ना सववशब्दस्य प्रर्माबहुवचने सववनामप्रय क्तलवशेषकायावर्ं सूत्रमवतारयलत–
४.२. जसः शी (७.१.१७)
अदन्तात्सववनाम्नः परस्य जसः शी स्यात ्। अनेकाल्त्त्वात्सवावदेशः। न च ‘अववर्स्तृ-’ (सू. ३६४) इत्यादालवव ‘नान बन्धकृतमनेकाल्त्त्वम ्’ (प. ६) इलत वाच्यम ्। सवावदेशत्वात ् प्राग ् इत्सुंज्ञाया एवाभावात ्। सवे।
भूलमका– वैयाकरर्मूधवन्येन भट्टोलजदीलितेन लवरलचताया वैयाकरर्लसद्धान्तकौम द्ाः
अजन्तप ुंलिङ्गप्रकरर्े सूत्रलमदुं वतवते। षट्प्रकारकेष सूत्रेष इदुं लवलधसूत्रम ्।
सूत्रार्वः– सूत्रेऽलिन ् पदद्वयुं लवद्ते। जसः इलत षष्ठ्येकवचनान्तुं पदम ्। शी इलत प्रर्मैकवचनान्तम ्।
‘सववनाम्नः िै’ इलत सूत्रात ् सववनाम्नः इत्यन वतवते। ‘अतो लभस ऐस ्’ इलत सूत्रात ् अतः इलत। तच्च सववनाम्नः
लवशेषर्ुं भवलत इलत तदन्तलवधौ अदन्तात ् इलत िभ्यते। एवञ्च अदन्तात ् सववनाम्नः इलत िभ्यते। सववनाम्नः
इलत पञ्चमी वतवते। अतः ‘तिालदत्य त्तरस्य’ इलत पलरभाषया उत्तरस्य अर्ावत ् परस्य इलत िभ्यते। ततः
अदन्तात ् सववनाम्नः परस्य इलत आयातम ्। जसः इत्यत्र षष्ठी वतवते इत्यतः ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इलत पलरभाषया
स्थाने इलत िभ्यते। ततः साकल्येन अदन्तात ् सववनाम्नः परस्य जसः स्थाने शी भवलत इलत अर्वः फिलत।
तदुक्तुं दीलितेन– ‘अदन्तात्सववनाम्नः परस्य जसः शी स्यात ्’ इलत।
उदाहरर्ुं– सवे इत्य दाहरर्म ्। साधनप्रलिया तावत ्–
अव्य त्पन्नस्य सववशब्दस्य ‘अर्ववदधात रप्रत्ययः प्रालतपलदकम ्’ इत्यनेन प्रालतपलदकसुंज्ञायाुं
‘ङ्ाप्प्रालतपलदकात ्’ इत्यलधकृत्य ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्यालिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङलसभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्ङ्ोस्स प ्’ इलत सूत्रेर् एकलवुंशलतप्रत्ययेष प्राप्तेष प्रर्मायाः बहुवचनलवविायाुं ‘बहुष बहुवचनम ्’ इत्यनेन सूत्रेर् जलस सवव सवव सववजस ् इलत लस्थते ‘सरूपार्ामेकशेष एकलवभक्तौ’ इलत सूत्रेर् सरूपार्ाम ् एकशेषे सवव जस ् इलत लस्थते,
‘च टू’ इत्यनेन सूत्रेर् इत्सुंज्ञायाुं, जकारस्य ‘तस्य िोपः’ इत्यनेन िोपे, जस्प्रत्ययस्थस्यालन्तमसकारस्य
‘हिन्त्यम ्’ इत्यनेन इत्सुंज्ञायाुं प्राप्तायाुं ‘न लवभक्तौ त िाः’ इत्यनेन तलन्नषेधे, सवव अस ् इत्यवस्थायाुं,
‘सवावदीलन सववनामालन’ इलत सूत्रेर् सववनामसुंज्ञायाुं, ‘जसः शी’ इत्यनेन अदन्तात ् सववनाम्नः सववशब्दात ् लवलहतस्य जसः स्थाने अनेकाल्त्त्वात ् ‘अनेकालित्सववस्य’ इत्यनया पलरभाषया पलरष्कृतेन शी इलत सवावदेशे
सवव शी इलत जाते ‘िशक्वतलद्धते’ इत्यनेन इत्सुंज्ञायाुं शकारस्य ‘तस्य िोपः’ इत्यनेन सूत्रेर् िोपे सवव ई इलत
जाते ‘प्रर्मयोः पूववसवर्वः’ इत्यनेन पूववसवर्वदीघे प्राप्ते ‘नालदलच’ इत्यनेन तलन्नषेधे ‘आद्ग र्ः’ इत्यनेन अकार-ईकारयोः स्थाने आन्तरतम्यात ् एकारे ग र्ेसवे इलत पलरलनलष्ठतुं रूपुं सम्पद्ते।
व्याख्या– ‘अनेकालित्सववस्य’ इलत पलरभाषया जायमानः जसः स्थाने शी इलत सवावदेशः
अनेकाल्त्त्वात ् उत लशत्त्वात ् इलत प्रश्नः। लशत्त्वात ् सवावदेशः इलत केचन वदलन्त। तेषाम ् आशयः यत ्
‘नान बन्धकृतमनेकाल्त्त्वम ्’ इलत पलरभाषा वतवते। अर्ावत ् अन बन्धः नाम इत ् तत्प्रय क्तम ् अनेकाल्त्त्वुं न भवलत इलत। शी इत्यत्र शकारस्य ‘िशक्वतलद्धते’ इलत सूत्रेर् इत्सुंज्ञा भवलत। अतः इतुं शकारम ् आदाय शी इत्यत्र श ्, ई इलत अनेकाि ् इलत वक्त ुं न शक्यते। अत एव ‘अववर्स्त्रसावनञः’ इत्यत्र इतम ् ऋकारम ् आदाय अनेकाि ् न भवलत इत्यतः न सवावदेशः। एवुं च शकारस्य इत्सुंज्ञकत्वात ् लशत्त्वात ् सवावदेशः इलत।
परन्त इदुं न य क्तम ्। यतोलह ‘िशक्वतलद्धते’ इलत सूत्रेर् प्रत्ययादीनाुं िशकवगावर्ाम ् इत्सुंज्ञा लवधीयते।
शी इलत प्रत्ययालधकारे न पलितः। अतः स सािात ् न प्रत्ययः अलप त जसः स्थाने आदेशभूतः स्थालनवद्भावेन प्रत्ययः भवलत। एवञ्च यावत ् न आदेशः तावत ् न प्रत्ययः इलत शकारस्य इत्सुंज्ञा अलप नालस्त। इत्सुंज्ञाभावात ् च शकारम ् ईकारम ् आदाय भवत्येव अनेकाल्त्त्वम ् इलत अनेकाल्त्त्वात ् एव सवावदेशः। आदेशात ् पूवं शकारस्य इत्सुंज्ञा न भवलत इत्यतः लशत्त्वम ् एव न लसध्यलत इलत क तः लशत्त्वात ् सवावदेशः स्यात ् इलत बोध्यम ्।
तत्र चत र्थ्येकवचने सववनामप्रय क्तलवशेषकायं बोधलयत म ् आह–
४.३. सववनाम्नः िैः (७.१.१४)
अतस्सववनाम्नो ङे इत्यस्य िै स्यात ्। सवविै।
भूलमका– वैयाकरर्मूधवन्येन भट्टोलजदीलितेन लवरलचताया वैयाकरर्लसद्धान्तकौम द्ाः
अजन्तप ुंलिङ्गप्रकरर्े सूत्रलमदुं वतवते। षट्प्रकारकेष सूत्रेष इदुं लवलधसूत्रम ्।
सूत्रार्वः– सूत्रेऽलिन ् पदद्वयुं लवद्ते। सववनाम्नः इलत पञ्चम्येकवचनान्तुं पदम ्। िै इत्येकवचनान्तुं
पदम ्। िै इत्यत्र लवभलक्तिोपस्त आषवः। ‘अतो लभस ऐस ्’ इलत सूत्रात ् अतः इत्यन वतवते। तच्च सववनाम्नः
लवशेषर्म ्। अतः तदन्तलवलधः भवलत। तेन अदन्तात ् इलत अर्वः भवलत। ‘ङेयवः’ इत्यत्र ङेः इलत पदम ् अत्र अन वतवते। ततः अदन्तात ् सववनाम्नः ङेः िै इलत िभ्यते। अत्र सववनाम्नः इलत पञ्चमी। अतः
‘तिालदत्य त्तरस्य’ इलत पलरभाषया उत्तरस्य अर्ावत ् परस्य इलत िभ्यते। एवुं ङेः इलत षष्ठ्यन्तम ् इत्यतः ‘षष्ठी
स्थानेयोगा’ इलत पलरभाषया स्थाने इलत िभ्यते। ततः अदन्तात ् सववनाम्नः परस्य ङेः स्थाने िै इत्यादेशः
भवलत इलत सूत्रार्वः फिलत। तदुक्तुं दीलितेन– ‘अतस्सववनाम्नो ङे इत्यस्य िै स्यात ्’ इलत।
व्याख्या– अनेन सूत्रेर् ङेः स्थाने िै इत्यादेशः लवधीयते। तत्र िै इलत अनेकाि ् वतवते। अतः
‘अनेकालित्सववस्य’ इलत पलरभाषा प्रवतवते। ततः िै इलत सवावदेशः इलत लवज्ञायते।
उदाहरर्ुं– सवविै इत्य दाहरर्म ्। प्रलियाम खेन समन्वयः दश्यवते–
प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् चत र्थ्येकवचने ङेप्रत्यये सवव+ङे इलत जाते ‘िशक्वतलद्धते’ इलत सूत्रेर्
ङकारस्य इत्सुंज्ञायाुं ‘तस्य िोपः’ इलत सूत्रेर् तस्य िोपे सवव+ए इलत जाते ‘ङेयवः’ इलत सूत्रेर् ङेप्रत्ययस्य स्थाने यकारादेशे प्राप्ते तुं प्रबाध्य सववशब्दस्य ‘सवावदीलन सववनामालन’ इलत सूत्रेर् सववनामसुंज्ञकत्वात ् अकारान्तत्वात ् ‘सववनाम्नः िै’ इलत सूत्रेर् िै इत्यादेशे सवव+िै इलत जाते सम्मेिनेन सवविै इलत रूपुं
लसद्धम ्।
पञ्चम्येकवचने लवशेषकायवबोधनाय सूत्रान्तरम ् अवतारयलत–
४.४. ङलसङ्ोः िालिनौ (७.१.१५) अतः सववनाम्न एतयोरेतौ स्तः। सवविात ्।
भूलमका– वैयाकरर्मूधवन्येन भट्टोलजदीलितेन लवरलचताया वैयाकरर्लसद्धान्तकौम द्ाः
अजन्तप ुंलिङ्गप्रकरर्े सूत्रलमदुं वतवते। षट्प्रकारकेष सूत्रेष इदुं लवलधसूत्रम ्।
सूत्रार्वः– सूत्रेऽलिन ् पदद्वयुं लवद्ते। ङलसङ्ोः इलत षष्ठीलद्ववचनान्तुं पदम ्। िालिनौ इलत प्रर्मालद्ववचनान्तुं पदम ्। ङलसः च लङः च इलत ङलसङी, तयोः ङलसङ्ोः इलत इतरेतरयोगद्वन्द्वसमासः।
िात ् च लिन ् च इलत िालिनौ इलत इतरेतरयोगद्वन्द्वः। ‘सववनाम्नः िै’ इलत सूत्रात ् सववनाम्नः
इत्यन वतवते। ‘अतो लभस ऐस ्’ इलत सूत्रात ् अतः इत्यन वतवते। तच्च सववनाम्नः लवशेषर्म ् इलत तदन्तलवलधः।
ततः अदन्तात ् सववनाम्नः इलत िभ्यते। सववनाम्नः इत्यत्र पञ्चमी वतवते इत्यतः ‘तिालदत्य त्तरस्य’ इलत
िभ्यते। ततः अदन्तात ् सववनाम्नः परयोः ङलसङ्ोः स्थाने िालिनौ इत्यादेशौ स्तः इलत सूत्रार्वः फिलत।
तदुक्तुं दीलितेन– ‘अतः सववनाम्न एतयोरेतौ स्तः’ इलत।
व्याख्या– अत्र द्वौ स्थालननौ ङलसः लङः च। द्वौ आदेशौ िात ् लिन ् च। अतः ‘यर्ासुंख्यमन देशः
समानाम ्’ इलत पलरभाषया िमात ् ङलसप्रत्ययस्य स्थाने िात ् इत्यादेशः, एवुं लङप्रत्ययस्य स्थाने लिन ् इत्यादेशः इलत ब ध्यते। अत्र िालिनौ इत्यादेशयोः अनेकाल्त्त्वात ् ‘अनेकालित्सववस्य’ इलत पलरभाषया
सववदेशत्वम ् एव इलत बोध्यम ्।
उदाहरर्ुं– सवविात ् इत्य दाहरर्म ्। प्रलियाम खेन सूत्रसमन्वयः प्रदश्यवते–
प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् पञ्चम्येकवचनलवविायाुं ङलसप्रत्यये सवव+ङलस इलत लस्थते
अन बन्धिोपे सवव+अस ् इलत जाते ‘टाङलसङसालमनात्स्ाः’ इलत सूत्रेर् आत ् इत्यादेशे प्राप्ते तुं प्रबाध्य सववशब्दस्य सवावलदगर्े पलितत्वात ् ‘सवावदीलन सववनामालन’ इलत सूत्रेर् सववनामसुंज्ञकत्वात ्, अकारान्तत्वात ् च प्रस्त तसूत्रेर् िात ् इलत सवावदेशे सवविात ् इलत रूपुं लसद्धम ्।
षष्ठीबहुवचने लवशेषुं प्रदशवयलत–
४.५. आलम सववनाम्नः स ट ् (७.१.५२)
अवर्ावन्तात्परस्य सववनाम्नो लवलहतस्यामः स डागमः स्यात ्। एत्वषत्वे। सवेषाम ्। सववलिन ्। शेषुं
रामवत ्।
भूलमका– वैयाकरर्मूधवन्येन भट्टोलजदीलितेन लवरलचताया वैयाकरर्लसद्धान्तकौम द्ाः
अजन्तप ुंलिङ्गप्रकरर्े सूत्रलमदुं वतवते। षट्प्रकारकेष सूत्रेष इदुं लवलधसूत्रम ्।
सूत्रार्वः– सूत्रेऽलिन ् पदत्रयुं लवद्ते। आलम इलत सप्तम्येकवचनान्तुं पदम ्। सववनाम्नः इलत पञ्चम्येकवचनान्तुं पदम ्। स लडलत प्रर्मैकवचनान्तम ्। ‘अङ्गस्य’ इत्यलधकारात ् लवभलक्तलवपलरर्ामेन अङ्गात ् इलत िभ्यते। ‘आज्जसेरस क्’ इलत सूत्रात ् आत ् इत्यन वतवते। तच्च अङ्गात ् इत्यस्य लवशेषर्म ्। ततः
तदलन्तलवलधः। तेन अवर्ावन्तात ् अङ्गात ् इलत िभ्यते। स ट ् इलत लटत ् वतवते। ततः आद्न्तौ टलकतौ इलत पलरभाषया स डागमः आद्ावयवः भवलत इलत ज्ञायते। अध ना प्रश्नः कस्य आद्ावयवः भलवष्यलत इलत। तत्र
अवर्ावन्तात ् अङ्गात ् इत्यत्र पञ्चमी वतवते इत्यतः ‘तिालदत्य त्तरस्य’ इलत पलरभाषया परस्य स ट ् इलत ज्ञायते।
आलम इत्यत्र सप्तमी वतवते। अतः ‘तलिलन्नलत लनलदिष्टे पूववस्य’ इलत पूववस्य स ट ् इलत ज्ञायते। एवुं पूववस्य वा
परस्य वा इलत अलनयमे प्राप्ते ‘उभयलनदेशे पञ्चमीलनदेशो बिीयान ्’ इलत पञ्चमीलनदेशस्य बिवत्त्वम ्। ततः
अवर्ावन्तात ् अङ्गात ् परस्य स ट ् इलत िभ्यते। ततः आलम इत्यस्य षष्ठ्यन्ततया लवपलरर्ामः। एवञ्च अवर्ावन्तात ् अङ्गात ् परस्य आमः स ट ् आद्ावयवः भवलत। अत्र ‘सववनाम्नः िै’ इत्यतः सववनाम्नः इत्यलप अन वतवते। ततः अवर्ावन्तात ् अङ्गात ् परस्य सववनाम्नः लवलहतस्य आमः स ट ् आद्ावयवः भवलत इलत सूत्रार्वः
फिलत। तदुक्तुं दीलितेन– ‘अवर्ावन्तात्परस्य सववनाम्नो लवलहतस्यामः स डागमः स्यात ्’ इलत।
सोदाहरर्ुं व्याख्यानम ्– सवेषाम ् इत्य दाहरर्म ्। प्रलियाम खेन सूत्रसमन्वयः तावत ्–
प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् षष्ठीबहुवचनलवविायाम ् आम्प्रत्यये सवव+आम ् इलत लस्थते मकारस्य हल्त्त्वात ् ‘हिन्त्यम ्’ इत्यनेन सूत्रेर् इत्सुंज्ञायाुं प्राप्तायाुं ‘न लवभक्तौ त िाः’ इत्यनेन तलन्नषेध ‘िस्वनद्ापो
न ट ्’ इलत सूत्रेर् न डागमे प्राप्ते ‘सवावदीलन सववनामालन’ इलत सूत्रेर् सवावलदगर्पलितस्य सववशब्दस्य सववनामसुंज्ञकत्वात ् अवर्ावन्तत्वात ् तुं प्रबाध्य ‘आद्न्तौ टलकतौ’ इलत पलरभाषयासहायेन ‘आलम सववनाम्नः
स ट ्’ इत्यनेन स लट अन बन्धिोपे आद्ावयवे सवव स ् आम ् इलत जाते झल्परत्वात ् ‘बहुवचने झल्येत ्’ इत्यनेन सूत्रेर् अजन्ताङ्गस्य एकारादेशे सवे साम ् इलत जाते ‘आदेशप्रत्ययोः’ इत्यनेन सूत्रेर् सकारस्य मूधवन्यषकारे
सवेषाम ् इलत रूपुं लसद्धम ्।
सप्तम्येकवचने सववलिन ् इलत रूपुं भवलत। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् सप्तम्येकवचनलवविायाुं
लङप्रत्यये सवव+लङ इलत लस्थते अन बन्धिोपे सवव+इ इलत जाते सववशब्दस्य सवावलदगर्े पलितत्वात ् ‘सवावदीलन सववनामालन’ इलत सूत्रेर् सववनामसुंज्ञकत्वात ्, अकारान्तत्वात ् च ‘ङलसङ्ोः िालिनौ’ इलत सूत्रेर् ङेः
स्थाने लिन ् इलत सवावदेशे सववलिन ् इलत रूपुं लसद्धम ्।
अवलशष्टुं रूपुं रामशब्दवत ्। प्रलिया अलप रामशब्दवत ्। अधस्तात ् छात्रार्ाुं स खबोधाय तेषाुं लसलद्धः
प्रस्तूयते–
सववशब्दस्य प्रर्मैकवचने सववः इलत रूपम ्। अव्य त्पन्नस्य सववशब्दस्य ‘अर्ववदधात रप्रत्ययः
‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्यालिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङलसभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्ङ्ोस्स प ्’ इलत सूत्रेर् एकलवुंशलतप्रत्ययेष प्राप्तेष प्रर्मायाः एकवचनलवविायाुं ‘द्व्येकयोलद्विचनैकवचने’ इत्यनेन सूत्रेर् स प्रत्यये सवव+स इलत लस्थते,
‘उपदेशेऽजन नालसक इत ्’ इत्यनेन सूत्रेर् उकारस्य इत्सुंज्ञायाम ्, उकारस्य ‘तस्य िोपः’ इत्यनेन िोपे
सवव+स ् इलत जाते ‘स लप्तङन्तुं पदम ्’ इलत सूत्रेर् तस्य पदसुंज्ञायाुं, ‘ससज षो रः’ इलत सूत्रेर् सस्य रत्वे
सवव+र इलत लस्थते ‘उपदेशेऽजन नालसक इत ्’ इलत सूत्रेर् रोः उकारस्य इत्सुंज्ञायाुं, ‘तस्य िोपः’ इलत सूत्रेर्
िोपे सववर ् इलत जाते रेफोच्चारर्ात ् परुं वर्ोच्चारर्ाभावेन तदभावस्य ‘लवरामोऽवसानम ्’ इलत सूत्रेर्
अवसानसुंज्ञायाम ्, अवसाने परे ‘खरवसानयोलववसजवनीयः’ इलत सूत्रेर् लवसगे सववः इलत रूपुं लसद्धम ्।
प्रर्मायाः लद्ववचने सवौ इलत रूपुं भवलत। अव्य त्पन्नस्य सववशब्दस्य ‘अर्ववदधात रप्रत्ययः
प्रालतपलदकम ्’ इत्यनेन प्रालतपलदकसुंज्ञायाुं ‘ङ्ाप्प्रालतपलदकात ्’ इत्यलधकृत्य
‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्यालिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङलसभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्ङ्ोस्स प ्’ इलत सूत्रेर् एकलवुंशलतप्रत्ययेष प्राप्तेष प्रर्मायाः लद्ववचनलवविायाुं ‘द्व्येकयोलद्विवचनैकवचने’ इत्यनेन सूत्रेर् औप्रत्यये सवव सवव+औ इलत लस्थते
‘सरूपार्ामेकशेष एकलवभक्तौ’ इलत सूत्रेर् सरूपार्ाम ् एकशेषे सवव औ इलत लस्थते ‘वृलद्धरेलच’ इत्यनेन वृद्धौ
प्राप्तायाुं तुं प्रबाध्य ‘प्रर्मयोः पूववसवर्वः’ इत्यनेन पूववसवर्वदीघे प्राप्ते ‘नालदलच’ इत्यनेन प नस्तलन्नषेधे लवलहते
प नः ‘वृलद्धरेलच’ इत्यनेन वृद्धौ एकादेशे कृते सवौ रूपुं लसद्धम ्।
सववशब्दस्य लद्वतीयैकवचने सववम ् इलत रूपम ्। अव्य त्पन्नस्य सववशब्दस्य प्रालतपलदकसुंज्ञायाुं
लद्वतीयैकवचनलवविायाुं ‘द्व्येकयोलद्विवचनैकवचने’ इत्यनेन अलम सवव+अम ् इलत लस्थते मकारस्य ‘हिन्त्यम ्’ इत्यनेन इत्सुंज्ञायाुं प्राप्तायाम ्, ‘न लवभक्तौ त िाः’ इत्यनेन लनषेधे, सवव+अम ् इलत जाते ‘अकः सवर्े दीघवः’ इत्यनेन सवर्वदीघे प्राप्ते तुं बालधत्वा ‘अतो ग र्े’ इत्यनेन पररूपे प्राप्ते, तुं प्रबाध्य ‘प्रर्मयोः पूववसवर्वः’ इत्यनेन पूववसवर्वदीघे प्राप्ते तमलप बालधत्वा ‘अलम पूववः’ इत्यनेन पूववरूपे सववम ् इलत रूपुं लसद्धम ्।
लद्वतीयालद्ववचने सवौ इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् लद्वतीयालद्ववचनलवविायाम ् औट ्- प्रत्यये अन बन्धिोपे ‘वृलद्धरेलच’ इलत सूत्रेर् वृद्धौ सवौ इलत रूपुं लसध्यलत।
लद्वतीयाबहुवचने सवावन ् इलत रूपुं लसद्धम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् लद्वतीयाबहुवचनलवविायाुं
शस्प्रत्यये सवव+शस ् इलत जाते शकारस्य ‘िशक्वतलद्धते’ इलत सूत्रेर् इत्सुंज्ञायाुं ‘तस्य िोपः’ इलत सूत्रेर्
तस्य िोपे सकारस्य ‘हिन्त्यम ्’ इलत इत्सुंज्ञायाुं प्राप्तायाुं ‘न लवभक्तौ त िाः’ इलत सूत्रेर् तलन्नषेधे सवव+अस ् इलत लस्थते ‘प्रर्मयोः पूववसवर्वः’ इलत सूत्रेर् पूववसवर्वदीघे सवावस ् इलत जाते ‘तिाच्छसोः न प ुंलस’ इलत सूत्रेर् सकारस्य स्थाने नकारे कृते सवावन ् इलत रूपुं लसद्धम ्।
तृतीयैकवचने सवेर् इलत रूपम ्। प्रालतलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् तृतीयैकवचनलवविायाुं टाप्रत्यये
सवव+टा इलत लस्थते, ‘च टू’ इलत सूत्रेर् टकारस्य इत्सुंज्ञायाुं ‘तस्य िोपः’ इलत सूत्रेर् तस्य िोपे सवव+आ इलत जाते ‘टाङलसङसालमनात्स्ाः’ इलत सूत्रेर् इनादेशे सवव+इन इलत जाते ‘आद्ग र्ः’ इलत सूत्रेर् ग र्े सवेन इलत लस्थते ‘अट्कुप्वाङ्न मव्यवायेऽलप’ इलत सूत्रेर् नकारस्य र्कारे सवेर् इलत रूपुं लसद्धम ्।
तृतीयालद्ववचने सवावभ्याम ् इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् तृतीयालद्ववचनलवविायाुं
भ्याम्प्रत्यये सवव+भ्याम ् इलत लस्थते ‘स लप च’ इलत सूत्रेर् दीघे सवावभ्याम ् इलत रूपुं लसध्यलत।
तृतीयाबहुवचने सववः इलत रूपम ्। प्रलतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् तृतीयाबहुवचनलवविायाुं लभस्प्रत्यये
सवव+लभस ् इलत लस्थते ‘अतो लभस ऐस ्’ इलत सूत्रेर् ऐसादेशे सवव+ऐस ् इलत जाते ‘वृलद्धरेलच’ इलत सूत्रेर् वृद्धौ
सववस ् इलत लस्थते पदसुंज्ञायाुं सस्य रत्वे लवसगे च कृते सववः इलत रूपुं लसद्धम ्।
चत र्ीलद्ववचने भ्याम्प्रत्यययोगे सवावभ्याम ् इलत रूपम ्। प्रलिया त तृतीयलद्ववचनत ल्यत्वात ् न पृर्क्
प्रदश्यवते।
चत र्ीबहुवचने सवेभ्यः इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् चत र्ीबहुवचनलवविायाुं
भ्यस्प्रत्यये सवव+भ्यस ् इलत लस्थते ‘स लप च’ इत्यनेन दीघे प्राप्ते तुं प्रबाध्य ‘बहुवचने झल्येत ्’ इलत सूत्रेर्
एकारादेशे सवेभ्यस ् इलत जाते पदसुंज्ञायाुं सस्य रत्वे लवसगे च कृते सवेभ्यः इलत रूपम ्।
पञ्चमीलद्ववचने सवावभ्याम ् इलत रूपम ्। तस्य प्रलिया पूववमेव प्रदलशवता।
पञ्चमीबहुवचने सवेभ्यः इलत रूपम ्। तस्यालप प्रलिया दलशवता।
षष्ठ्येकवचने सववस्य इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् षष्ठ्येकवचनलवविायाुं ङस्प्रत्यये
सवव+ङस ् इलत जाते अन बन्धिोपे सवव+अस ् इलत जाते ‘टाङलसङसालमनात्स्ाः’ इलत सूत्रेर् ङसः स्थाने
स्य इलत सवावदेशे सववस्य इलत रूपुं लसध्यलत।
षष्ठीलद्ववचने सववयोः इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् षष्ठीलद्ववचनलवविायाम ् ओस्प्रत्यये
सवव+ओस ् इलत जाते ‘ओलस च’ इलत सूत्रेर् एकारादेशे सवे+ओस ् इलत जाते ‘एचोऽयवायावः’ इलत सूत्रेर्
अयादेशे सववयोस ् इलत जाते पदसुंज्ञायाुं सस्य रत्वे लवसगे च कृते सववयोः इलत रूपम ्।
सप्तमीलद्ववचने सववयोः इलत रूपम ्। प्रलिया उपलरष्टाद ् वलर्वता।
सप्तमीबहुवचने सवेष इलत रूपम ्। प्रालतपलदकसुंज्ञकात ् सववशब्दात ् सप्तमीबहुवचनलवविायाुं स प्प्रत्यये
सवव+स प ् इलत लस्थते पकारस्य ‘हिन्त्यलम’त्यनेन इत्सुंज्ञायाुं ‘तस्य िोपः’ इत्यनेन िोपे सवव+स इलत जाते
‘बहुवचने झल्येत ्’ इत्यनेन सूत्रेर् सवव इत्यत्र मकारोत्तरस्याकारस्य एकारादेशे कृते सलत सवे+स इलत जाते
‘आदेशप्रत्यययोः’ इत्यनेन सूत्रेर् सकारस्य मूधवन्यादेशे सवेष इलत रूपुं लसद्धुं भवलत।
सववशब्दस्य समग्ररूपमािा इत्थुं वतवते–
एकवचनम ् लद्ववचनम ् बहुवचनम ्
प्रर्मा सववः सवौ सवे
लद्वतीया सववम ् सवौ सवावन ्
तृतीया सवेर् सवावभ्याम ् सववः
चत र्ी सवविै सवावभ्याम ् सवेभ्यः
पञ्चमी सवविात ् सवावभ्याम ् सवेभ्यः
षष्ठी सववस्य सववयोः सवेषाम ्
सप्तमी सववलिन ् सववयोः सवेष
*******
१. सववनाम इलत िघ सुंज्ञा उत महासुंज्ञा? २. सववनामसुंज्ञालवधायकुं सूत्रुं लकम ्?
पाठगतलघुप्रशनााः
३. सवावदीलन इत्यत्र कीदृशो बहुव्रीलहः?
४. अदन्तात ् सववनाम्नः परस्य जसः स्थाने कः आदेशः भवलत?
५. जसः स्थाने लवधीयमानः आदेशः अन्त्यादेशः आहोलस्वत ् सवावदेशः? ६. अन बन्धकृतम ् अनेकाल्त्त्वुं न भवलत इत्यर्वः कया पलरभाषया ब ध्यते?
७. अदन्तात्सववनाम्नः परस्य ङेप्रत्ययस्य स्थाने कः आदेशः भवलत? केन सूत्रेर्? ८. ‘ङलसङ्ोः िालिनौ’ इलत सूत्रस्य अर्ं लिखत।
९. ङलसङ्ोः स्थाने िमात ् िालिनौ स्तः इत्यत्र िमः कया पलरभाषया ब ध्यते? १०. ‘आलम सववनाम्नः स ट ्’ इलत सूत्रस्य कः अर्वः?
११. ‘आलम सववनाम्नः स ट ्’ इत्यत्र ‘आलम’ इत्यस्य लवभलक्तवचनुं लिखत।
१२. स डागमः आद्ावयवः भवलत आहोलस्वत ् अन्त्यावयवः?
१. सवावदीलन सववनामालन इलत सूत्रुं व्याख्यात।
२. जसः शी इलत सूत्रुं व्याख्यात।
३. सववनाम्नः िै इलत सूत्रस्य व्याख्यानुं क रत।
४. आलम सववनाम्नः स ट ् इलत सूत्रुं व्याख्यायताम ्।
५. रूपुं साधयत– सवौ/सवे/सवावन ्/सवेर्/सववः/सवविै/सवविात ्/सवेषाम ्/सववलिन ्।
Suggested Books:
1. भट्टोलजदीलितः। (१९६६)। वैयाकरर्लसद्धान्तकौम दी [िक्ष्मीव्याख्योपेता] (लद्वतीयोंऽशः)।
पञ्चोिी, बािकृष्णशमाव (सम्पा.)। वारार्सी : मोतीिाि बनारसीदास।
2. भट्टोलजदीलितः। (प नम वद्रर्म ् २०१०)। वैयाकरर्लसद्धान्तकौम दी
