REPORTS OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
ISSN 2224-5227
Volume 3, Number 313 (2017), 164 - 172 UDC 338.43
A. Zh. Bakhtiyarova
NARXOZ University, Almaty, Kazakhstan Alasha_80@ mail.ru
THE BASIC PROBLEMS AND CURRENT SITUATION IN THE AGRICULTURAL SECTOR OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
A b stra c t. The aim o f the research is to study the sustainable development activities o f the agricultural sector in the Republic o f Kazakhstan and study o f the theoretical and practical foundations for the improvement o f the industry development. The importance o f the work covers the current state o f the agricultural sector in the Republic o f Kazakhstan and its key issues. The opportunities to boost the country's agriculture programs aimed at the development o f the agricultural sector and measures that are being implemented are described in the article.
However, the development o f the agrarian sector o f the Republic o f K azakhstan still has some issues unresolved, particularly, the improvement o f the commodity producers performance, the insurance system producers, low- income commodity producers, agricultural production subsidies, farms and the consolidation o f farms, lack of skilled workers, domestic agricultural producers, inability to compete w ith low quality products.
K ey w ords: agricultural sector, competitiveness, subsidies, investments, farmers.
ЭОЖ 338.43
А. Ж. Бактиярова
НАРХОЗ Университету Алматы, Казакстан
КАЗАХСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЦ АУЫЛШАРУАШЫЛЫГЫ САЛАСЫНЬЩ БУГ1НГ1 ЖАГДАЙЫ МЕН НЕГ1ЗГ1 МЭСЕЛЕЛЕР1
А н н о тац и я. Зерттеу максаты Казахстан Республикасынын ауыл шаруашылыгы саласын туракты дамытуда аткарылган iC-шаралар мен саланын дамуын жет1лд1рудеп мэселелердщ теориялы-тэж1рибел1к неп здерш зерделеу.
Казакстан Республикасы ауыл шаруашылыгынын бYгiнгi жай-кYЙi мен н е п з п мэселелер1 жумыстын маныздылыгын курайды. Ауыл шаруаш ылыгын кетеру, ол Yшiн колда бар мумкiндiктер, аграрлык саланын дамуына багытталган багдарламалар мен к к е асырылып жатырган iC-шаралар сипатталган. Казакстан Республикасынын аграрлык саласын дамытудагы элi де болса ш ешiмiн таппаган н е п зп мэселелердщ болу себептер1 аныкталган. Атап айтсак, тауар ендiрушiлердiц е ш м д ш п н кетеру, тауар ендiрушiлердi сактан- дыру жуйесi, тауар ендiрушiлердiц табысынын тем ен дш , ауыл шаруаш ылыгы ендiрiсiн субсидиялау, ш аруа кожалыктары мен фермерлiк шаруаш ылыктарды iрiлендiру, бiлiктi мамандардын жетiспеушiлiгi, отандык ауыл шаруаш ылык тауар ендiрушiлерiнiц енiмiнiн сапалылыгынын темендiгi, бэсекеге кабiлетсiздiгi.
ТYЙiн сездер: аграрлык сектор, бэсекеге кабiлеттiлiк, субсидиялау, инвестициялар, фермерлерлiк ша- руашылыктар.
Аграрлык сала - елiмiздiц экономикасынын потенциалы жогары, мYмкiндiгi мол, удайы ецщрютш жэне элеуметтiк мэнi бар непзп салаларыныц бiрi болып табылады. Ауылшаруа- шылыгын дамыту кедейшiлiкпен жэне аштыкпен кYресудiн бiрден-бiр жолы.[1]
Ел Президент Н.Э.Назарбаев жыл сайынгы «Казакстанныц Yшiншi жацгыруы: жаhандык бэсекеге кабiлеттiлiк» атты Халыкка Жолдауында «Аграрлык сектор экономиканыц жаца драйверiне айналуы керек» деген болатын. Жолдауда Елбасы атап керсеткендей елiмiздiн агроенеркэсiп кешенiнiн болашагы зор жэне де элемде iPi аграрлык экспорттык енiм ецщрушь
лердщ бiрi болуга мYмкiндiгiмiз мол, ягни сапалы ауыл шаруашылыгы енiмдерiн шыгаруга, соныц ш ш де «Made in Kazakhstan» брэндiн жасауга бет буру кажет, тек сонда гана бiздiц елiмiздiн аграрлык саласы халыкаралык нарыктарда бэсекеге кабiлеттi бола алады.[2]
Аграрлык саланыц дамуы, Казакстанныц жузеге асырып отырган экономикалык саясатыныц басым багыттарыныц бiрi болып саналады. Жыл еткен сайын агроенеркэсiп кешенше басты назар аударылып келедi, сондай ак, бул экономиканыц туракты дамып келе жаткан саласы гана емес, экономикалык тургыдан тартымды саласы екешнде атап еткен жен. Соцгы 10 жылда аграрлык ецщрю саласыныц келемi 41%-га улгайды. Статистикалык деректерге CYЙенетiн болсак, ауыл шаруашылыгы енiмiн экспорттау 59%-га улгайып, 2,0 млрд. АКШ долларынан асты, оныц iшiнде Еуразиялык экономикалык одак елдерiне шыгарылган ешм келемi 379 млн. АКШ долларын курап отыр.
КYнi бYгiнге дешн елiмiздiц аграрлык саласыныц бэсекеге кабшеттшгш арттыру бойынша кептеген шаралар жузеге асырылды. «Агробизнес-2020» багдарламасына сэйкес 2011 жылдан бастап агроенеркэсiптiк кешендi мемлекетпк колдау 68,1 млрд. тецгеден 2016 жылы 176 млрд.
тецгеге немесе 2,6 есеге есть Бул ретте, агроенеркэсiптiк кешенге арналган шыгыстар Yлесiнiц айтарлыктай улгайганын (2011 жылгы 32 млрд. тецгеден 2016 жылы 153 млрд. тецгеге немесе 4,7 есеге) атап ету керек. Мемлекетпк колдаудыц жаца куралдары енпзшуде, тиiмдi субсидия тYрлерiнiц нормативтерi жогарылап, тиiмсiз нормативтер темендеуде. Бул, эшресе, ЕАЭО пен Д С ¥ мYше Казакстан Yшiн бiркатар мiндеттемелер, оныц iшiнде ауыл шаруашылыгы бойынша мшдеттемелер алган казiргi уакытта кажет. Казакстанныц ДYниежузiлiк сауда уйымына кiруi кезiнде мемлекеттiк колдау жалпы ауыл шаруашылыгы ешмшщ 8,5%-ы децгешнде сакталды.[4]
Казiргi уакытта 2015 жылгы 29 казанда Мемлекет басшысы кол койган «Ауыл шаруашылыгы кооперативтерi туралы» Зацныц кушiне енуiне байланысты усак ауыл шаруашылыгы тауарларын ендiрушiлердiн бiрiгуiне тоскауыл коятын кедергiлер жойылды. 0нiмдердi еткiзу, ендiрiс куралдарын сатып алу, ауыл шаруашылыгы техникасына жэне бiлiмдi таратуга кол жеткiзу мэселелерi бойынша ауыл шаруашылыгы тауарын ендiрушiлердiн кооперациясы ушiн жагдай жасалынды. Буныц артыкшылыктарына ендiрiске арналган шыгыстарды Yнемдеу, етюзу нарыктарына кол жеткiзу есебiнен табысты арттыруды жаткызуга болады.
Сондай-ак, мемлекетiмiздiц аграрлык саласыныц бэсекеге кабiлеттiгiн арттыру Yшiн кептеген жобалар мен кужаттарга кол койылды, атап айтсак, ет пен CYт саласына стратегиялык инвесторлар тарту жэне ет саласыныц элемдш нарыгында кешбасшы болып табылатын iPi компаниялармен ет экспортын камтамасыз ету бойынша инвестициялык жобалар куру туралы кужаттар, соныц бiр дэлелi кытайлык «Rifa Holding Group» трансулттык корпорациясы мен
«Еуразия агрохолдинг» компаниясы Шыгыс Казакстан облысында ет кластерiн куру жешндеп меморандумга кол койды. Сондай ак, елiмiздiц iPi кэсiпорындарынын бiрi «Актеп» ЖШС мен италияндык «Inalca Eurasia» компаниясы республиканыц Yш облысында жалпы куаты бiр уакытта 44 мыц басты бордакылайтын бордакылау алацдарын салу Yшiн тiгiнен интеграцияланган компания куруды, сондай-ак ет комбинатыныц куатын 20 мыц тонна ет жэне ет ешмдерше улгайта отырып, жацгыртуды кездейтiн инвестициялык келiсiмге кол койды. Инвестиция келемi 100 млн.
долларды курайды. Сондай-ак компания казакстандык ет брендш жасауга жэне оны Еуропа елдерi мен Ресейге экспорттауды камтамасыз етуге ниет бiлдiрiп отыр.[4]
Казакстан экономикасында ауыл шаруашылыгына негiзгi роль бершгешмен, аграрлык сектордыц бэсекегекабiлеттiгiн арттыру Yшiн аткарылып жаткан жумыстарга карамастан, экономиканыц осы саласында шешiмi табылмаган мэселелер элi де аз емес екенш атап еткен жен.
Аграрлык саланыц бэсекеге кабшеттшк денгейi уакыт талаптарына толыктай сэйкес келе бермейдт Аталган макалада сол аграрлык саладагы мэселелердiн кейбiреулерi карастырылады.
Негiзгi киындыктардыц бiрi- заманауи фермерлiк формага кешудщ аякталмауы, сондай ак, салага куйылатын инвестиция келемiнiн жеткiлiксiздiгi. Бул жагдай эшресе, ет, CYт саласында байкалады, тутынушылык суранысты канагаттандыру Yшiн аталган енiмдердi сырттан экелуге (импорт) муктаждык. Тагы бiр шешiмiн табуды кажет ететш мэселе- бул жиналган енiмдi сактау Yшiн алацдардыц жетiспеуi.
Агроенеркэсш секторыныц мэселелерiн уакытылы шешу Yшiн, сезсiз осы мэселелердi жаксарту максатында мемлекетпен кептеген шаралар кешенi кабылдануда, каржыландыру келемi
--- ---
улгайтылып, жаца багдарламалар кабылданып, мемлекетпк колдаудыц жаца тетiктерi калыпта- суда. Жыл еткен сайын статистика осы саладагы жагымды динамиканы керсетiп отыр: ешмнщ жалпы келемiнiн есуi, отандык ендiрiске шетелдiк инвестициялардыц есуi, жаца ауыл шаруашылыгы объектшершщ калыптасуы жэне т.б. Бiракта, бул шаралардыц кызмет етуi жеткiлiксiз, себебi кYн тэрибшде элiде кептеген кYрделi сурактар бар. Мысалы, ауыл шаруашы
лыгы енiмдерi импортыныц артуы, азык-тYлiк тауарларына баганыц есуi, ауыл шаруашылыгы енiмдерi экспортыныц тетiктерi мен курылымыныц езгермеуi. Отандык ауыл шаруашылыгы саласы дамуына эсерш тигiзетiн мэселелердiн негiзгiсiне ауылшаруашылыгы ешмдершщ кеп белiгiнiн iшкi жэне элемдш нарыктагы енiмдiлiгi мен бэсекегекабiлеттiлiгiнiн темен денгей тэн.
Ауыл шаруашлыгындагы мэселелер катарын психологиялык тургыдан да карастырган жен, ауылшаруашылыгы енiмдерiн ецщрушшер бYгiнгi танда мемлекет усынып отырган жагдайларга дайын емес, демек, олардыц кебiсiнiц ез алдына койган Yлкен, макроденгейдегi максаттары жок.
Бул шаруалар мен фермерлердiн нарыктык экономикага мэжбYрлi тYрде тез кадам басуы. Бурынгы КСРО-ныц барлык мемлекеттерi бетпе-бет ушыраган мэселенiн бiрi - бул накты нарыктык жYЙеде жумыс iстей алмау, болашакка деген Yрей, нарыктыц талаптарын дурыс тYсiнбеу, мiне, осыныц салдарынан кептеген шаруашылык салалары кулдырады.
Демек, ауылшаруашылыгы жуйесiндегi мэселелердi терец магыналау Yшiн, бугiнгi тандагы мацызды кептеген себептердi аныктау кажет, бул мэселелер елдщ азык-тYлiк жэне экономикалык к а у ш а зд т н е керi эсерiн тигiзедi.[5]
Бiрiншiден, ауыл шаруашылыгы ендiрiсiн сактандыру. Экономиканыц баска салаларына караганда, ауыл шаруашылыгы ауа-райынын колайсыз жагдайларына, стихиялык жагдайларга байланысты жогары тэуекелге жакынырак. Осыган байланысты ерекше назарды елдщ ауылшаруашылыгы саласындагы табыстарды сактандырудыц туракты-кызмет етушi жуйесiн калыптастыруга аудару кажет, бул ауылшаруашылыгыныц туракты негiзiн калыптастыратын тиiмдi механизмдердiн бiрi болып табылады.
Екшшщен, ауыл шаруашылыгы ендiрiсiн субсидиялау саясаты. Казiргi уакытта мемлекет аграрлык саланы дамыту Yшiн субсидия тYрiнде мол каржыны жумсауда, бiрак бул саясаттыц жеткiлiктi децгейде тиiмдi жYргiзiлуiн багалау ерте. 0кiнiшке орай, мемлекетпк каражат барлык уакытта рациональды жэне максаты бойынша жумсалына бермейдi. Елбасы Yнемi езiнiн сезiнде айтып жYргендей «субсидияларды бiзге кажеттi, сураныс туындататын ауылшаруашылыгы енiмдерiн есiрумен айналысатын, ауыл шаруашылыгы саласына озык технологияларды ендiрушi тауар ендiрушiлер алуы кажет». Мемлекеттен субсидия алушы кэсiпкер езiнiн ецщрюш жацгыртпайды, енiм енiдру келемiн арттырумен айналыспайды, жаца жерлердi игермейдi. Будан баскада мэселе бар- мемлекет пен кэсшкер арасындагы зацсыз делдалдык, кеп жагдайларда мемлекетпен жоспарланган колдауды соцына дейiн жеткiзуге мYмкiндiк бермейтiнде жагдайлар кездесш жатады.[3] Ауыл шаруашылыгы М инистрлтнщ усынысы бойынша бiрiншiден, агроенеркэсiптiк кешендi субсидиялау тетiктерiн табысты iске асыру Yшiн «Агробизнес-2020»
багдарламасыныц толык келемде каржыландырылуын камтамасыз ету кажет. ЕАЭО пен ДС¥-ныц бiрынFай нарыгын куру да осыны кажет етедi, онда катысушы елдердiн ауыл шаруашылыгы тауарын ендiрушiлерi эр тYрлi мемлекеттiк колдау келемдерi жагдайында нарыкка кол жетюзу Yшiн бiрдей шарттарга ие болады [4]
Калыптасып отырган жагдай себептершщ бiрi «Агробизнес-2020» багдарламасыныц куралдарын жеткшкшз каржыландыру болып табылады. Мысалы, 2013 жылы жеткшкшз каржыландыру келемi 26 млрд. тецгеш (14,13%), 2014 жылы 110 млрд. тецгеш (35,4%), 2015 жылы 115 млрд. тецгеш (34,4%), 2016 жылы 127 млрд. тецгеш (36,8%), 2017 жылы 175,0 млрд. тецгеш (45,7%) курайды. Нэтижесшде, салага жумсалынган инвестициялар келемi салыстырмалы тYрде темен болды.
Эрине, 2016 жылы елiмiздiц аграрлык саласын колдауга белшген инвестиция 253 млрд тецгеге есп, бул жаксы керсетюш. Ол 2015 жылмын салыстырганда 51 пайызга кеп. Нэтижесшде ел экономикасына тартылган барлык инвестициялардыц ш ш де ауыл шаруашылыгынын Yлесi 3,3 пайызга ескен. Ал ендiрiс 5,5 пайызга кебейген. Дейтурганмен, сарапшылардыц пайымдауынша, инвестицияныц мундай жылдам есiмi шаруалардыц да ез кэсiптерiн дамытуга коскан Yлесiнiн аркасында болып отыр. 2016 жылы шаруалардыц ездерi коскан салым мелшерi 53 млрд тецгеш
курады. Бiрак, аграрлык сала кэсшорындарыныц карыз каражаттарына тэуелдш п арткан. Егерде, инвестициядагы банктiк несиелер мен карыздыц Yлесi 2015 жылы 18% болса, еткен жылы 25%
дешн арткан. Бiр жыл iшiнде алынган карыз келемi 33 млрд тецге, непзшен соцгы екi жылда ец кеп мелшерде несие алган «КазАгро» холдингi (45%)[6]
Мемлекет кез келген салага, соныц iшiнде, ауыл шаруашылыгына куйылган каржыдан шынайы табыска кол жеткiзуi Yшiн жумысты акыргы нэтижесi бойынша багалауы кажет. 0цщрю нэтижесiнiн белгiсiздiгiне сэйкес, кэсiпкерлерден накты жоспарларды талап ету кажет, демек, кандай ендiрiс, кашан, кай мезгшде, кандай мамандар мен технологиялардыц кемепмен ендiрiс жузеге асырылады жэне накты жобамен шыгындар мен зияндарга жумсалатын каржы сомасы шамамен кандай болады. Кэсшкерлерге каржылык ресурстарды аудару кезвде мемлекет белiнген, жоспарланган каржыныц уакытылы жеткiзiлуiн кадагалап, бакылау кажет. 0ндiрiстiк кызметтiн бастапкы кезенiнде мемлекет тауар ендiрушiлерден алдын ала берiлген жоспар бойынша есептердi сурауы кажет. Сондай ак, мемлекет тарапынан, тиiстi органдар осы берiлген есептегi акпараттыц шынайылыгына кез жеткiзу Yшiн ендiрiс орындарына баруы кажет. Себебi, мундай мемлекетпк колдауга ие болган тауар ецщрушшер осы ресурстарга отбасыныц барлык мYшелерiмен бiрге жауап беруi тиiс.
Казакстанда мемлекет ушiнде, тауар ендiрушiлер ушiнде мемлекеттiк реттеудiн барлык салада болганыда жен болар едi. Мундай монореттеу ауылшаруашылыгы саласын мемлекеттiк тапсырыстар аркылы дамытуды бiлдiредi. Мысалы, мемлекет кандай да бiр енiм тYрiн есiру, ендiру немесе малшаруашылыгы ендiрiсiнiн белгш бiр тYрлерiн дамытуга тапсырыс берсе, бул жагдайда не мемлекет, не тауарендiрушi ешкандай зияга калмайды. Демек, ауыл шаруашылыгын- шаруалар мен фермелерге дурыс багыт берiп, мемлекет накты да катац шараларды колдануы тшс.
Yшiншiден, шаруа кожалыктары мен фермерлш шаруашылыктарды iрiлендiру. Казакстан Кеден Одагына кiрген соц шагын жэне орта тауар ецщрушшер арасында бэсеке ^ ш е й д г Субсидиялау багдарламалары аркылы аграрлык саланы колдау эсерлi нэтиже бере койган жок.
Отандык салаларды индустриализациялаусыз мэселелердi шешуге жэне кандайда бiр кабылданган мемлекеттiк багдарламаларды жYзеге асыруга сенш кажетi жок. Бул мэселелердi дереу шешу кажет, себебi Д С ¥ мYше болган бiздiн мемлекетiмiздiн отандык ендiрушiлерi ушiн жагдай киынга согады. Ауылдык кооперативтердi калыптастыру кептеген мэселелердiн шешiмiн табуга кемектесер едi. Тек бiрiгу аркылы гана аграршылар егiс айналымын сактай алады, озык технологияларды, техниканы, тыцайткыштарды немесе тукымды кетерме багаман сатып ала алады, субсидиялар алып, мемлекеттiк сатып алулар Yшiн лот калыптастырып, кайта ендеудi жолга койып, ец бастысы — енiмдi пайдамен етюзедт
Шагын шаруа кожалыктарын iрiлендiру процессi бiрiншi жыл жYргiзiлiп отырган жок, бiрак, нэтиже туралы айтуга элi ерте. Жагдайдыц киындыгы бiрi бiрiне карама-карсы зацдардан туратын накты кукыктык механизмдердiн жоктыгымен байланысты. Демек, осы кужаттардагы кемшiлiктер себебiнен, кооперация кызметтершщ айкын еместiгiнен шаруалар мен фермерлер усак болсада ездерiнiн м енш тн-ж ерш жогалтудан коркады. ¥сак, тiптi орта шаруалар мен фермерлер каржылык ресурстардыц жоктыгынан езiнiн ендiрiсiн дамытуга жаца технологияларды енпзу мYмкiндiгi жок. Кептеген шаруашылыктардыц егiстiк алацы 500 гектарды да курамайды, осыган байланысты олар жаца тYгiлi, усталынган техниканы да сатып алмайды. Нэтижесiнде меншiк иелерi ездерiнiн енiмдерiн сатып алушыларга темен багамен сатуга мэжбYр болады. Осы жуйенi тYбегейлi езгерту ушiн ауылшаруашылык кооператвитерiн куру кезделiп отыр, нарыктыц барлык субъектiлерiнде (iPi компаниялар мен усак ендiрушiлер) даму Yшiн тец жагдайлар мен жеке, бiрлескен жэне мемлекетпк кiрiстi арттырудыц мYмкiндiктерi болады.
Барлык езгерютер нэтижесiнде, ауыл шаруашылыгы эрi карай ендiрiстi элдекайда тиiмдi жэне сапалы баскаратын, кажеттi ауылшаруашылык технологияларын енгiзетiн жэне оны акылмен пайдаланатын басым саны iPi жэне орта ауылшаруашылык тауар ендiрушiлерi бар салага айналуы тшс. Бiрiккен шаруаларга, сондай-ак бiр ендiрушiге караганда несие алу колжетiмдi жэне тиiмдi.
Мемлекет, ез кезепнде несие беру жуйесiн камкорлыгына алуы тиiс, пайызсыз болмасада кем дегенде, пайыздык мелшерлемесi 1-5% узак мерзiмдi мерзiмi-25-30 жыл болатын несиелер.
0цщрютш кооперативтердi куру мен жумыс iстеуi кезiндегi мацызды жэйттщ бiрi болып ауыл шаруашылыгы мамандарыныц кызметiн ынталандыру кызметi табылады. Мысалы, кооперативтщ
--- ---
эрбiр мYшесi жылдыц соцында не iPi аукымдагы мемлекеттiк мерекелерге сэйкес жер Yшiн дивидендтердегi ез Yлесiн, мYлкiн (мал, техника) алуы тиiс. Стратегиялык тургыдан мацыздысы уйымдарда, эсiресе жацадан жумысын бастаган аграрлык кооперативтерде ынталандыру шараларымен жагымды психологиялык климатты калыптастыру, бурынгы шаруалар мен фермерлерге бул бiрлескен ендiрiстiн жалгыз жумыс iстеуге караганда анагурлым функционалды жэне тиiмдi екендiгiн iC жYзiнде керсету. [7]
Тертiншi, жогары б ш к п мамандардыц жетiспеушiлiгi. Ауыл шаруашылык енеркэибшщ тиiмдi жYЙесiн калыптастырудыц мацызды шарты болып техникалык, агрохимиялык, экономикалык салалардагы бiлiмi жэне дагдылары бар б ш к п ецбек ресурстары - кызметкерлердiн болуы табылады. Адами фактор ауыл шаруашылыгы саласын жаксарту мен камтамасыз етудщ негiзi ретiнде болады, жогары б ш к п мамандардыц жетiспеушiлiгi колданыстагы мемлекеттiк аграрлык саясаттыц бYкiл процессiн баяулатады. Казакстанда бул кебiне автоматтандыру жэне ецщ рю т жацгыртумен байланысты емес, жабылатын ендiрiс есебiнен аграрлык енбектiн беделiнiн темендеуiмен жэне темен жалакымен негiзделген.
Жас мамандардыц ауылдык жерлерде аукымды бекiтiлуi Yшiн ел басшылыгымен 2009 жылдан берi «Дипломмен ауылга!» жобасы жYзеге асырылуда. Мемлекет тарапынан керсетiлiп отырган елеулi элеуметтiк колдауга карамастан, ресми статистикалык деректер ауыл шаруашылыгында жастардыц жумыспен камтылуыныц керi керiнiсiн керсетедг Осыдан ецбек ресурстары не бiрте- бiрте кызметтiн баска саласына ауысуда, не жумыссыз деп болжауга болады. Олардыц жас мамандардыц ауыл шаруашылыгында жумыс ютеуге ынтасыныц болмауы езге мэселеш тудырады - "кадрлардыц картаюы". Каралып отырган мэселеде белек сурак бул ескi стандарттарга, ескiрген б ш м мен оку-эдiстемелiк куралдарга негiзделген елiмiздiц жогары оку орындарындагы окыту мэселеа, соныц нэтижесiнде кэсiби кадрларды дайындаудыц элсiздiгi байкалады. Ауыл шаруашылыгына б ш к п кадрларды тарту процесiне терiс эсерш тигiзетiн жагдай ауылдагы тiршiлiк жагдайынан туындайды. Кептеген жас мамандар Yшiн келiсеп бермейтiн шарттар келесiлерден кершедк бiрiншiден ауылдык жерлерде балабакшалардыц, элеуметпк-мэдени, коммуналдык-турмыстык мекемелердiн жетiспеушiлiгi, екiншiден, ез кызметш жалгастырушы мекемелер кызметтерiнiн сапасыныц нашарлауы. Ауыл шаруашылыгы кэсiпорындарында жогары б ш к п мамандардыц тапшылыгы мэселесiн жуйелi тYрде шешу Yшiн бастапкыда мемлекеттщ экономикасыныц басты салаларыныц бiрi - ауыл шаруашылыгына деген ескелец урпактыц елеушз карым-катынасын идеологиялык негiзде езгерту кажет. Мамандыкты аскан жауапкершь лшпен дурыс тандай бiлу кажет, бiр жагынан грант негiзiнде бiлiм алу Ym^ жастар агротехника- лык ЖОО окуга тYседi, ал диплом алган соц езiнiн мамандыгы бойынша жумыска орналаспайды, барлыгы калада жумыс ю теп с келедi. Кэсiптiк жолды тандау эшресе, ауыл шаруашылыгы саласында саналы жэне жоспарланган болуы тиiс.
ЖаЬандану жагдайында, жаца акпараттык технологиялардыц енгiзiлуiмен, бэсекелеспктщ есуiмен осы уакытта дуниеге келген урпакта езгередi- олар езгермелi жагдайларга бейiмделуiмен, жылдам дамуымен шыгармашылык акылымен дербес ерекшеленедi. Дэл осы тургыдан кадрларды даярлау жуйесiн жаксартуга эрекет ету карастырылады- одан эрi ауыл шаруашылыгы жогары оку орындарына окуга тYсуi Yшiн окушыларды арнайы iрiктеу аркылы кабылдайтын ауылдык мектептерде мамандандырылган агросыныптарды куру, ягни окуы аякталганнан кейiн олар ез кызметiн А 0К жYЙесiнде жалгастыра алар едi.
Баска да салалардагыдай, ауыл шаруашылыгы саласында да А 0К кэсшорындарымен жогары оку орындарыныц интеграциялануы кYшейтiлген каркынмен журуi тиiс, ягни кэсiпорындар жумыска кабылданатын мамандарга ездерiнiн талаптары мен шарттарын коюы тиiс. Ал жогары оку орындары, сонымен катар, А 0К кэсшорындарымен туракты байланыс орнатуы керек, болашак жумыс берушiден шэкiртакы алу есебшен тагылымдама, тэж1рибе ету мYмкiндiгi кезделген максатты мамандар даярлау шарттар жасауы керек, бiр сезбен айтканда болашак мамандардыц бiлiмi мен дагдыларын жетiлдiру уmiн мYмкiндiктер куру. Ескiрген б ш м беру багдарламасы негiзiнде окыту, окытудыц инновациялык эдiстерi мен технологияларыныц жетюпеушшгшен кэсiби кадрларды даярлаудыц элсiздiгi сэйкест инвестициялардыц кемегiмен ез шешiмiн табуы керек, аграрлык гылымга инвестициялар ауыл шаруашылыгына тартылатын тiкелеi инвестициялардан элдекайда тиiмдi. Осы жагдай бойынша, ягни технологиялык жацгырту
сурактары бойынша сапалы серпш с талап етiледi - отандык аграрлык зерттеулердiн жогары дамыган жуйесiнiн дамынуына CYбелi Yлес косу керек, сондай ак, олардыц жYзеге асырылуына мониторинг пен бакылау кажет. [8]
Бесшш^ азык-тYлiк к а у ш а з д т . Жогарыда атлган мэселелерден баска, казiргi уакытта азык- тYлiк кауiпсiздiгiне де талап ^ ш е ш п отыр.
Ауылшаруашылык ецщрга елдiн экономикасы мен азык-тYлiк кауш ш здт жэне адамдардын кажеттiлiгiн камтамасыз етуде Yлкен рел аткарады. [13]
Казакстанныц агроенеркэсштш кешенiнiн тиiмдi жумыс жасауы елдiн азык-тYлiк кауiпсiздiгiн камтамасыз ету Yrnrn, халыктыц емiр CYру децгешн арттыру барысындагы езектi мэселе болып табылады. Экологиялык таза тамак ешмдерш ецщру мен тутыну кажеттiлiгi тауардыц осы тYрiне деген сураныска байланысты, денсаулыктыц жалпы улттык кундылык екенш когамныц сезiнуi, сонымен катар адамдардын ез денсаулыгыныц багасын тYсiнуiмен байланысты. Экологиялык таза тамак ешмдерш ецщру мен тутынудыц басты максаттары- халыктыц денсаулыгын, иммунитетiн жаксарту, орташа емiр CYру мерзiмiн узарту, сэбилер мен балалар елiмiн азайту. Экологиялык таза ешм ендiрiсi табиги ресурстардыц жагдайымен, технологиялык Yрдiстердiн денгейiмен, ендiрiсте колданылатын заттардыц сапасымен, олардыц коршаган ортага эсерiмен калыптасады. Оларды баскару жэне жогары сапалы ешм ецщрюшщ Yрдiсiн экономикалык реттеу Yшiн жогары мамандандырылган бiлiм, мэлiметтердiн кец базасы, камтамасыз ету мен бакылаудыц сэйкес кызметтершщ болуы кажет. [14]
Алтыншы, ауылшаруашылыгындагы мемлекеттiн акпараттык саясаты. Осыган байланысты, мемлекетпк билiк иерархиясында акпараттык билш мацызды орын алады, ауылшаруашылыгы саласында да ол ез мацыздылыгы мен езектшшн жоймайды. Ауылшаруашылыгы сферасында акпараттык ыкпал етудi дамыту Кецес Одагы кезiнде басталды, бiрак ол аграрлык насихаттаудыц тиiстi нэтижелерiн алумен ауыл шаруашылыгы такырыптарыныц, БАК-тыц курылымданган жуйесiнiн хабарларын накты атаулы багыттарымен ерекшеленген.
Казакстандык ауыл шаруашылыгы саласыныц дамуын арттыруга кабiлеттi усыныстар кешенiн атауга болады:
1. Пайдаланылатын фактiлердiн шартсыз дэлдiгi мен дурыстыгы. Кез келген жуйедегi кактыгыстардыц туындауыныц жиi таралатын себептерiнiн бiрi болып сенiмсiз акпаратты алу жэне ж1беру, немесе соцына дейiн дурыс ашылмаган акпараттар табылады. Осылайша, атап айтканда, мемлекет елдеп ауыл шаруашылыгынын жагдайы туралы сандык статистикамен толыктырылган ресми деректердi шыгарганда жэне осы саланыц табысты жумысы туралы мYдделi тулгаларды куэландыра отырып, кей жагдайларда ауыл шаруашылыгынын накты ж ай -к ^ш е катысты карама-кайшылыктар орын алады. Осындай сауатсыз шешiмдер нэтижесiнде мемлекет пен когам арасында Yлкен кедерп курылады, бул мемлекеттiн оныц халкы алдындагы курметi мен беделiнiн жогалуына кауiптi.
2. Озык тэжiрибелердi зерделеу мен насихаттау. Сондай ак, бiр жерде болатын бiрегейлiк пен практикалык тэжiрибе тиiмдi болуы мYмкiн. Осы идеяга сай баска елдердiн озык тэжiрибесiн жан- жакты зерттеу кажет, олардыц алынган нэтижелерш тек шыгындарын елшеп, оц жэне терiс жактарын, отандык ауыл шаруашылыгы нарыгыныц даму ерекшелштерш ескере отырып шешiм кабылдау кажет - бул тэжiрибе жарамды жэне пайдалы ма? Озык тэжiрибенi енгiзудiн айрыкша кажеттiлiгiн тек узак уакыт мал шаруашылыгы саласына тиiмдi жаца технологияларды енгiзумен айналысатын маман куэландыра алады.
3. Жацалыктардыц, тэсшдердщ, технологиялардыц экономикалык жэне идеологиялык непздемесг Аталган талап бойынша мемлекеттiн непзп мiндеттерi - бул когамга аграрлык саясаттыц дэлелдерi мен аргументтерiн когамга жетюзу, олардыц нэтижелерi бойынша туындауы мYмкiн ауыл шаруашылыгын ныгайту к аж етп л тн щ себеп-салдарлык байланысын тYсiндiру, шаруашылыкты жYргiзудiц заманауи технологиялары мен тэсiлдерiн насихаттауды кYшейту. Бiр сезбен айтканда, аграрлык пресса халыктыц кеп ш ш п Yшiн экономиканыц осы саласын мейшнше тартымды ету Yrn^ барын салуы керек. Салага каншалыкты кеп кызыгушылык болса, соншалыкты ол сапалы дами тYседi. Осы талапты жYзеге асыра отырып, мемлекет ел Yrn^ екi баска да кекейтесп мэселенi бiрден шешедi - ол азаматтардыц ауылдык жерлерде калгысы келмеуi жэне жумыссыздык себебi бойынша негурлым перспективалы калаларга халыктыц ш ю кешiп-конуы.
--- ---
4. Fылыми бiлiмдi насихаттау. Ауыл шаруашылыгы саласындагы гылыми зерттеулер, бiлiмнiн таралуы жаhандык кауiп-катерлерге (экономикалык жэне а з ы к ^ л ш дагдарысы, климаттыц езгеруi жэне т. б.) ауыл шаруашылыгын дайындау мен ныгайтуда мацызды орын алады. Бул талаптар Казакстандык гылымныц жетiстiктерiнiн таралуымен, отандык агротехникалык жэне зоотехникалык гылымныц жетютштерш насихаттаумен, ауыл шаруашылыгы мен енеркэсштщ озык адамдарыныц тэжiрибесiн енпзумен тыгыз байланысты. Мемлекет барлык жерде гылыми такырыптарга тYрлi лекциялар, баяндамалар, конференциялар еткiзу Yшiн жагдай жасауы, зерттеулер жасау Yшiн ынталандылу жумыстарын жургiзуi, жаца технологияларды колдану бойынша аукымды когамдык хабарламаларды арттыруы кажет, эсiресе ауылдык жерлерде.
Мысалы, Непал елшде эйелдер мен ерлердi катар ауылшаруашылыгы жешшндеп бiлiмдi терец мецгертудi насихаттайды. 0йткенi ол екеуi де кэсшкерлшпен айныса алады дейдi. Ал кэсшкерлш ез кезегiнде елдiн экономикасыныц есiп, ауылшарауашылыгыныц дамуына жэне кедейшшкпен кYресуге ыкпал етедi.
5. 0и м д ш жэне мал шаруашылыктары енiмдерiн ецщру мен оныц экспортын арттыру. Мал шаруашылыгы ешмдершщ экспортын арттыру Yrnrn мал жайылымдарыныц кунарлылыгын, енiмнiн сапасы мен енiмдiлiгiн арттыру кажет. Раждастандык галымдар алшаруашылыгы мацыздылыгын зерттей отырып, мал жайлымыныц келемiн жаца технологиялар аркылы кыскартуды усынады. Ол Yrnrn малдыц жем-шебiнiн кологиялык курамын арттыру кажет. [8]
Ягни, асыл тукымды мал алу, мал бордакылау алацдарын куру, кайта ендеу кэсiпорындарын жацгырту мен жацадан салу, есiмдiк шаруашылыгын дамыту, егiс алкаптарын арттыру, сумен камтамасыз етшген алкаптар аумагын арттыру.
Кец байтак жерi бар Казакстанныц ауыл шаруашылыгы ендiрiсiн дамытуга узак мерзiмдi салыстырмалы артыкшылыгы бар. Ауыл шаруашылыгы еш м дш гш жэне ауыл шаруашылыгын кайта ендеуде косылган кунды арттыру бойынша жумыстарды жалгастырып, ауыл шаруашылы- гында суды пайдалану тиiмдiлiгiн арттырумен бiрге жаhандык жылынудыц ыктимал салдарына есiмдiк шаруашылыгын бейiмделу бойынша шараларды кYшейту кажет. Ауылдык жерлерде халыктыц шамамен 50%-ы емiр CYретiндiгiн ескеретш болсак, онда аграрлык сектордыц дамуы- бул ауыл тургындарыныц емiр CYру сапасын арттырудыц басты факторы болып табылады. Осы тургыда, оцтайлы ауылдык модельдеу, ауылдыц элеуметтiк жэне инженерлш инфракурылымын дамыту бойынша жумыстарды жалгастыру. [15]
Ел алдында турган бYгiнгi мацызды мiндет бул- ауыл шаруашылыгы саласы непзп юрю кезiне айналдыру. Ол Yшiн 2021 жылга карай ауыл шаруашылыгы ешмдершщ жалпы жиынын 30%-га немесе 4,3 трлн. тецгеге дешн улгайту. Сонымен катар, ецбек ешмдшш 50%-га 1,2 млн. тецгеден 1,9 млн. тецгеге арттыру, экспорт 17%-га 2,1 млрд-тан 2,5 млрд. АКШ долларына дейiн, жэне импорт келемш 17%-га 3,4 млрд-тан 2,8 млрд. АКШ долларына дешн темендету кезделш отыр.
Сонымен катар, суармалы жерлердiн Yлесiн 40%-га ягни, 1,4 млн. га 2 млн га дешн арттыру, осыныц нэтижесшде юрю 30 есеге дешн кебейту.[9]
6. Кооперацияны дамыту. Агымдагы жылы ауылдык жерлерде 176 кооператив куру жоспарлануда, буныц нэтижесiнде 16 мыцга жуык езiн-езi жумыспен камтыгандар мен жумыссыздарды жумыска тарту кезделуде. Демек, бул кайта ендеу кэсшорындарыныц жуктелiмi артады дегендi бiлдiредi, атап айтсак, CYт - 170 мыц тонна (57-ден 65%), ет - 12мыц тонна (54-тен 58%), есiмдiк майы - 20 мыц тонна (30-дан 31%), кант кызылшасыныц канты - 16 мыц тонна (37- ден 50%), бул осы енiмдердi сырттан алуды азайтып, отандык тауарга суранысты арттырып, импортка тэуелдiлiктi темендетуге себеп болады. Н епзп басымдылык фермерлерге белiнедi:
мемлекетпк колдау 7 есеге, кебейедi, кооперативтер аркылы енiмдi еткiзудi, ауыл шаруашылыгы ешмдерш ецщру мен ендеудi 1,3 есеге дешн жэне жеке инвестиция келемш 134 млрд. тецгеден 427 млрд. тецгеге дешн арттыру. [9]
Осыган орай, Yкiметтiц 2017-2021 жылдарга арналган мемлекетпк багдарламасы косалкы шаруашылыктар мен усак фермерлiк кожалыктарды аукымды кооперацияларга бiрiктiру аркылы ендiрiстiн есiмi мен ауыл тургындарыныц жогары емiр CYру денгейiн камтамасыз етуге непзделген. Бул кооперациялар отандык аграрлык-енеркэсiптiк кешендi iшкi нарыкта езiнiн табиги жэне кунарлы енiмдерiмен тартымды етедi.[10]
0 з дамуыныц жаца кезенiнде Казакстанга халыктыц сешмш жаулап, ауыл шаруашылыгы енеркэшбшде ез максатын iске асыруда халыктыц рухын кетеру кажет. Ауыл шаруашылыгын
насихаттаудыц непзп мiндетi мемлекет пен когам мYдделерiн субъектшщ мYддесiне сэйкестендiру. Осы корытындыга келесiлердi жаткызуга болады: аудиторияга кедергiнi жену, оган сараланган кадам, ауыл шаруашылыгы кызметше когамдык бакылауды жузеге асыру. Мемлекет дер кезiнде бYкiл халыктыц кезшше ез жумысында кезге тYCкен iPi фермерлер мен ендiрiстiк кооперативтердi олардыц жетiстiктерi мен табыстарын атап, кетермелеуi тиiс. Ауыл шаруашылык саласына жас мамандарды тартудыц кажетп эдютершщ бiрi- тек кана мемлекеттiк емес, корпоративтш жэне жеке БАК-да отандык iPi фермерлер мен ендiрiстiк кооперативтердщ табыстары мен жетiстiктерiн жариялау, белсецщ тарату аркылы Казакстанныц агроенеркэсiптiк кешенш дамытуды насихаттау. Будан шыгатыны, ауыл шаруашылыгы такырыбыныц негiзгi тапсырыс берушю тiптi коммерциялык БАК Yшiн де мемлекет болуы тшс.
Токсан ауыз сездiн тобыктай туйiнi, ауыл шаруашылыгы - бул ерекше экономика саласы, ол енеркэсш салаларыныц немесе инновациялык технологиялардыц, урбанизациялаудыц каркынды дамуына карамастан, адам кызметiнiн басты тYрi болган жэне бола бередь Жалпы бYгiнгi тацда аграрлык секторды дамыту, соныц ш в д е дамушы елдерде ауыл шаруашылыгын дамыту езекп мэселе болып отыр. Буган дэлел ретiнде канадалык галымдар T.Awokuse мен R.Xie Does-тiн тогыз дамушы мемлекеттiн экономикасыныц дамуына ауылшаруашылыгыныц эсерiн зерттегендiгiн айтуга болады. Зерттеу эр елдерде бул мэселенщ эртYрлi екендiгiн керсеткен. Бiрак, экономиканыц дамуына ауылшаруашылыгыныц дамуыныц эсерi бар е к е н д т аныкталган.[12]
Тутастай алганда, Казакстандагы ауылшаруашылык секторы елдщ экономикалык есушщ алгышарты болады деген объективтi ыктималдык бар, бiрак жогарыда айтылган талдаулар бойынша ауыл шаруашылыгын серпiндi дамытуга кайшылык келтiретiн езектi мэселелер аныкталды- ауылшаруашылыгы тауарларын сактандыру жуйесiнiн мэселелерi, мемлекетпк колдаудыц дурыс ойластырылмаган саясаты, ендiрiстiк кооперативтердi калыптастыру туралы сурак, б ш к п мамандардыц жетiспеушiлiгi жэне т. б. Барлык осы мэселелер ел басшылыгыныц алдында тур жэне казiрдiн езв д е олардыц кепшiлiгi шешiлуде, бiрак кукыктык тетiктердiн кемшiлiктi себептерiнен, сондай-ак адамдардын психологиялык дайын болмагандыгынан олардыц жузеге асырылуы узакка созылган сипатта болып отыр.
Бакылау барысында сондай-ак аныкталганы, аграрлык саланыц кептеген киындыктары мYдделi тараптардыц кYш-жiгерiнiн жэне сындарлы шешiмдерiнiц аркасында шешiлуi тиiс, алайда, ауыл шаруашылыгынын барлык жуйесiнiн жэне ондагы болып жаткан процестердiн козгалткыш
■преп болып мемлекет табылады, ягни оныц мыкты колдауы мен назары. Эзiрге, тек каржылык кемек барлык жагдайды езгерте алмайды, ейткенi тиiстi акпараттык саясат аркылы менеджмент мэселелер^ ауыл шаруашылыгын дамыту стратегиясын жYзеге асыру жэне курылымдык рефор- малар сурактары ауыл шаруашылыгы саласындагы мемлекеттiк саясаттыц элi кYнге кYн тэртiбiнде калып отыр. ДС¥-га енген Казакстан Yrnrn барлык бул проблемалар ауыл шаруашылыгы саласын жокка шыгаруы мYмкiн, тшсшше мемлекеттiк шаралар жуйелiлiгiмен жэне ж еделдтм ен ерекшеленуi тиiс. Сондай ак, аграрлык саланы реформалау мемлекеттiк колдаудыц багыттарына езгерiстер енгiзе отырып, саланы жетiлдiру мен оныц тиiмдiлiгiн арттыруга, Yлкен жетiстiктер мен нэтижелерге кол жетюзуге мYмкiндiк бередi.
ЭДЕБИЕТ
[1] S.Vahid, Y.M.Reza. the role of economic development and management in agriculture: a brief review // international journal of advanced biological and biomedical research (ijabbr) 2015 , Volume 3, Number 1; Page(s) 61 To 64.
[2] «Казакстанныц Yшiнmi жангыруы: жаhандьщ бэсекеге кабшеттшж» атты Халыкка Жолдауы, 2017 жыл
[3] Минсельхоз совершенствует механизм субсидирования сельхозтоваропроизводителей / Официальный интернет- ресурс Министерства сельского хозяйства Республики Казахстан. http://mgov.kz. 23.09.2014.
http://ru.government.kz/kz/vvstupleniva
[4] Проблемы АПК Казахстана: а воз и ныне там // Информационно-аналитический центр. http://www.ia-centr.ru.
25.08.2014.
[5] Ауыл шаруашылыгына инвестиция кебейдг http://narvk.kz [6] Операция - кооперация / http://expertonline.kz. 03.03.2014.
[7] В Казахстане наблюдается дефицит специалистов / http://24.kz. 26.09.2014.
[8] P.Chanda, S. Sirohib. Sectoral Priorities for Sustainable Livestock Development in Rajasthan: Lessons from Total Factor Productivity // Growth Agricultural Economics Research Review Vol. 28 (Conference Number) 2015 pp 81-92
[9] Ауыл шаруашылыгы министрлт 2017 жылы 5 багытта жумыс ютейдг http://narvk.kz [10] Ауыл шаруашылыгы министрл^шщ 2017-2021 жылга дешнп жоспары
[11] L.N. Paudel, U. Meulen, C Wollny, H Dahal and M Gauly. Gender aspects in livestock farming: pertinent issues for sustainable livestock development in Nepal// Livestock Research for Rural Development 21 (3) 2009 http://www.lrrd.org/lrrd21/3/paud21040.htm
[12] Awokuse T., Xie R. Does Agriculture Really Matter for Economic Growth in Developing Countries? // Canadian Journal of Agricultural Economics/Revue canadienne d'agroeconomie. 2014. vol. 63, number 1. p. 77-99.
[13] T.Long, W.Yao 2 Complexity Study of Technical Innovation in Circular Agriculture// Management & Engineering 10 (2013) 1838-5745 http://search.proquest.com/openview/3bea89f19bc566df8f0dd716c0795c83/1?pq-origsite=gscholar&cbl=
2028702
[14] Калиева Д.А. Государственная политика поддержки продовольственного рынка в Республике Казахстан //
Analytic - 2012. - № 6. - Б. 27-29.
[15] Исахметова А.Н., Есполов Т.К. Трансформация организационно-экономического механизма закупок и поставок сельскохозяйственной продукции // Актуальные исследования в науке и образовании: материалы междунар.
науч.-практ. конф. - на каз., рус., и англ. языках - Шымкент, типография «Алем» 2017.- С.182-184.
REFERENCES
[1] S.Vahid, Y.M.Reza. the role of economic development and management in agriculture: a brief review // international journal of advanced biological and biomedical research (ijabbr) 2015 , Volume 3, Number 1; Page(s) 61 To 64.
[2] «Qazaqstannyng y ’shinshi zhangghyruy: zhahandyq ba’sekege qabilettilik» atty Khalyqqa Zholdauy, 2017 zhyl
[3] Minsel'khoz sovershenstvuet mekhanizm subsidirovaniya sel'khoztovaroproizvoditelei / Ofitsial'nyi internet-resurs Ministerstva sel'skogo khozyaistva Respubliki Kazakhstan. http://mgov.kz. 23.09.2014. http://ru.government.kz/kz/vystupleniya
[4] Problemy APK Kazakhstana: a voz i nyne tam // Informatsionno-analiticheskii tsentr. http://www.ia-centr.ru.
25.08.2014.
[5] Auyl sharuashylyghyna investitsiya ko’beidi. http://naryk.kz [6] Operatsiya - kooperatsiya / http://expertonline.kz. 03.03.2014.
[7] V Kazakhstane nablyudaetsya defitsit spetsialistov / http://24.kz. 26.09.2014.
[8] P.Chanda, S. Sirohib. Sectoral Priorities for Sustainable Livestock Development in Rajasthan: Lessons from Total Factor Productivity // Growth Agricultural Economics Research Review Vol. 28 (Conference Number) 2015 pp 81-92
[9] Auyl sharuashylyghy ministrligi 2017 zhyly 5 baghytta zhu’mys isteidi. http://naryk.kz [10] Auyl sharuashylyghy ministrligining 2017-2021 zhylgha deiingi zhospary
[11] N. Paudel, U ter Meulen, C Wollny, H Dahal and M Gauly. Gender aspects in livestock farming: pertinent issues for sustainable livestock development in Nepal// Livestock Research for Rural Development 21 (3) 2009 http://www.lrrd.org/lrrd21/3/paud21040.htm
[12] Awokuse T., Xie R. Does Agriculture Really Matter for Economic Growth in Developing Countries? // Canadian Journal of Agricultural Economics/Revue canadienne d'agroeconomie. 2014. vol. 63, number 1. p. 77-99.
[13] T.Long, W.Yao 2 Complexity Study of Technical Innovation in Circular Agriculture// Management & Engineering 10 (2013) 1838-5745 http://search.proquest.com/openview/3bea89f19bc566df8f0dd716c0795c83/1?pq-origsite= gscholar&cbl=
2028702
[14] Kalieva D.A. Gosudarstvennaya politika podderzhki prodovol'stvennogo rynka v Respublike Kazahstan Analytic 2012. -№6. -B. 27-29.
[15] Isahmetova A.N., Espolov T. Transformaciya organizacionno-ekonomicheskogo mehanizma zakupok i postavok sel'skohozyaistvennoi produkcii //Aktual'nye issledovaniya v nauke i obrazovanii: materialy mezhdunar. nauch.-prakt. konf. - na kaz., rus., i angl. yazykah - Shymkent, tipografiya «Alem» 2017.- S.182-184.
УДК 338.43
А. Ж. Бактиярова
Университет НАРХОЗ, Алматы, Казахстан ОСНОВНЫЕ ПРОБЛЕМ Ы И ТЕКУЩАЯ СИТУАЦИЯ
В СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОМ СЕКТОРЕ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
Ключевые слова: сельскохозяйственный сектор, конкурентоспособность, субсидии, инвестиции, фермеры.
Аннотация. Цель исследования заключается в том, чтобы изучить деятельность по устойчивому развитию сельскохозяйственного сектора в Республике Казахстан и исследовать теоретические и практические основы для развития промышленности. Работа освещает текущее состояние сельскохозяйственного сектора в Республике Казахстан и ее основные проблемы. В статье описываются возможности активизации сельскохозяйственных программ страны, направленных на развитие сельскохозяйственного сектора, и меры, которые реализуются. Вместе с тем в развитии аграрного сектора Республики Казахстан по-прежнему остаются нерешенными некоторые вопросы, в частности, улучшение деятельности товаропроизводителей, систем страхования, производства сырьевых товаров с низким доходом, субсидий на сельскохозяйственное производство, фермерских хозяйств и консолидации фермерских хозяйств, нехватка квалифицированных рабочих, отечественных сельхозпроизводителей, неспособность конкурировать с низкокачествен
ной продукцией.
