บทวิจารณ์หนังสือ (
บทวิจารณ์หนังสือ ( BO B O OK O K R RE EV VI IE EW W) ) โลกทัศน์ชาวพุทธ
A Buddhist Worldview”
พระมหาธนกร กิตฺติปญฺโ Phramahathanakorn kittipanyo วิทยาเขตนครสวรรค์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย Nakhon Sawan Campus Mahachulalongkornrajavidyalaya University Email: [email protected]
ความน า ความน า
ส ำหรับเป้ำหมำยของบทควำมเรื่อง “โลกทัศน์ชำวพุทธ A Buddhist Worldview” ผู้เขียนบทควำมแรก ลักษณะพิเศษของพระพุทธศำสนำ ปำฐกถำแสดงในกำรประชุมองค์กำรพุทธสนิกสัมพันธ์แห่งโลก ครั้งที่ 19 ณ พุทธสมำคมแห่งประเทศไทย ในบทควำมที่สอง พุทธทัศนะเรื่องจัดกำรศึกษำเพื่อควำมสมดุล ปำฐกถำแสดงแก่สภำ หลักสูตรและกำรสอนแห่งโลก ข้ำพเจ้ำได้น ำเสนอวิธีกำรจัดกำรศึกษำ ซึ่งมีพื้นฐำนอยู่บนหลักกำรจัดกำรศึกษำแนว พุทธที่จะบูรณำกำรทิศทำงใหม่แห่งประสบกำรณ์มนุษย์ที่วิทยำศำสตร์เกียดกันไม่ให้เข้ำมำ หลักกำรที่ในเวลำ เดียวกันอยู่เหนือวิทยำศำสตร์ซึ่งไม่รวมสิ่งอื่น สิ่งนี้เป็นไปได้เพรำะพุทธธรรมในขณะที่ก้ำวล้ ำห่วงพ้นข้อจ ำกัดใน วิทยำศำสตร์ แต่กระนั้นก็ไปกันได้อย่ำงดีกับหลักวิทยำศำสตร์ บทควำมที่สำม เป็นปำฐกถำแสดงในกำรประชุมสุด ยอดของผู้น ำศำสนำและจิตวิญญำณ เพื่อสันติภำพแห่งโลกในปีสหัสวรรษ จัดขึ้นที่องค์กำรสหประชำชำติ
ผู้เขียน : พระธรรมโกศำจำรย์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต), ศ.,ดร.
ปีที่พิมพ์ : 2548
ส ำนักพิมพ์ : มหำจุฬำลงกรณรำชวิทยำลัย ISBN : 974-364-123-8
624 วารสาร มจร พุทธปัญญาปริทรรศน์ ปีที่ 4 ฉบับที่ 3 (กันยายน – ธันวาคม 2562)
บทวิจารณ์
บทวิจารณ์
หนังสือเล่มนี้เป็นกำรรวมบทควำมที่รวมไว้ ณ ที่นี้เขียนขึ้นในโอกำสต่ำง ๆ ส ำหรับผู้ฟังที่ต่ำงกัน ด้วยเหตุนี้
จึงค่อนข้ำงหลำกหลำยในสิ่งที่น ำมำแสดง แต่กระนั้นก็แสดง แต่กระนั้นก็แสดงถึงควำมเป็นหนึ่งเดียว ควำมเป็น เอกภำพของข้ำพเจ้ำที่เพียรพยำยำมแสดงซึ่งสถำนภำพชัดเจนของพระพุทธศำสนำในโลกยุคร่วมสมัย กล่ำวคือโลก ทัศน์สมัยใหม่ (หรือถ้ำจะพูดว่ำโลกทัศน์ภำยหลังสมัยปัจจุบัน) ควำมเพียรพยำยำมที่จะท ำเช่นนั้นเป็นสิ่งที่ข้ำพเจ้ำ หลีกเลี่ยงไม่พ้น ข้ำพเจ้ำเป็นพระสงฆ์ในพระพุทธศำสนำและเป็นนักกำรศึกษำในโลกสมัยใหม่ ทุกสิ่งที่ข้ำพเจ้ำท ำ หรือพูดเป็นเครื่องแสดงให้เห็นและช่วยหล่อหลอมโลกทัศน์ชำวพุทธสมัยใหม่ ซึ่งจะกลำยเป็นสิ่งที่ถูกทอดทิ้งไปหำก ไม่ใช้ควำมเพียรที่จะชี้แจงซึ่งโลกทัศน์ ในรูปแบบที่ปะติดปะต่อกันนอกจำกสิ่งที่ข้ำพเจ้ำมีฐำนะผูกพันเชิงวัฒนธรรม กับประวัติศำสตร์ ข้ำพเจ้ำยังกล้ำพิสูจน์ว่ำ พระพุทธศำสนำสนับสนุนให้ชำวโลกมีโลกทัศน์ใหม่ได้ โลกทัศน์ที่จะ บรรเทำปัญหำและสิ่งโต้เถียงกันในยุคที่มีอยู่อันเดียวในโลกนี้ให้เบำบำงลงไป
ผู้เขียนชื่อ ศำสตรำจำรย์ พระธรรมโกศำจำรย์,ศ.,ดร. (พระพรหมบัณฑิต ประยูร ธมฺมจิตฺโต) ปัจจุบัน ด ำรงต ำแหน่ง กรรมกำรมหำเถรสมำคม เจ้ำคณะใหญ่หนกลำง เจ้ำอำวำสวัดประยุรวงศำวำส กรุงเทพมหำนคร ท่ำนเข้ำสู่ร่มกำสำวพัสตร์บวชเป็นสำมเณรเมื่ออำยุ 12 ปีได้ส ำเร็จเปรียญธรรม 9 ประโยค ขณะที่ยังเป็นสำมเณรใน ปีพุทธศักรำช 2519 พระบำทสมเด็จพระเจ้ำอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงอุปถัมภ์ กำรอุปสมบทของท่ำน ในพระ บรมรำชำนุเครำะห์ที่พระบรมมหำรำชวังวัดพระศรีรัตนศำสดำรำม
ส่วนรำยละเอียด เริ่มต้นด้วยควำมน ำมีเนื้อหำแบ่งออกเป็น 4 ส่วน คือ ส่วนที่ 1. ลักษณะพิเศษของ พระพุทธศำสนำ 2. พุทธทัศนะเรื่องจัดกำรศึกษำเพื่อควำมสมดุล 3. พุทธทัศนะสลำยควำมขัดแย้ง 4. กำรเผยแผ่
พระพุทธศำสนำเพื่อสันติภำพของโลก
สิ่งที่โดดเด่นในหนังสือเล่มนี้ คือการเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์
มนุษย์ทุกวันนี้ยึดเอำโลกทัศน์ของยุคเทคโนโลยีอุตสำหกรรม ฟริทจอฟ แคปรำ ให้ค ำจ ำกัดควำมของ โลกทัศน์ว่ำ “เป็นกลุ่มของแนวควำมคิด ค่ำนิยม กำรรับรู้ และแนวปฏิบัติที่ชุมชนมีส่วนร่วม ซึ่งสร้ำงกรอบในกำร มองควำมจริงและเป็นพื้นฐำนให้กับกำรที่ชุมชนก่อตัวขึ้นมำ”
โลกทัศน์ ที่ส ำคัญในวัฒนธรรมโลกจะประกอบด้วยควำมคิดและค่ำนิยม นำยวิลลิส ฮำร์แมนได้บอกชื่อ ส่วนประกอบของโลกทัศน์ในยุคอุตสำหกรรมไว้ดังนี้ ควำมคำดหวังให้มีควำมเจริญทำงด้ำนวัตถุแบบไม่จ ำกัดพร้อม กับกำรบริโภคที่เพิ่มขึ้นมิได้ขำด ควำมเชื่อมั่นว่ำวิทยำศำสตร์และเทคโนโลยีจะแก้ไขปัญหำทุกอย่ำงควำมเป็นนำย เหนือธรรมชำติกำรแข่งขันและลัทธิปัจเจกบุคคล อำจจะพูดได้ว่ำโลกทัศน์ดังกล่ำวนี้ ได้น ำไปสู่กำรเสื่อมโทรมของ สิ่งแวดล้อมกำรท ำให้ทรัพยำกรธรรมชำติหมดสิ้นไป กำรควบคุมเทคโนโลยีที่ไร้ผล และที่ส ำคัญที่สุดคือกำรขำด ควำมสมดุลในกำรพัฒนำวัตถุและจิตใจ
หำกว่ำเรำประสงค์ที่จะจัดตั้งควำมสมดุล ในกำรพัฒนำวัตถุและจิตใจเรำต้องเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์ซึ่ง เป็นผลมำจำกกำรเปลี่ยนวิธีกำรคิดของเรำ อย่ำงถอนรำกถอนโคนตำมนัยของนำยโธมัสคุนห์กำรเปลี่ยนโลกทั้งนี้
เกิดขึ้นและชะงักไปบ้ำงอย่ำงที่ไม่สม่ ำเสมอเรียกว่ำ กำรเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์
หนังสือเล่มนี้มีเนื้อหำที่มุ่งเน้นกำรปฏิบัติ ทำงศำสนำแห่งประชำธิปไตย ดร.เอ็มเบคกำร์ ได้กล่ำวไว้ว่ำ พระพุทธศำสนำเป็นขบวนกำรแห่งประชำธิปไตย ยกย่องประชำธิปไตย ในศำสนำ สังคมและกำรเมืองและ พระพุทธศำสนำได้รับกำรยอมรับว่ำเป็นศำสนำที่มีควำมเหมำะสมมำกที่สุดส ำหรับสังคมประชำธิปไตยเพรำะทรง สอนเน้นย้ ำในหลักกำรประชำธิปไตย 3 ประกำรคือ เสรีภำพ สมภำพ และภำรดรภำพ
625
Journal of MCU Buddhapanya Review Vol. 4 No. 3 (September - December 2019)
1) หลักเสรีภำพพระพุทธองค์ให้เสรีภำพในด้ำนควำมคิด ทำงค ำพูด และกำรตรวจสอบซึ่งกำรให้
อิสรภำพในทุกด้ำนนี้จ ำเป็นมำกในพระพุทธศำสนำ เพรำะเป้ำหมำยสูงสุดคือควำมหลุดพ้น หรือเรียกว่ำ วิมุตติ
หรือที่เรียกว่ำอิสรภำพจำกพันธนำกำรทั้งปวงในชีวิต
2) สมภำพ พระพุทธองค์ได้ทรงกล่ำวว่ำ คนมิได้ดีเลวเพรำะวรรณะ คนจะดีเลวล้วนแล้วมำจำก กรรมเก่ำในสมัยนั้นพระพุทธองค์ทรงให้เสรีภำพแก่สตรีให้เท่ำเทียมบุรุษ ซึ่งในสมัยนั้นสตรีเป็นช้ำงเท้ำหลังพระพุทธ องค์ได้ทรงแต่งตั้งให้มีภิกษุณีขึ้น เพื่อเป็นกำรยกสถำนะภำพทำงสังคมของสตรีและยังทรงตรัสว่ำ สตรีก็สำมำรถ บรรลุธรรมขั้นสูงสุดได้เช่นกัน
3) ภำรดรภำพ พระพุทธองค์ทรงกล่ำวไว้ว่ำ สรรพสัตว์ทั้งหลำยที่มำเกิดมำในโลกนี้ล้วนแล้ว แต่เคยเป็น ญำติสนิทมิตรสหำยกันแล้วทั่งสิ้นไม่ชำติใดก็ชำติหนึ่ง ซึ่งเป็นหลักของภำรดรภำพ
ภำพรวมของหนังสือเล่มนี้เป็นหนังสือเน้นไปที่ค ำสอนในพระพุทธศำสนำค ำบำลีว่ำ“ภำวนำ” โดยทั่วไป แปลว่ำ “กำรพัฒนำ” ซึ่งมี 4 ประกำรที่รวมกำรพัฒนำทำงเทคโนโลยีและกำรพัฒนำทำงจิตเข้ำไว้ด้วย กำรพัฒนำ ทั้ง 4 ประกำรคือ
1. กำรพัฒนำทำงกำย (กำยภำวนำ) เป็นกำรพัฒนำกำยพร้อมกับสิ่งแวดล้อมทำงวัตถุ
2. กำรพัฒนำสังคม (สีลภำวนำ) เป็นกำรพัฒนำควำมสัมพันธ์ที่ดีและเป็นมิตรกับคนอื่น 3. กำรพัฒนำจิต (จิตตภำวนำ) เป็นกำรพัฒนำสภำวะทำงจิต
4. กำรพัฒนำปัญญำ (ปัญญำภำวนำ) เป็นกำรพัฒนำควำมรู้รอบ
เพื่อให้บรรลุผลถึงกำรพัฒนำที่สมดุลระหว่ำงกำยกับจิต บุคคลต้องได้รับกำรศึกษำ 3 ประกำร (ไตรสิกขำ) ในพระพุทธศำสนำคือ 1) อธิสีลสิกขำ มุ่งให้เกิดกำรพัฒนำกำยและสังคม 2) อธิจิตตสิกขำ มุ่งให้เกิด กำรพัฒนำจิต 3) อธิปัญญำสิกขำ มุ่งให้เกิดกำรพัฒนำปัญญำ
เสน่ห์ของหนังสือเล่มนี้คือ ผู้วิจำรณ์มีควำมคิดที่เห็นด้วยกับผู้เขียนหนังสือเรื่อง “โลกทัศน์ชำวพุทธA Buddhist Worldview” ใน 3 ส่วน ได้แก่กำรแสดงถึงควำมเป็นหนึ่งเดียว สถำนภำพชัดเจนของพระพุทธศำสนำ ในโลกยุคร่วมสมัย คือโลกทัศน์สมัยใหม่ ในฐำนะพระสงฆ์ในพระพุทธศำสนำและเป็นนักกำรศึกษำในโลกสมัยใหม่
รูปหนึ่ง ผูกพันเชิงวัฒนธรรมกับประวัติศำสตร์ และผู้กล้ำพิสูจน์ว่ำ พระพุทธศำสนำสนับสนุนให้ชำวโลกมีโลกทัศน์
ใหม่ โลกทัศน์ที่จะบรรเทำปัญหำและสิ่งโต้เถียงกันในยุคที่มีอยู่อันเดียวในโลกนี้ให้เบำบำงลงไป โดยในส่วนแรก ได้แนะน ำควำมคิดในควำมเปลี่ยนระดับพื้นฐำนในโลกทัศน์
ส่วนที่สอง เป็นปำฐกถำแสดงในกำรประชุมสุดยอดของผู้น ำศำสนำและจิตวิญญำณเพื่อสันติภำพแห่ง โลกในปีสหัสวรรษ
ส่วนสุดท้ำย กำรเผยแผ่พระพุทธศำสนำ มุ่งให้เป็นกำรท ำงำนเพื่อสันติภำพ ควำมปรองดอง และควำม เจริญรุ่งเรืองในทุกระดับชั้น เริ่มแต่จิตใจของปัจเจกชน จนถึงส่วนรวม
ข้อสังเกตส่งท้ำยว่ำ ในพระพุทธศำสนำมีโลกทัศน์ใหม่เกี่ยวกับกำรพัฒนำให้สมดุล มีพื้นฐำนอยู่บนโลก ทัศน์แบบองค์รวม ตำมกฏปฏิจจสมุปบำท ที่ทุกสิ่งทุกอย่ำงอำศัยกันและกันเกิดขึ้น และสัมพันธ์ซึ่งกันและกันใน โลกนี้มีคน 3 ประเภทคือ คนตำบอด คือคนผู้ที่มีปัญญำบอด ไม่มีควำมรู้ในวิทยำศำสตร์และเทคโนโลยี ไม่มีควำมรู้
ในทำงธรรม คนตำเดียว คือคนผู้ที่รู้เฉพำะวิทยำศำสตร์และเทคโนโลยีด้ำนเดียว และคนสองตำ ได้แก่ผู้ที่ประดับ ด้วยควำมรู้เกี่ยวกับวิทยำศำสตร์และเทคโนฯ และมีควำมรู้ในพระพุทธศำสนำส ำหรับชีวิตด้วย
แนวคิดที่ไม่เห็นด้วย ผู้วิจำรณ์มีควำมคิดเห็นว่ำ หนังสือเล่มนี้ฉบับเดิมเป็นภำษำอังกฤษ แล้วแปล ออกมำเป็นฉบับภำษำไทย ซึ่งกำรแปลจำกภำษำอังกฤษมำเป็นภำษำไทยนั้น ยังมีข้อบกพร่องมีเนื้อหำสำระไม่
ครบถ้วน ท ำให้กำรค้นคว้ำข้อมูลบ้ำงส่วนหำเนื้อหำไม่ได้ ยกตัวอย่ำงเช่นกำรแปลเชิงอรรถที่เป็นภำษำอังกฤษมำ
626 วารสาร มจร พุทธปัญญาปริทรรศน์ ปีที่ 4 ฉบับที่ 3 (กันยายน – ธันวาคม 2562)
เป็นภำษำไทยเอกสำรอ้ำงอิงไม่ครบ ท ำให้ยำกต่อกำรค้นคว้ำเพิ่มเติม ส่วนในด้ำนของเนื้อหำขำดกำรอ้ำงคัมภีร์
พระไตรปิฎก
ในหนังสือเล่มนี้ได้พูดถึงปัญหำและทำงออกที่เกิดขึ้นกับชำวพุทธเท่ำนั้น แต่ไม่ได้เสนอทำงออกให้กับ ศำสนิกอื่น ที่โหยหำสันติภำพ ด้วยวิธีกำรแบบพุทธ เป็นเพียงโลกทัศน์ชำวพุทธเพียงท่ำนเดียว ขำดควำมคิดเห็นอัน หลำกหลำยและไม่ครอบคลุมเนื้อหำของค ำสอนทำงพระพุทธศำสนำ
สรุป สรุป
หนังสือเล่มนี้ถือได้ว่ำ เป็นหนังสือที่อุดมปัญญำ เป็นแนวทำงในกำรแสวงเปลี่ยนโลกทัศน์ใหม่ ในกำร ประชุมสุดยอดผู้น ำชำวพุทธนี้ จะมีควำมหมำยต่อโลกยิ่งขึ้นถ้ำจะร่วมกันแสวงหำนโยบำยแท้จริง เกี่ยวกับประเด็น ร่วมสมัยเช่นสันติภำพของโลก สิทธิมนุษยชน กำรอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม กำรศึกษำ และกำรพัฒนำพระพุทธศำสนำ ทุกวันนี้ จะมีบทบำทช่วยให้โลกมีสันติภำพได้ ถ้ำผู้น ำชำวพุทธรวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันและถ้ำจะร่วมมือกันกับ องค์กำรสหประชำชำติ ทั้งในระดับท้องถิ่นระดับชำติ และนำนำชำติ ด้วยควำมพยำยำมร่วมมือกันเพื่อให้ได้มำซึ่ง สันติภำพถำวรถ้ำผู้น ำโลกชำวพุทธไม่สำมัคคีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้วก็ไม่ง่ำยเลยที่จะส่งเสริมสันติภำพของโลก ได้ขอให้เรำอย่ำลืมค ำขวัญที่ว่ำ “รวมกันเรำอยู่แยกหมู่เรำตำย”
