MULTI-CRITERIA DECISION MAKING METHOD FOR EVALUATION OF NON-MOTORIZED TRANSPORTATION NETWORKS IN UNIVERSITY AREAS IN CHIANG MAI PROVINCE

(1)

การประยุกต์ใช้วิธีการตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ ส าหรับการประเมิน โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัย

ในจังหวัดเชียงใหม่

จุฬาลักษณ์ วณิชยาไพสิฐ

ปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต

สาขาวิชาการออกแบบและวางแผนสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยแม่โจ้

พ.ศ. 2561

(2)

การประยุกต์ใช้วิธีการตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ ส าหรับการประเมิน โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัย

ในจังหวัดเชียงใหม่

จุฬาลักษณ์ วณิชยาไพสิฐ

วิทยานิพนธ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของความสมบูรณ์ของการศึกษาตามหลักสูตร ปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต

สาขาวิชาการออกแบบและวางแผนสิ่งแวดล้อม บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยแม่โจ้

พ.ศ. 2561

ลิขสิทธิ์ของมหาวิทยาลัยแม่โจ้

(3)

การประยุกต์ใช้วิธีการตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ ส าหรับการประเมิน โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัย

ในจังหวัดเชียงใหม่

จุฬาลักษณ์ วณิชยาไพสิฐ

วิทยานิพนธ์นี้ได้รับการพิจารณาอนุมัติให้เป็นส่วนหนึ่งของความสมบูรณ์ของการศึกษา ตามหลักสูตรปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต

สาขาวิชาการออกแบบและวางแผนสิ่งแวดล้อม

พิจารณาเห็นชอบโดย อาจารย์ที่ปรึกษา

อาจารย์ที่ปรึกษาหลัก

(อาจารย์ ดร.พันธุ์ระวี กองบุญเทียม)

วันที่ เดือน พ.ศ.

อาจารย์ที่ปรึกษาร่วม

(รองศาสตราจารย์ ดร.ณัชวิชญ์ ติกุล)

อาจารย์ที่ปรึกษาร่วม

(อาจารย์ ดร.วิทยา ดวงธิมา)

ประธานอาจารย์ประจ าหลักสูตร

(อาจารย์ ดร.พันธุ์ระวี กองบุญเทียม)

บัณฑิตวิทยาลัยรับรองแล้ว

(รองศาสตราจารย์ ดร.เกรียงศักดิ์ เม่งอ าพัน) คณบดีบัณฑิตวิทยาลัย

(4)

ค

บทคัดย่อ ภาษาภาษาไทย

ชื่อเรื่อง การประยุกต์ใช้วิธีการตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ ส าหรับการ ประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัย ในจังหวัดเชียงใหม่

ชื่อผู้เขียน นางสาวจุฬาลักษณ์ วณิชยาไพสิฐ

ชื่อปริญญา วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการออกแบบและวางแผน สิ่งแวดล้อม

อาจารย์ที่ปรึกษาหลัก อาจารย์ ดร.พันธุ์ระวี กองบุญเทียม

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์สามประการ 1) เพื่อศึกษาความต้องการส าหรับการเดินเท้าและการ ใช้จักรยานในพื้นที่มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่ 2) เพื่อศึกษาปัจจัยและจัดท าเกณฑ์ในการ ประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ และ 3) เพื่อน ามาประยุกต์ใช้ในการออกแบบและ วางแผนโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในมหาวิทยาลัยแม่โจ้

การศึกษานี้เกิดขึ้นในมหาวิทยาลัยสามแห่ง ได้แก่ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ มหาวิทยาลัย แม่โจ้ และมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยท าการสุ่มประชากร 1,100 ตัวอย่าง ด้วยวิธีการสุ่มตาม สัดส่วน (Quota Sampling) และให้ตอบแบบสอบถามการให้ค่าความส าคัญของปัจจัยโดยประชากร ตัวอย่าง ใช้เทคนิคการให้ค่าคะแนนด้วยวิธีมาตรวัดแบบเรียงล าดับ (Ranking Scale)

ได้มีการคัดเลือกปัจจัยจากประชากรตัวอย่างเพื่อจัดกลุ่มปัจจัย (Grouping Factor) โดย ผู้เชี่ยวชาญ 15 ท่าน และให้ค่าน้ าหนักปัจจัยแต่ละระดับโดยกระบวนการวิเคราะห์เชิงล าดับชั้น (Analytical Hierarchy Process: AHP) หลังจากนั้นน าเกณฑ์ที่ได้มาประยุกต์ใช้กับมหาวิทยาลัยแม่

โจ้ โดยการออกแบบผังทางเลือกจ านวน 3 ผัง และคัดเลือกด้วยการให้คะแนนแบบเปรียบเทียบทีละ ผัง (Pair-wise Analysis) โดยผู้ทรงคุณวุฒิจากมหาวิทยาลัยแม่โจ้ 5 ท่าน

ประชากรตัวอย่างเห็นว่า กลุ่มปัจจัยหลักด้านความปลอดภัยเป็นปัจจัยที่ถูกให้ความส าคัญมาก ที่สุด (32.23%) ส่วนปัจจัยหลักรองลงมาคือด้านลักษณะเส้นทาง การเชื่อมโยง และความต่อเนื่อง (25.35%) ผลการให้ค่าน้ าหนักของผู้เชี่ยวชาญพบว่า ปัจจัยหลักที่มีค่าน้ าหนักสูงที่สุดคือ ความ ปลอดภัย (41.10%) ปัจจัยหลักรองลงมาคือ ด้านนโยบาย (22.69%) ซึ่งประชากรตัวอย่างไม่ได้

กล่าวถึง

ผลจากการน ามาประยุกต์ใช้พบว่าผังที่ได้คะแนนสูงที่สุด 40 คะแนนคือ ผังทางเลือกที่ 3 ซึ่งมี

แนวคิดการออกแบบโดยการปรับโครงสร้างถนนใหม่ให้มีความกระชับและครอบคลุมมากขึ้น ลดความ

(5)

ขัดแย้งระหว่างการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์และใช้เครื่องยนต์ มีพื้นที่สีเขียวขนาดใหญ่ และจุด บริการจ านวนมาก แต่ข้อเสียของผังทางเลือกนี้คือการใช้งบประมาณในการก่อสร้างและการดูแล รักษา

เกณฑ์การประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัย ในจังหวัด เชียงใหม่สามารถน าไปปรับใช้กับการพัฒนาผังโครงข่ายของมหาวิทยาลัยต่างๆ และเหมาะกับการ ปรับใช้ในพื้นที่เมืองหรือใจกลางเมืองที่มีพื้นที่ขนาดเล็ก เนื่องจากการสัญจรภายในมหาวิทยาลัยมี

ความคล้ายคลึงกับกิจกรรมของเมืองคือ แหล่งงาน ร้านค้า และที่พักอาศัย จึงสามารถน ามาปรับใช้

ร่วมกันในการศึกษาครั้งต่อไป

(6)

จ

บทคัดย่อ ภาษาอังกฤษ

Title MULTI-CRITERIA DECISION MAKING METHOD

FOR EVALUATION OF NON-MOTORIZED TRANSPORTATION NETWORKS IN UNIVERSITY AREAS IN CHIANG MAI PROVINCE

Author MissChulalux Wanitchayapaisit

Degree Master of Science in Environmental Design and

Planning

Advisor Committee Chairperson Dr. Punravee Kongboontiam

ABSTRACT

This study has three objectives: 1) to study the needs of pedestrians and cyclists within the university campuses in Chiang Mai, 2) to study the factors and develop criteria for evaluating the non-motorized roaming network and 3) to apply the criteria into the design and planning of the non-motorized roaming network around Maejo University.

The study was conducted in three university. Chiang Mai Rajabhat University, Maejo University and Chiang Mai University. Random sampling was done with Quota Sampling Method for 1,100 participants in the university. Each participants was asked to fill the Significant Evaluation of Factor Questionnaire with Ranking Scale Evaluation Technique.

Then, the factors identified were selected by fifteen experts and organized via Grouping Factor. The experts gave each factor a weight by Analytical Hierarchy Process (AHP). The evaluation criteria were applied to Maejo University through three alternative plans. The plans were then compared with Pair-wise Analysis rating by five experts from Maejo University.

The participants considered that the main and most important factor was Security (32.23%) and the second important factor was Route Profile, Connectivity and Continuity (25.35%). The expert’s weight values revealed that the main factor with the highest weight was Security (41.10%) comparing the following minor

(7)

factors construction and design (19.33%) safety precaution (11.8%) surfaceand construction standard (9.75%). The second most important factor was Policy (22.69%) which was not identified by the sampling.

The Applied Results indicated that the plan with the highest point (40 points) was Plan 3. The idea was to modify the route structure with more concise and coverage, reduce the conflicts between non-motorized and motorized transportation, provide a large green space and several service points. The disadvantage of this plan was the cost of construction and maintenance.

The evaluation criteria for the non-motorized roaming network within the university campuses in Chiang Mai Province can be applied to network developments by other universities. It is also suitable for application in the urban areas or city areas with limited space. Since roaming within the university is somewhat similar to town activities i.e. work resources, shops and houses. Such applications can be explored further in the future studies.

(8)

ช

กิตติกรรมประกาศ

วิทยานิพนธ์เล่นนี้ส าเร็จได้ด้วยความช่วยเหลือ และความกรุณาจาก ผศ.ดร.ด ารงศักดิ์ รินชุมภู

ประธานกรรมการสอบ รศ.ดร.ณัชวิชญ์ ติกุล อ.ดร.วิทยา ดวงธิมา ที่ปรึกษาร่วม และอ.ดร.พันุ์รวี กอง บุญเทียม ที่ปรึกษาหลักที่คอยให้ค าปรึกษา แนะน าแนวทางแก้ไข และผลักดันจนวิทยานิพนธ์เล่มนี้

ส าเร็จลุล่วงไปด้วยดี

ขอขอบพระคุณ อ.ดร.นพดล กรประเสริฐ อ.ดร.อรรถวิทย์ อุปโยคิน อ.ดร.ปรีดา พิชยาพันธ์

อ.ดร.เกรียงไกร อรุโทยานันท์ อ.ดร.มานพ แก้วโมราเจริญ นายประคอง ยอดหอม นายชาคริต ชูวุฒยา กร ผศ.ดร. เสริมศักดิ์ อาษา รศ.ศิริชัย หงษ์วิทยากร อ.ดร.จิราคม สิริศรีสกุลชัย อ.ดร.โชคอนันต์ วาณิชย์

เลิศธนาสาร ผศ.จรัสพิมพ์ บุญญานันต์ ผศ.ดร.แทนวุธธา ไทยสันทัด อ.ดร.นิกร มหาวัน รศ.ดร.อรทัย มิ่งธิพล อ.ดร.มุจรินทร์ ผลจันทร์ และ ผศ.ดร.ด ารงศักดิ์ รินชุมภู ขอขอบพระคุณผู้เชี่ยวชาญทุกๆท่านที่

สละเวลาอันมีค่า ตอบรับการสัมภาษณ์อย่างอบอุ่นและเป็นกันเอง ทั้งให้ความคิดเห็น ข้อคิดต่างๆ และ สนับสนุนการให้ข้อมูลเป็นอย่างดี ขอขอบพระคุณผู้เชี่ยวชาญทุกท่านเป็นอย่างสูงมา ณ ที่นี่อีกครั้ง

ขอกราบขอบพระคุณอาจารย์ทุกท่านที่คอยสั่งสอน และให้ความรู้ต่อผู้วิจัยมาจนถึงปัจจุบัน ทั้งเนื้อหาการเรียน การใช้ชีวิต แนวคิดในการท างาน

ขอขอบคุณบุคลากรในคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการออกแบบสิ่งแวดล้อม และเจ้าหน้าที่

มหาวิทยาลัยทุกท่านที่คอยช่วยด าเนินการและอ านวยความสะดวกตลอดระยะเวลาที่ผู้วิจัยศึกษาและท า การวิจัย ขอบคุณเพื่อน พี่ น้อง สาขาการออกแบบและวางแผนสิ่งแวดล้อมรวมถึงสาขาผังเมือง ที่คอย เป็นก าลังใจ และช่วยเหลือผู้วิจัยมาโดยตลอด

ขอขอบพระคุณสถานที่ท างานสตูดิโอแลนด์สเคปที่ให้พื้นที่ท างานตลอดทั้งวัน รวมถึงพี่ๆ น้องๆ และอาจารย์ที่คอยผลักดัน ให้ก าลังใจ แนวความคิดทั้งทางโลกและทางธรรม ท าให้ผู้วิจัยมี

ก าลังใจในการพัฒนางานต่อไป

สุดท้ายนี้ ขอกราบขอบพระคุณ บิดา มารดา และครอบครัวที่อบอุ่น ที่ให้ความห่วงใย สนับสนุนและส่งเสริมการศึกษารวมทั้งเป็นก าลังใจที่ส าคัญที่สุดของผู้วิจัยเสมอมา

จุฬาลักษณ์ วณิชยาไพสิฐ พฤษภาคม 2561

(9)

สารบัญ

หน้า บทคัดย่อภาษาภาษาไทย ... ค บทคัดย่อภาษาอังกฤษ ... จ กิตติกรรมประกาศ... ช สารบัญ ... ซ สารบัญตาราง ... ฎ สารบัญภาพ ... ฑ

บทที่ 1 บทน า ... 1

1. ความส าคัญของปัญหา ... 1

2. วัตถุประสงค์ของการวิจัย ... 2

3. ขอบเขตการศึกษา ... 3

4. ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ... 4

5. ค าจ ากัดความ ... 4

บทที่ 2 หลักการ ทฤษฎี และการทบทวนวรรณกรรม ... 5

1. แนวคิดเกี่ยวกับโครงข่ายเส้นทางสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ ... 5

2. ทฤษฎีและแนวความคิดทางผังเมืองที่สนับสนุนการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ ... 6

3. ปัจจัยส าหรับการออกแบบและการวางแผนโครงข่ายเส้นทางการสัญจร ... 10

4. มาตรฐานการออกแบบทางเดินเท้าและทางจักรยาน ... 16

5. ทบทวนเอกสารและโครงการศึกษาที่เกี่ยวข้อง ... 18

6. วิธีการประเมินโครงข่ายและหลักเกณฑ์ ... 20

7. กรอบแนวความคิด ... 24

บทที่ 3 ระเบียบวิธีวิจัย ... 26

1. การตรวจเอกสาร ... 28

(10)

ฌ หน้า

2. การส ารวจข้อมูล ... 29

3. การวิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้น ... 35

4. กระบวนการคัดเลือกปัจจัยโดยใช้การวิเคราะห์แบบหลายหลักเกณฑ์ (MCA) ... 36

5. การน ามาประยุกต์ใช้ในพื้นที่ศึกษา ... 37

6. สรุปผลและเสนอแนะ ... 38

บทที่ 4 ผลการวิจัยและวิจารณ์ ... 39

1. ข้อมูลของตัวอย่างประชากร ... 39

1.1. ข้อมูลทั่วไปของตัวอย่างประชากร ... 39

1.2. ข้อมูลด้านการเดินทางและขนส่ง ... 43

1.3. ข้อมูลปัจจัยที่มีความส าคัญต่อการออกแบบโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ใน มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่ ... 47

1.4. วิเคราะห์ข้อมูลทั่วไปของประชากรตัวอย่างที่มีผลต่อการคัดเลือกปัจจัย ... 53

2. ผลการวินิจฉัยการให้ค่าความส าคัญของปัจจัยจากผู้เชี่ยวชาญ (Specialist) ... 60

2.1. การสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ... 60

2.2. รายละเอียดของปัจจัยหลักและปัจจัยรอง ... 61

2.3. ค่าน้ าหนักเกณฑ์ปัจจัยระดับหลักจากผู้เชี่ยวชาญ ... 63

2.4. ค่าน้ าหนักปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญ ... 63

2.5. สรุปหลักเกณฑ์และค่าน้ าหนักของปัจจัยระดับหลักและระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญ ... 66

3. วิจารณ์ผลจากการคัดเลือกปัจจัย ... 68

บทที่ 5 การประยุกต์ใช้เกณฑ์การคัดเลือก ... 71

1. การพัฒนาผังทางเลือกในการพัฒนาโครงข่ายส าหรับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 72

2. การให้ค่าคะแนนและการคัดเลือกผังทางเลือกส าหรับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 76

2.1. ปัจจัยระดับหลักที่ 1 ความปลอดภัยและมาตรฐานการออกแบบ ... 79

(11)

2.2. ปัจจัยระดับหลักที่ 2 ลักษณะเส้นทางการเชื่อมโยง และความต่อเนื่อง ... 93

2.3. ปัจจัยระดับหลักที่ 3 นโยบาย ... 111

2.4. ปัจจัยระดับหลักที่ 4 บริการและสิ่งอ านวยความสะดวก ... 117

3. ผลการคัดเลือกโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 132

บทที่ 6 บทสรุปและข้อเสนอแนะ ... 133

1. สรุปผลจากประชากรตัวอย่าง ... 133

2. สรุปผลจากผู้เชี่ยวชาญ ... 137

3. ผลจากการน าเกณฑ์การประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในมหาวิทยาลัย มา ประยุกต์ใช้ในการออกแบบและวางแผนโครงข่ายในมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 143

4. ข้อเสนอแนะ ... 146

ภาคผนวก... 148

ภาคผนวก ก. แบบสอบถามและกลุ่มผู้เชี่ยวชาญ ... 148

1. แบบสอบถาม ประชากร ... 148

2. แบบสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ 1 (รวมกลุ่มปัจจัย) ... 149

3. แบบสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ 2 (หาเกณฑ์ในการให้ค่าคะแนนปัจจัย) ... 150

4. แบบสอบถามผู้เชี่ยวชาญ 3 การให้ค่าน้ าหนักปัจจัย (AHP) ... 151

5. ตัวอย่างการใส่ค่าคะแนน... 154

6. คุณวุฒิของผู้เชี่ยวชาญ ... 155

ภาคผนวก ข. สูตรการค านวณและตารางเทียบค่าความน่าเชื่อถือ... 156

1. สูตรการหาค่าความสมเหตุสมผลของของข้อมูล (Consistency) ... 156

2. ตัวอย่างการใส่คะแนนเปรียบเทียบปัจจัยทีละคู่ (Pair-wise Analysis) ... 157

ภาคผนวก ค. ผังทางเลือกทั้ง 3 ผัง ... 159

บรรณานุกรม ... 162

ประวัติผู้วิจัย ... 163

(12)

ตารางที่ หน้า 1 การเปรียบเทียบเมืองที่มีการใช้ทฤษฎีการควบคุมการเจริญเติบโตของเมืองอย่าง

ชาญฉลาดและเมืองที่ปล่อยให้มีการขยายตัวอย่างไร้ทิศทาง ... 8

2 ความซ้ าของเกณฑ์จากแหล่งข้อมูลที่ท าการศึกษา ... 16

3 ขนาดพื้นที่ของมหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่จ าแนกโดยขนาดและงบประมาณ สนับสนุนรายปีจากส านักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษาของจังหวัดเชียงใหม่ ... 29

4 แสดงรายชื่อกลุ่มผู้เชี่ยวชาญที่ท าการสัมภาษณ์ ... 33

5 สัดส่วนร้อยละของจ านวนตัวอย่างประชากรของมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 40

6 สัดส่วนร้อยละของอาชีพของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 40

7 สัดส่วนร้อยละของระดับชั้นของการศึกษาของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัยที่ ... 41

8 สัดส่วนรายได้หรือรายรับของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา... 42

9 สัดส่วนร้อยละของรูปแบบการเดินทางภายในมหาวิทยาลัยของตัวอย่างประชากรใน ... 44

10 ตารางสรุปค่าล าดับของปัจจัยระดับหลักจากมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา (ร้อยละ) ... 48

11 ตารางสรุปค่าล าดับความส าคัญของปัจจัยระดับรองจากมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 50

12 ค่าล าดับความส าคัญจากมากไปหาน้อยของปัจจัยจากมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 52

13 เพศของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยแต่ละระดับ ... 53

14 อาชีพของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยแต่ละระดับ ... 56

15 รายได้/รายรับของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญ ของปัจจัยแต่ละระดับ ... 58

16 ผลจากการคัดเลือกปัจจัยโดยผู้เชี่ยวชาญและความหมายของปัจจัย ... 61

17 ค่าล าดับความส าคัญจากมากไปหาน้อยของปัจจัยระดับหลักจากผู้เชี่ยวชาญรวมกัน ... 63

(13)

18 ค่าน้ าหนักปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญด้านความปลอดภัยและมาตรฐาน

การออกแบบ... 64

19 ค่าน้ าหนักปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญด้านลักษณะเส้นทาง การเชื่อมโยงและ ความต่อเนื่อง ... 64

20 ค่าน้ าหนักปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญด้านนโยบาย... 65

21 ค่าน้ าหนักปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญด้านจุดบริการและสิ่งอ านวยความสะดวก ... 66

22 สรุปหลักเกณฑ์และค่าน้ าหนักของปัจจัยระดับหลักและปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญ .... 67

23 เกณฑ์และค่าน้ าหนักของปัจจัยระดับหลักและปัจจัยระดับรองจากผู้เดินทาง ... 69

24 เกณฑ์และค่าน้ าหนักของปัจจัยระดับหลักและปัจจัยระดับรองจากผู้เชี่ยวชาญ ... 70

25 รายละเอียดการให้ค่าคะแนนปัจจัย ... 76

26 จ านวนจุดตัดและทางแยกของแต่ละผังทางเลือก ... 85

27 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อความปลอดภัยและมาตรฐานการออกแบบ ... 86

28 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อการรักษาความปลอดภัย ... 89

29 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อลักษณะพื้นผิวของเส้นทางและมาตรฐาน การก่อสร้าง ... 92

30 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อเส้นทางมีความสอดคล้องกับความต้องการ ... 97

31 ระยะทางจากจุดอ้างอิงหนึ่งไปยังอีกจุดหนึ่งโดยมีหน่วยเป็นเมตร ... 100

32 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อเส้นทางมีความกระชับ ... 101

33 จ านวนจุดที่เป็นทางแยกทั้งหมด ที่ท าให้เกิดการหยุด ... 104

34 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อความต่อเนื่องของทางจักรยานและ ทางเดินเท้า ... 105

35 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อเส้นทางครอบคลุมทั่วพื้นที่ใช้สอยและ การเข้าถึง ... 107

36 จ านวนจุดบริการส าหรับเปลี่ยนรูปแบบการเดินทาง... 110

37 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อการเชื่อมต่อไปยังระบบขนส่งอื่นๆ ... 110

(14)

38 รายละเอียดค่าเนินการก่อสร้างของแต่ละผังทางเลือกและค่าบ ารุงรักษารายปี ... 111

39 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้องบประมาณการสนับสนุนโครงการ อย่างต่อเนื่อง และคุ้มค่า ... 112

40 หน่วยงานที่ต้องเข้ามาดูแลในแต่ละผังทางเลือก ... 113

41 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อการบริหารจัดการ ดูแลรักษา คงสภาพน่าใช้ ... 114

42 ผังทางเลือกที่ส่งเสริมนโยบายเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 115

43 ผังทางเลือกที่ส่งเสริมนโยบายเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ (2) ... 115

44 ผังทางเลือกที่ส่งเสริมนโยบายเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ (3) ... 116

45 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อมีความสอดคล้องกับนโยบายของ มหาวิทยาลัย ... 117

46 จ านวนป้ายและแผนที่ในแต่ละผัง ... 119

47 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อป้ายบอกทางให้ข้อมูลการเดินทาง (Information, sign) ... 120

48 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อมีภูมิทัศน์สวยงาม มีหลังคาคลุมเส้นทาง ... 124

49 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อจุดจอดจักรยานที่เหมาะสม... 127

50 การเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ในหัวข้อจุดบริการและซ่อมบ ารุง (rest area) ... 130

51 ผลการคัดเลือกโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 131

52 เกณฑ์การให้คะแนนปัจจัย ... 138

53 คะแนนรวมหลังจากคูณค่าความส าคัญของปัจจัยของผังทางเลือกทั้ง 3 ผัง เปรียบเทียบกัน ... 144

(15)

ภาพที่ หน้า

1 ขอบเขตพื้นที่ศึกษา ... 3

2 ตัวอย่างวิธีการใส่ค่าแบบสอบถามแบบเรียงล าดับความส าคัญ ... 21

3 ตัวอย่างการคัดเลือกโดยการวิเคราะห์ด้วย AHP ... 22

4 ตัวอย่างการวิเคราะห์โดย AHP การให้ค่าน้ าหนักปัจจัยเปรียบเทียบความส าคัญเป็นคู่ ... 22

5 กรอบแนวความคิดในการวิจัย ... 25

6 ระเบียบวิธีการวิจัย ... 27

7 แผนผังแสดงขั้นตอนการส ารวจพื้นที่ทางกายภาพของพื้นที่ศึกษา ... 30

8 ตารางหาสัดส่วนตัวอย่างประชากรของ Krejcie และ Morgan ... 31

9 แผนผังแสดงข้อมูลจากการตรวจเอกสาร ... 34

10 แผนผังแสดงขั้นตอนการวิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้น ... 35

11 แผนผังขั้นตอนการคัดเลือกปัจจัยโดยใช้การวิเคราะห์แบบหลายหลักเกณฑ์... 36

12 แผนผังขั้นตอนการน ามาประยุกต์ใช้ในพื้นที่ศึกษา ... 37

13 สรุปผลตามหัวข้อวัตถุประสงค์และข้อเสนอแนะ ... 38

14 กราฟสัดส่วนอาชีพของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 41

15 แสดงสัดส่วนระดับชั้นของการศึกษาของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัย ที่ท าการศึกษา ... 42

16 สัดส่วนรายได้หรือรายรับของตัวอย่างประชากรในมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 43

17 สัดส่วนการใช้รูปแบบการเดินทางภายในมหาวิทยาลัย ... 44

18 ความถี่ในการเดินทางในรอบสัปดาห์ของมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษาแบ่งตาม มหาวิทยาลัย ... 46

19 ความถี่ในการเดินทางในรอบสัปดาห์ของมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 46

20 การให้ค่าล าดับของปัจจัยระดับหลักจากมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 48

(16)

21 การให้ค่าล าดับความส าคัญของปัจจัยระดับรองจากมหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา ... 50

22 กราฟเพศของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยระดับหลัก ... 54

23 กราฟเพศของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยระดับรอง ... 55

24 อาชีพของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจเรียงล าดับความส าคัญของปัจจัยระดับหลัก ... 57

25 อาชีพของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจเรียงล าดับความส าคัญของปัจจัยระดับรอง .... 57

26 รายได้/รายรับของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจในการเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยระดับหลัก ... 59

27 รายได้/รายรับของประชากรตัวอย่างกับการตัดสินใจเรียงล าดับความส าคัญของ ปัจจัยระดับรอง ... 59

28 Schematic Plan 1 Contemporary design ... 73

29 Schematic Plan 2 Policy Lead ... 74

30 Schematic Plan 3 Central Garden ... 75

31 อัตราความเร็วในการเดินทางด้วยยานยนต์ภายในมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 80

32 มีการก่อสร้างและออกแบบเพื่อความปลอดภัย (การจ ากัดความเร็ว) ... 81

33 มีการก่อสร้างและออกแบบเพื่อความปลอดภัย (จุดตัด และทางแยก) ... 81

34 แสดงจุดชะลอความเร็วของผังทางเลือกที่ 1 ... 82

35 แสดงจุดชะลอความเร็วของผังทางเลือกที่ 2 ... 83

36 จุดชะลอความเร็วของแต่ละผังทางเลือกที่ 3 ... 84

37 แนวทางการออกแบบเพื่อความปลอดภัยส าหรับปัจจัยย่อยด้านการรักษาความปลอดภัย .. 86

38 รูปแบบของแสงไฟในผังทางเลือกที่ 1 ... 87

41 แนวทางการออกแบบลักษณะพื้นผิวส าหรับทางจักรยานและทางเดินเท้า ... 89

(17)

42 รูปแบบถนนของผังทางเลือกที่ 1 ... 90

45 ปริมาณของพื้นผิวแต่ละรูปแบบมีหน่วยเป็นเมตร... 92

46 ปริมาณการเดินทางภายในพื้นที่ต่อวัน ... 93

47 จ านวนผู้ใช้อาคารแบ่งตามโซน... 94

48 โซนที่เป็นจุดหมายปลายทางหลักของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ และลักษณะเส้นทางที่ ออกแบบขึ้นมาใหม่ส าหรับผังทางเลือกที่ 1 ... 95

51 ระยะทางจากโซนหนึ่งๆไปยังอีกโซนหนึ่ง เพื่อเปรียบเทียบระยะทางของผังทางเลือกที่ 1 .. 98

54 แนวทางการออกแบบเพื่อความต่อเนื่องของทางจักรยานและทางเดินเท้า ... 101

55 แนวทางการออกแบบเพื่อความต่อเนื่องของทางจักรยานและทางเดินเท้า(2) ... 102

56 โครงสร้างเส้นทางและทางแยกต่างๆที่ท าให้เกิดการหยุดของผังทางเลือกที่ 1 ... 102

59 ความสามารถในการเข้าถึงอาคารของโครงข่ายเส้นทางจักรยานของผังทางเลือกที่ 1 ... 106

62 จุดบริการที่เป็นจุดเปลี่ยนรูปแบบการเดินทางของผังทางเลือกที่ 1 ... 108

(18)

65 จ านวนความสอดคล้องกับนโยบายของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 116

66 จ านวนและต าแหน่งของป้ายชนิดต่างๆของผังทางเลือกที่ 1... 118

69 แนวทางการออกแบบภูมิทัศน์ที่ดี ให้ความร่มรื่น ... 120

70 แนวทางการออกแบบภูมิทัศน์ที่ดี ให้ความร่มรื่น (2) ... 121

71 รูปแบบการจัดภูมิทัศน์ของผังทางเลือกที่ 1 ... 121

73 รูปแบบการจัดภูมิทัศน์ของผังทางเลือกที่ 2 (ต่อ) ... 122

75 รูปแบบการจัดภูมิทัศน์ของผังทางเลือกที่ 3 (ต่อ) ... 123

76 ตัวอย่างการออกแบบที่จอดส าหรับจักรยาน... 125

77 รูปแบบที่จอดจักรยานและต าแหน่งที่จอดจักรยานของผังทางเลือกที่ 1 ... 125

80 ตัวอย่างจุดบริการเช่ายืมจักรยาน จุดพักผ่อนหย่อนใจ ... 127

81 จุดบริการเช่ายืมจักรยาน จุดพักผ่อนหย่อนใจของผังทางเลือกที่ 1 ... 128

84 ภาพสามมิติอาคารศูนย์นานาชาติที่จะก่อสร้างตามแผนพัฒนามหาวิทยาลัยแม่โจ้ ... 130

85 การกลุ่มรวมปัจจัยโดยผู้เชี่ยวชาญ ... 137

(19)

1. ความส าคัญของปัญหา

ปัญหาโลกร้อนในปัจจุบันเกิดจากการใช้พลังงานจ านวนมาก ซึ่งเกิดจากการใช้รถยนต์ส่วนตัว ที่มีเพิ่มขึ้น (ศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศการขนส่งและจราจร, 2557) ก่อมลพิษมากขึ้น เป็นเหตุให้เมือง หลายๆ เมืองมีนโยบายขยายถนนเพื่อรองรับจ านวนรถที่มากขึ้น ซึ่งอาจไม่ใช่ทางออกที่ดีที่สุดส าหรับ การแก้ไขปัญหานี้ ในทางกลับกันประเทศที่พัฒนาแล้วกลับใช้จักรยานและขนส่งมวลชนในการ เดินทาง ลดปริมาณรถยนต์ส่วนบุคคลและลดมลพิษอีกด้วย คาดว่าหากปรับเปลี่ยนรูปแบบเป็นการ เดินทางด้วยจักรยานและการเดินเท้าจะสามารถลดการปล่อยก๊าซ เรือนกระจกได้ถึงร้อยละ 12 – 26 ศึกษาจาก European Cyclist’s Federation ของเป้าหมายการลดก๊าซเรือนกระจกจากภาคการ คมนาคมขนส่งของสหภาพยุโรป Bike Carbon Offset ในปี 2050 (Lumsdon, 2000) โดยการสร้าง โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์และส่งเสริมการเดินทางด้วยจักรยานกันอย่างจริงจังโดยการ ส่งเสริมการเดินหรือการใช้จักรยานให้ได้ผลจริง จ าเป็นต้องลดการใช้รถยนต์ส่วนบุคคล โดยเริ่มจาก การปรับเปลี่ยนรูปแบบการเดินทาง เช่น เริ่มต้นด้วยการปรับเปลี่ยนรูปแบบการเดินทางภายในหมา วิทยาลัย การคืนพื้นที่ผิวจราจรมาเป็นที่สาธารณะ เป็นต้น อย่างไรก็ตามการปรับเปลี่ยนเมืองที่ใช้ยาน ยนต์มาเป็นเมืองจักรยานและการเดินเท้าไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องอาศัยการปรับเปลี่ยนทัศนคติควบคู่ไปกับ การปรับเปลี่ยนโครงสร้างการใช้ถนนและการออกแบบให้มีพื้นที่สาธารณะให้คนสามารถมาเดินหรือ ปั่นจักรยานได้อย่างปลอดภัย เพื่อมุ่งสู่ระบบการคมนาคมอย่างยั่งยืนต่อไป

จังหวัดเชียงใหม่เป็นศูนย์กลางทางด้านการศึกษาของภาคเหนือและมีสถาบัน ระดับอุดมศึกษารวมทั้งสิ้น 8 แห่ง ซึ่งมหาวิทยาลัยเป็นแหล่งชุมชนขนาดย่อม ที่มีประชากรนักศึกษา รวมถึงบุคลากรจ านวนมาก มีการเดินทาง มีกิจกรรมและที่พักอาศัยคล้ายกับรูปแบบเมืองเมืองหนึ่ง เหมาะแก่การเป็นระบบต้นแบบเพื่อน าไปปรับใช้ในพื้นที่ลักษณะกายภาพใกล้เคียงกัน และยังเป็นการ เริ่มต้นปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ถนนจากภายในมหาวิทยาลัยสู่ภายนอก และการส่งเสริมระบบ ทางเดินเท้าและทางจักรยานที่กล่าวมานี้ ยังสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การพัฒนาสถานศึกษาของ มหาวิทยาลัยหลายแห่งในจังหวัดเชียงใหม่อีกด้วย

จากการศึกษายังพบอีกว่า การปรับเปลี่ยนรูปแบบของการเดินทางจากยานยนต์ให้เป็นการ สัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ สิ่งที่ส าคัญเป็นอันดับต้นๆคือ ระบบโครงข่าย (Network) จึงได้น าหัวข้อ หลักในการพัฒนาโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์มาศึกษาเพื่อสร้างเป็นเกณฑ์การประเมิน

(20)

โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่ และปรับใช้กับพื้นที่

ศึกษาต่อไป

การออกแบบโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ จ าเป็นต้องอาศัยปัจจัยที่เกี่ยวข้อง หลากหลายปัจจัย และผู้ใช้บริการหรือผู้เดินทาง (Traveler) ยังมีความพึงพอใจต่อปัจจัยที่หลากหลาย เช่น ด้านความปลอดภัย ความสะดวกสบาย ความร่มรื่น เส้นทางที่กระชับ และลักษณะความกว้าง ของเส้นทางที่ได้มาตรฐาน เป็นต้น ซึ่งครอบคลุมปัจจัยหลายด้าน ดังนั้นการจะสร้างเกณฑ์การ ประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ ส าหรับปรับใช้ในพื้นที่สถาบันระดับอุดมศึกษาใน จังหวัดเชียงใหม่ จึงต้องทราบถึงความส าคัญของแต่ละปัจจัย ที่ส่งผลถึงความต้องการของผู้ใช้งาน หลักหรือผู้เดินทางในมหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่ โดยการวิเคราะห์ด้วยแบบสอบถามแบบมาตร วัดเรียงล าดับ (Ranking Scale) เพื่อทราบถึงความต้องการต่อปัจจัยการประเมินโครงข่ายการสัญจร แบบไม่ใช้เครื่องยนต์ของผู้เดินทาง

อย่างไรก็ตามปัจจัยจากผู้เดินทางเป็นเพียงหนึ่งส่วนส าคัญ ซึ่งการน ามาพัฒนาและ ประยุกต์ใช้จ าเป็นต้องให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยประเมินและให้ค่าความส าคัญอีกครั้ง เพื่อลดความขัดแย้ง ของปัจจัยและเพิ่มเติมปัจจัยที่ผู้เชี่ยวชาญประเมินแล้วว่ามีผลต่อการน ามาปรับใช้ในการประเมิน โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในมหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่ โดยผลจากการวิเคราะห์

ความต้องการของผู้เดินทางในรอบแรกเป็นพื้นฐานส าหรับการตัดสินใจของผู้เชี่ยวชาญในลักษณะ จากประชาชนสู่ผู้บริหารเพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญค านึงถึงผู้เดินทางว่าผู้เดินทางให้ความส าคัญกับปัจจัยใด เป็นพิเศษ จากนั้นจะได้ปัจจัยจากทั้งฝั่งประชากรตัวอย่างโดยผ่านการให้ค่าความส าคัญจาก ผู้เชี่ยวชาญ น ามาประยุกต์ใช้กับพื้นที่ศึกษาและออกแบบโครงข่ายทางเลือกให้สอดคล้องกับปัจจัย นั้นๆ เพื่อเป็นแนวทางส าหรับมหาวิทยาลัยที่มีลักษณะใกล้เคียงกับพื้นที่ศึกษาได้น าไปปรับใช้

ปรับปรุงและพัฒนาต่อเพื่อเป็นเกณฑ์ที่เหมาะกับมหาวิทยาลัยในประเทศไทยในอนาคตต่อไป 2. วัตถุประสงค์ของการวิจัย

1. เพื่อศึกษาความต้องการส าหรับการเดินเท้าและการใช้จักรยานในพื้นที่มหาวิทยาลัย ในจังหวัดเชียงใหม่

2. เพื่อศึกษาปัจจัยและจัดท าเกณฑ์ในการประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้

เครื่องยนต์ในพื้นที่มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่

3. เพื่อน ามาประยุกต์ใช้ในการออกแบบและวางแผนโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้

เครื่องยนต์ในมหาวิทยาลัยแม่โจ้ในอนาคต

(21)

3. ขอบเขตการศึกษา

1. ขอบเขตด้านพื้นที่ศึกษา งานวิจัยนี้จะเก็บข้อมูลจากตัวอย่างมหาวิทยาลัยในจังหวัด เชียงใหม่ไม่ต่ ากว่า 3 มหาวิทยาลัยซึ่ง ดังแสดงในภาพที่ 1

2. ขอบเขตเนื้อหางานวิจัยในขั้นตอนการออกแบบเพื่อน าไปประยุกต์ใช้ ท าการออกแบบ และปรับใช้ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการเลือกโครงข่ายเส้นทางการสัญจรเท่านั้น ไม่ลงลึกถึง รายละเอียดด้านการออกแบบสภาพแวดล้อม ลักษณะพื้นผิวเส้นทาง เช่น วัสดุถนน ความกว้างและความสูงของเสาไฟ เป็นต้น

3. การขนส่งแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในงานวิจัยนี้หมายถึงการเดินเท้าและการปั่นจักรยาน

ภาพที่ 1 ขอบเขตพื้นที่ศึกษา

(22)

4. ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

1. ทราบความต้องการส าหรับการเดินเท้าและการใช้จักรยานในพื้นที่มหาวิทยาลัยใน จังหวัดเชียงใหม่

2. ได้ปัจจัยและเกณฑ์ในการประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ ในพื้นที่

มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่

3. ได้โครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ในมหาวิทยาลัยแม่โจ้และข้อเสนอแนะ ส าหรับมหาวิทยาลัยที่มีบริบทคล้ายคลึงกันเป็นแนวทางให้มหาวิทยาลัยก้าวไปสู่มหาวิทยาลัยสีเขียว ต่อไปในอนาคต

4. สามารถน าไปปรับใช้กับมหาวิทยาลัยอื่นๆ ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับมหาวิทยาลัยใน จังหวัดเชียงใหม่ พื้นที่ใจกลางเมืองหรือโครงการที่มีขนาดพื้นที่ใกล้เคียงกับมหาวิทยาลัยที่

ท าการศึกษาได้

5. สามารถน าเกณฑ์การประเมินโครงข่ายฯ มาปรับใช้ในการออกแบบลักษณะเส้นทาง ภายในมหาวิทยาลัยหรือเมืองขนาดเล็ก เพื่อเพิ่มศักยภาพให้กับโครงข่ายการสัญจรแบบไม่ใช้

เครื่องยนต์ในพื้นที่

5. ค าจ ากัดความ

1. มหาวิทยาลัยที่ท าการศึกษา หมายถึง มหาวิทยาลัยราชภัฎเชียงใหม่ มหาวิทยาลัย แม่โจ้ และมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

2. CMRU หมายถึง มหาวิทยาลัยราชภัฎ 3. MJU หมายถึง มหาวิทยาลัยแม่โจ้

4. CMU หมายถึง มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

5. การสัญจรแบบไม่ใช้เครื่องยนต์ หมายถึง รูปแบบการเดิน และการปั่นจักรยาน 6. เกณฑ์การประเมินโครงข่ายฯ หมายถึง เกณฑ์การประเมินโครงข่ายการสัญจรแบบ ไม่ใช้เครื่องยนต์ ในพื้นที่มหาวิทยาลัยในจังหวัดเชียงใหม่