Chi ngan sach cua \^et Nam:
thirc trang va giai phap on dinh
Nguyen van Ti&i
Vcmg tam Phan tich va Du bao. Vien Han lam KHXH Vlti Nam
Tham hyt ngan sach NTiet Nam trong nhtrng nam gdn ddy ludn d mire cao, khodng 5% GDP, va keo dai qua nfiieu nam. Chirong trinh nghi su ciia cae ky hpp Quoc hdi hau nhu dgu cd mye ban ve ngan sach va eae thao luan ve tham hyt Ngan sach (bdi ehi Ngan sach) ludn la vdn dg ndng thu hut sy quan tam cua eac tdt ea cac to chiic dai bieu cung nhu hau bet cac tang Idp xa hdi. Cdc bign phap nham can bdng ngan sach nhu cac chinh sach tang thu va giam chi, ra soat danh muc va nang cao hieu qua ehi ngan sach ludn la vdn nhirng van dg gay tranh cai cila cdc nha lap phap, gidi khoa hpc, cdng ddng doanh nghigp va eae tdng Idp dan cu.
1. Thifc trang chi ngan sach d Viet Nam Nhtrng nam gan day, trong bdi ednh NSNN khd khan va ngudn thu ngan saeh khdng ben viing, dg thuc hien cac nhiem vy phat trign kinh tg - xa hdi, vdn de sir dyng ngudn thu sao cho cd higu qua, tiet kiem, kip thdi la mdt thach thirc Idn phai vupt qua. Quy md chi NSNN tang kha cao (nam 2015 tang 60,7% so vdi nam 2011) nhung chi eung mdi chi dap trng nhu cau tdi thieu ciia nhigu nganh, linh vuc. Can ddi NSNN ngay cang khd khan hon do np cdng sdp dgn gidi ban cho phep;
Bang 1: Chi Ngan sach nha Hutifc giai floga 2015 - 2018 (tj- dfing)
Tyletang(%)
2018 {\Jac TH)
Nguoa- Toug hpp tii quyet loan NSNN ciia Bp Tai Chinh Tdc dp tang chi NSNN binh quan giam tii 19,9 % trong giai doan 2006 - 2010 xudng edn 15, 6% trong giai doan 2011-2015 va cdn khoang 10% giai doan 2016- 2018 la do thuc hign co edu lai eae khodn chi NSNN ya chinh saeh het kiem, higu qua, chat che trong khi van thye hien tdt cde chinh sach an sinh xa hdi va dam bao ngudn iyc thye hign dieu chinh tang luong co sd va phu edp cho cac dd'i tupng chinh sach.
Chinh sach tai khda cd vai trd quan trpng trong dn dinh va tang trudng kinh te, tuy nhign ludn ton tai nhiing mdu thuan gitra nhu edu chi tieu vd ngudn luc ngan sach. Trong khi kha nang thu NSNN ludn bj rang budc bdi nhieu yeu td khac nhau va rat khd de tang thu thi viee dam bdo can ddi ngan saeh ngay cang trd thdnb mdt thach thiie Idn ddi vdi Chinh phu Viet Nam.
Trong giai doan vira qua, ap lye vg ehi da dan tdi ap lye ve tang thu de dam bao tinh dn djnh ciia NSNN 2. Cff cau chi ngan sach
Ty le so sanh gitra chi thudng xuygn va ddu tu phdt trien la 68 / 32 giai doan 2006 - 2010, 73 / 27 cho giai doan 2011 — 2015. Chi thudng xuygn tang Ign va cao hon miic tang thu ehii ygu la do tang ehi de thuc hign cac ehinh saeh mdi ve an sinh xa hdi, chi luong va phy edp va chi tra lai eac khoan vay. Quy luong tang nhanh, ehig'm khoang 20% tdng chi ngan sach, ehii yg'u do tang luong eo sd va tang sd lupng edng. Ke tir nam 2006 - 2018, Chinh phu da 11 lan tang luong CP sd va phy cap, nhdm bti ddp trupt gia va ed phdn cai thien cudc sd'ng eho mdt sd dd'i tupng cdng chiic, vien chtre, dae biet d dja phuong, vdi tde dp cao hon tdc dd tang dan so.
Mat khac ehi tieu cho quan ly hanh chinh lien tuc tang cho thdy Vigt Nam khdng dat dupc kgt qua tdt trong vige cdi each bd may hanh chinh de gidm chi tigu edng, tdc dd cho chi quan Ii hanh chinh tmng binh giai doan 2011-2018 la 10,32% so vdi tdng trong khi con sd nay giai doan 2006-2010 chi ia 8,64%. Vi dy, rieng so ehi quan ly hanh ehi'nh cho eac co quan tmng uong da tang hon 7 Idn, tir 18.515 ty nam 2006 Ign khoang 136.295 ty nam 2018. Cd 2 ly ao chinh eiia chi quan ly hanh ehinh tang la tang tuong va tang bien ehg. Nhu vdy, tdng ehi luong eiia Chinh phii qua hpp ly hda vg bign ehe con chua dupc thue hien. Mac dii so sanh qude te cho Oidy ty le chi luong eho edng ehtic, vien chtre eiia Viet Nam ehua qua eao nhung xu hudng ehi luong tang nhanh eho thdy edn phdi than trpng.
NGHIEN c u u
RESEARCH
B a n s I , C o ciin tir k l i s a n t b i I I U D E N a m
1 C h l t b i r f n i t [ i i i \ c D Troiixdd
a c t u s u n c h i ^ p x a i i S . r™,,,**
Chi g i i o dye- dJo wo day
Chi y IJ Chi khoa hoc c6iie n^lie Chi Vila hoa [hong tin phai
Chi luons! hini va b i o dam xShoi 4 C h i i r a n o U i 5 Chi cai c k b tiea liiouE n . C h i d i i D l i r p b t t l i ' l f i i
z d i i 70,51
10,35 6Ai 31,54
14.07 4.3 S
i l l 11,05 3.00
2D12 70 58
6 22 29,50
B 9 2 4 32 0.65 1 2 4
9,38 4,37 5,31
1013 7J,6i5
10,58 6,42 31,16
I'iOa 4 45 0,64 1.28 9.72 1.51
1014 76,10
11,84 6,es .«,92
16.81 4 83 D,6S 1,31 10,29 0 0 0
1015 73 85
11,25 6,73 30.23
15.02 4,18 O.SO 1.32 B.91 0,S5
ch nh* nirilT ( H 1016
75,45
11,37 6,73 29,94
14,75 3.98 0,78 I ' l
9 2 2 7 19 lOS
2017 69,46
8,75 7,47 31,41
14.84 5.83
1.02 8,96 0.45
2 0 i a 70,71
8,72 8,16 29,89
14.78 5.69 0.79 1.14 7.49
In NSNN nam20J 1 - 2018 cua BTC
Chi tra lai tang nhanh tir 4,22% SP vdi tdng chi nam 2011 Ign thanh 7,2% nam 2018 va trd thanh ganh nang ciia ngan saeh, np trpng nude gdc d mire thap, khidn phai vay dao np. Chinh phii phai huy ddng cac khoan vay ngdn ban vdi lai sudt eao ngn nhu edu ehi tra no trong giai doan 2014 -2018 tang cao, tao ap lye va nii ro Idn eho ngan sdeh nha nude.
Trong CO edu ehi thtrdng xuygn cd the thay ehi eho giao dye va dao tao, y tg tang Ign rdt nhanh, nang ty trpng chi tigu cho giao due va y te Ign miic 16,81% va 4,83% tdng ehi NSNN (nam 2014), nhdt quan vdi chii truong phat trien kinh tg di ddi vdi cdng bdng xa hdi eua Vigt Nam.
Tu sd ligu eiia bang trgn cho thay, khoan ehi Idn nhdt trong tdng chi NSNN giai doan viia qua la chi thudng xuyen, chi cho bd may nha nude. Vdi mire tang len khdng ngimg eua GDP, thu nhap ciia dan cu cung tang theo, do vay khu vuc hanh chinh, su nghiep lien tuc md rpng pham vi hoat ddng va cung edp eae dieh vu edng edng, dong nghia vdi viec chi tieu se tang.
Ngoai ra, trong giai doan nay, Chinh phii cung dang trign khai thuc hign ehupng trinh eai each tign lupng trong cae don vi hanh chinh, sy nghigp cho phti hpp vdi tinh hinh thye tign ngn chi thudng xuygn ludn giu ty trpng Idn trong chi tigu NSNN hang, lam cho vige giam tham hut ngan saeh giai doan tdi khd khan hon vi ehi thudng xuygn khd cdt giam ban chi ddu tu phat trien.
Ty trpng chi ddu tu phat trign so chi NSNN giai doan 2011 - 2015 gidm, dat binh quan khodng 27,1% tdng chi NSNN, thdp hon so vdi 31,97% cua giai doan 2006 - 2010;. tuy ty le chi ddu tu tir nguon ngan sach Nha nude trong cac nam ttr 2011 — 2015 co xu hudng chiing lai va giam ddn, nhung do ehi dau tu phdt trign ddng vai trd quan trpng trong ngn kinh te de hoan thien eo sd ha tdng, thiic day tang trudng, do dd trong 2 nam gan day chinh phii lai tigp luc gia tang chi ngan sach eho hang myc nay. Theo dd, ty le chi ddu tu trgn tdng ehi NSNN cung dupc cai thien ddng ke so vdi nam trude. Digu nay da minh chiing rd rang rdng, bien phap that chat ngan sach bang giam ehi, dac biet la ban ehe chi cho ddu tu phdt trien la mang tinh ddi phd trong thdi gian ngdn. Ve lau ddi ehinh phu vdn edn
2 6 KI-iH Ti C H A U A - THAI BINH DLIONC5 ( T H A N G 11 / ZD 5 '
nhtrng bien phap mdi mang tinh bgn vtrng va higu qua tieh cue hon trong chi tieu cdng.
3. Van de Oat ra doi vai chi tieu cong d Viet Nam Mac dii CO edu chi NSNN da dat dupc kgt qud budc ddu nhung thuc tg trong tmng va dai han cdn gap khd nhigu khd khan, thdeh thiic. Cy thg:
Thii nhat, bdi ehi ngan sach cao vd lign tyc. Bat chap quy md thu NSNN dupe duy tri d mtrc rdt eao, VOT quy md chi tieu ngan saeh tang cao lien tyc nhu hign nay, Viet Nam dang phai dd'i dign vdi tinh trang mdt can bang ngan saeh. Thdng ke ciia Bd Tai chinh cho thdy, trong nhigu nam qua, Vigt Nam ludn roi vao tinh trang tham hyt NSNN. Cy thg, tham hut ngan sach (khdng bao gdm chi tra np gdc) trong gid doan 2004 - 2006 la khoang 1% nhung den giai doan 3 nam gdn day (2016 - 2018) da tang Ign gdn 3% GDP. Tham hyt ngan sdeh tdng thg (bao gdm ed chi tra np gd'e) tii 2001 den nay ludn tiem Ctin ngudng 5% GDP (nam 2015 cdn Ign dgn 6,2% GDP).
Thii hai, dii np cdng ndm trong ngudng eho phgp nhung ludn tiem dn nhieu nil ro. Du dia ngSn sach dang ngay cang trd ngn mdng hon, khign cho np cgng cd the mat bgn viing ngay khi cd nhtrng cti sdc nhe. Sd ligu eiia IMF (2018) cho thdy, miic np Chinh phu cOa Viet Nam eao hon kha nhigu so vdi quy md tmng binh cua cac nude dang phdt trign; quy md so vdi GDP hdu nhu khdng thay ddi cho du bao dgn nam 2023. Digu nay sg tao dp Iyc khdng nhd ve khd nang tra np va khdng gian cho chinh sach tai khda.
Thii ba, thach thtre eua vige thay ddi higu sudt eiia chi thudng xuygn trong tdng chi NSNN. Mac dti quy luong ciing nhu tdng bign che nha nude ciia Viet Nam chua phai la qua eao so vdi binh quan eua eae nude ed thu nhap tmng binh tren thg gidi, nhung ngu tiep dien tde dd tang nhu tren se gay ap lye vg tai ehinh edng. Trong khi, vdn dg cai thign hieu qud hoat d^ng eiia ngudi lao ddng trong khu vye nha nude lai chua dupe quan tam ddy dii.
Thir tu, trong thdi gian tdi, Viet Nam vdn cdn ddu tu eho eo sd ha tdng va phat trien ngudn nhan lye. Thuc te nay ddi hdi Chinh phii phai tinh toan va phai duy tri mtrc dp dau tu hpp ly, nang cao higu suat chi tieu, sii dyng ed higu qua cde tdi san cdng, cting nhu cd chinh sach uu tien phat trign ngudn nhdn luc chdt lupng eao va nang eao nang Iyc ddi mdi, sang tao. Nhu vay, nang cao higu qua va hieu suat ddu tu edng la thach thiie khdng nhd trong giai doan tdi, ngay ca khi Viet Nam da cd quyet tam ddi mdi md hinh tang trudng.
4. Mot SO giai phap nhim can bang va on dinh Ngan sach Nha nuvc
i) Ddy manh viec hoan thign khung khd thg ehg vg Thu - Chi NSNN, dam bao Nha nude thye hien cd higu qua vige kign tao, ho tro va tao ddng lye dg hd trp cho
thi trudng huy dpng, phan bd va sir dyng mdt edch higu qud nhdt, dam bap tuan thii ddy du cdc quy ludt ciia kinh te thi trudng trpng quan 1^, digu hanh ngn kinh tg vi md. Uu tign phan bd ngudn lye nha nude dg gidm thieu cdc hinh thiie can thigp trye tigp, edc bien phdp hd trp phi eanh tranh gdy mgp md thi tmdng, lam giam iiigu qua sir dung ngudn lye. Ddng thoi, sti dyng hpp ly cdc cdng eu cua chinh sach tai khda, phdi hpp higu qua gitra ehinh sach tai khda va ehinh sach tign tg; tang cudng tinh minh bach eiia eae thdng tin NSNN, np edng; dam bap sy cin tpan, dn dinh eiia hg thdng tai chinh.
ii) Tiep tuc thye hign tdng thg viee cai each hg thdng thue', xay dyng mdt hg thdng thue "than thien vdi tang trudng" gdn vdi cde dmh hudng xac dinh trong Nghi quyg't sd 07-NQmV ngay 18/11/2016 cua Bd Chinh tri va Nghi quyet sd 25/2016/QH14 ngay 9/11/2016 eiia Qude hdi. Trong eai edch chinh sdeh thue edn hudng den thigt lap mdt co cau thu NSNN hpp ly, bgn viing, cd "tinh canh tranh", miic thue suat hop ly, CO sd tinh thug rdng, dam bao tinh higu qua, cdng bang.
Thuc hien cac giai phap nham md rpng eo sd thug, ehdng xdi mdn ngudn thu, nhdt Id tir khu vuc kinh te phi chinh thiie, eae hoat ddng thuong mai dien tir. Cae ehinh sach uu dai vg thug can dupe ra spat, hpp ly hda dg dam bao viec thuc hien ed tinh ebon Ipc va gan vdi eae dinh hudng phat trign nganh, linh vuc.
iii) Thuc hign co cau lai chi NSNN, cai each can ban phuong thiic quan ly ehi NSNN, gdn chat viec phan bo ngudn lue dupc thuc hign theo cac muc tigu uu tien ve phat trien kinh te - xa hpi. Thuc hign phan dinh rd ndi dung va pham vi ma NSNN can bao dam, giam thigu sy bao edp khdng can thig't eiia NSNN. Dg thuc hign dupe edc ygu cau ndy can nghign cuu, tign hanh mdt chupng trinh danh gia chi tigu ngan saeh tpan dien, xac dinh rd cdc linh vye can cd sy digu ehinh hay cdt gidm ma khdng dnh hudng ddn higu qua chi ngan saeh ehung ciia Chinh phu.
Trong digu kign can doi ngan saeh cdn khd khan, du dia md rdng ngudn Iyc ngan sach han ehg', can xdy dung Id trinh dg timg budc chuyen ddn tu viec lap dy todn, phan bd du todn ngan sach eho cae co quan, don vi dya theo ygu td ddu vao phdn bd ngdn sach gan vdi ket qud va higu qud edng vige. Ddng thdi, nghien ciiu de digu chinh nguyen tdc vg ddm bdo ty le phdn bd ngan saeh "cung" hang nam ddi vdi mdt sd linh vue nhu: Giao due, khoa hoe - cdng nghg va mdi tmdng, nham dam bao sy linh hoat cho cae bd, nganh, dja phuong trong phan bd ngudn lye, phu hop vdi vige lap dy todn ngdn sdeh tmng ban.
iv) Giam ddn miic bdi chi NSNN theo Id hinh, timg budc tao "khdng gian tai khda dii rdng" dg ed the ddi phd vdi cae bign ddng bdt lpi trong vd ngoai nude.
Tigp tyc tai edu true no edng vd qudn ly ehat chg sy gia tang ciia np cdng, dam bap eac rui rp lign quan
den np cdng, np chinh phu va no nude ngoai qude gia va cae nii ro tai khda dupe quan ly, giam sat chat chg.
Ddng then, vige vay np can phai duoc dat trong mdi tuong quan ehung vdi kg hoach va kha nang tra np, vdi chi phi vay np vd miic dp riii ro hpp ly. Tang cudng cdng khai va kigm soat chat che vige vay np, tra np ciia chinh quygn dia phuong.
v) Nghign eiiu ddi mdi co ehg phan cap va mdi quan he tai khda giiia eac cap ngan sach, chii ddng cd giai phap de dam bao vai trd chii dao cua NSTW theo quy dinh cua Hien phap nam 2013 trgn giac dO thu va ehi NSNN. Trong dd, dg dam bao dupe sy chii dao vg phuong dign ehi NSNN, yeu cau tign quyet la phai cd dupc su "ehii dao" ve ngudn thu cua NSTW. Theo dd, cdn ra soat lai co ehg phan edp ngudn thu gitra NSTW va NSDP, ed CO ehe phan chia ngudn thu phii hop de mdt mat ciing cd NSTW, mat khac tang etrdng tinh edng bang giiia cae dia phupng, phii hpp vdi cac nguygn tae va th6ng lg qude tg vg phan edp ngan sdeh.
vi) Quan ly higu qua cac ngudn gdc gay ra nii ro tai khda, dam bao cdc khoan np du phdng, ke ca nhiing khoan np du phdng theo cam ket va cac khoan np dy phdng "ngdm djnh" duoc nhan dign thdng qua cac co ehg bao cao, giam sat phii hpp. Cy the, cdn nghign ciiu xay dung mdt phuong thtre quan \f rOi ro tai khda phti hpp, bao gom ttr vige dinh vi va lupng hba nii ro, xac dinh nguyen nhan va ngudn gay ra nii ro, tinh toan chi phi nil ro va cdc bien phap giam nhe, quan ly nii ro./.
Tai lieu tham khao
Bp Tai chinh (eae nam), Mue Iyc Ngan sach, (http://www.mof.gov.vn/webeenter/portaI/btc/r/lvte/sl nsnn/mlns)
Bd Tai ehinh Viet Nam (eac nam 2001-2018), Ngan
sach Nha nude, (http ://www. mof. gov. vn/webeenter/portal/btc/r/ivtc/sl
nsnn)
Bd Tu phap (2017), Tim hieu quy dinh ve Ngan sach Nha nude
Chinh phu, Bao cdo sd 392/BC-CP, ngay 22/09/2017, Bao cao "Vige thuc hign chinh sach, phap luat vg cai each td ehiic bd mdy hanh chinh nha nude giai doan 2011-2016"
Tmong BaTudn, Dao Mai Phuong (2019). Ke hoach tai chinh 5 nam qude gia va van de dat ra ddi vdi co edu lai ngan saeh nha nude
Vii Quang Viet (2017), Tai sao bdi chi ngan sach qua Idn va keo dai qua nhieu nam d Viet Nam