T9P chi KHLN 1Q014 (3089 - 3094)
£r Wen KHLNVN - VAFS
ISSN 1859-0373 Dang tai lai: www.vafs gov vn
DAC Dl^M SINH LY VA PHU'aNG PHAP BAO QUAN HAT MUN (Diospyros mun A.Chev. ex Lecomte)
N g o V a n N h i r c m g Sff Khoa hoc vd Cong nghi Ninh Binh
TOM T A T
Tir khoa: Bdo qudn hgi giong, Diospyros mun A.Chev. ex Lecomte., dgc diem sinh ty hgi giong. Mun.
Mun {Diospyros mun A.Chev. ex Lecomte) la loai cay ban dia, co gia trj kinh te cao. thuong moc h6n loai trong rirng la rong thuong xanh. Day la loai CO chu ky sai qua rat that thuong va hat mat sue nay mam rat nhanh Do vay, viec nghien ciJru ve dac diem sinh ly va phuong phap bao quan hat giSng la can thi^t nham keo dai kha nang luu trQ ciia hat giong. Ket qua nghien ciru cho thdy, trong luong trung binh cua mot hat la 163mg, Ikg hat CO thg CO khoang tir 5695-6748 hat, trung binh co 6123 hat, hat bat dSu nay mSm sau 6 ngay gieo uoin va dat ty le nay mam cao nhat vao ngay thir 12 va sau 20 ngay thi s6 iucmg hat nay mam khong dang ke. Hat Mun se mat sue nay mSm khi riit km do hat rtr 22% xu6ng 15%, ty le nay mSm giam tir 6 5 % xuong con 30,5% va khong con kha nang nay mam khi am do hat riit xudng 4%. Nhiet dp d^ hat nay m^m tot nhat la 6 nhiet do tir 20 - 25''C va a nhiet do phong. Thoi gian bao quan hat Mun co the keo dai hon 6 thang trong dieu kien 10''C va am do hat 18%.
Physiological characteristics and storage method of Diospyros mun A. Chev.
ex Lecomte seed
Keywords: Diospyros mun A.Chev. ex Lecomte. seed physiological characlerislics.
seed storage method.
Diospyros mun A Chcv, ex Lecomte is an indigenous tree species that produces high value timber, often grows in mixed broad-leaved forest. The fruiting cycle is irregular and the germination capacity of the seed decreases quickly. Therefore, study on physiological characteristics and seed storage methods are necessary to extend seed storage capacity. Research results show that mean weight of a seed is 163mg, one kilogam seed can range from 5695-6748 seeds, 6123 seed on ihe average, seeds started germinating 6 days after sowing and germination rate reached the highest on the 12th day while after 20 days, only few seeds germinated. When the moisture content of seeds was reduced from 22% to 15%, seed germination rates decreased from 65% to 30,5% and no seed germinated when seed moisture content was reduced lo 4%. Temperature for seed germination was best at 20 - 25°C or room temperature. Seed can be stored for more than 6 months at lO°Cand 18% moisture content.
3089
Tap chi KHLN 2014 Ng6 van Nhugng: 2014(1)
I. DAT VAN DE
Mun {Diospyros mun A.Chev. ex Lecomte) la loai cay ban dia, co gia tri kinh te cao, thuong moc hon loai trong rung la rong thuong xanh. Day la loai dac huu cua Viet Nam, dugc ghi trong sach do Viet Nam a miic nguy c^p (Bo Khoa hoc, Cong nghe va Moi truong, 2007), loai cue ky nguy cap, go Mun thuong duoc dung trang tri noi that, lam do moc gia dung, dac biet cac do moc cao cap, (lUCN, 2013; Le Mong Chan, Le Thi Huyen, 2003). Truoc day loai cay nay co phan bo tu nhien 6 nhieu tinh trong ca nirac nhu Ninh Binh, Hoa Binh, Tuyen Quang, Quang Binh, Khanh Hoa, Ninh Thuan... Hien nay ehiing chi con a trong mpt so it Vucm quoc gia, Khu bao ton thien nhien hoac rung cam. Trong chuong trinh bao ton nguon gen cay rung quy hiem, Mun la mot trong nhfrng loai cay rat du;gc quan tam (Nguyen Hoang NghTa, 1997).
Chinh vi vay ma viec bao ton loai cay nay ngay cang tro nen cap bach han.
Cay Mun co chu ky sai qua rat that thuong, dieu kien thu hai gap nhieu kho khan trong khi do hat mat sue nay mam rat nhanh. De du trii hat va cung cap giong hang nam cung nhu gop phan bao ton nguon gen cay rung noi chung va loai Mun noi rieng. Do vay, yeu cau nghien ctru ve dac diem sinh ly va ky thuat bao quan hat giong Mun la rat can thiet nham keo dai kha nang ton tru ciia hat giong.
Cac thi nghiem nghien cuu sinh ly va bao quan hat Mun da dugc bat dau tir thang 02/2013 tai Trung tam U'ng dung Khoa hgc va Cong nghe Ninh Binh - So Khoa hgc va Cong nghe Ninh Binh va Vucm nam Vuon quoc gia Cue Phuong, bai bao nay cung c^p nhung ket qua nghien cuu sau gan mot nam thuc hien.
II. VAT LIEU VA PHirOfNG PHAP 2.1. Vat lieu
Qua Mun da chin dugc thu hai vao cu6i thang 11/2012 tir 20 cay me trong Vuon qu6c gia Cue Phircmg- Ninh Binh. Cac cay me deu co dudng kinh tir 15-30cm, chidu cao tir 6-1 Om. Sau 3 ngay ch§ bign hon 40kg qua con ca lop v6 thit da thu dugc tren 12kg hat sach. Ngay sau do, tien hanh loai bo cac hat nho, xau, sau benh.
Qua diSu tra, thu hai nhiing qua chin chuyen mau den rung dual tan cay me, thi ty le hat chiic khong dang ke. Vi vay, tac gia tien hanh hai qua tren cay, mac dii da den thai diem qua chin gia nhung lop v6 qua lai day va cung, nen khi thu hai ve thi de trong bao tai kin, khi v6 qua mem thi se dem qua ra lay hat (thong thuong sau 2 ngay thu hai ve thi co the tach hat mot each de dang ra khoi v6 qua).
2.2. Phirong p h a p nghien cuu
Thu hai bang each treo, diing sao de hai qua da chin (chuyen mau tir xanh sang vang nhat hoac xam) a tren cay, sau do de trong bao tai kin (thong thuong sau 2 ngay thu hai ve thi co the tach hat mot each de dang ra khoi v6 qua), khi do v6 qua da mem thi se dem ra cha sat de tach hat.
Da phan hat tach khoi v6 qua se khong con lop v6 lua bao bgc, nhung doi khi mot so it hat tach ra klioi vo qua con co mot lop v6 lua mau siia due. Tach hat ra khoi lop vo lua mau sij'a due nay bang each cho vao trong nuoc, dung tay hoac chan sat manh hat.
Xac dinh mot so chi tieu ban dau ciia hat bao gom: Khoi lugng ca qua, co dai (g), khoi lugng ca qua, bo dai (g), khoi lugng hat da xir ly vo qua va lop vo lua (g), do am hat sau thu hai (%).
Do am ban dau ciia hat dugc xac djnh bang each riit ngau nhien 100 hat, diing can dien tu can rieng hat truoc va sau khi s5y kho o nhiet do 105"C trong 12 gia. Do km ciia hat dugc tinh theo cong thirc sau:
Ngo van Nhtrgng, 2014(1) Tap chi KHLN 2014
o/oMC--Lixl00
P, Trong do:
%MC la ham lugng nuoc ehija trong hat.
Pi la trgng lugng hat truoc khi s3y.
Pi la trgng lugng hat sau khi sSy.
Lam kho hat bang Silieagei, sir dung Silicagel CO chi thi mau (xanh luc dam) trgn lan vai hat theo ty le 1 : 1 de nit do am cua hat xudng o cac cap do khac nhau (tinh theo trgng lugng).
Kiem nghiem sit ndy mam ciia hat gidng Hat sau khi thu thap dugc dem xir li b^ng each ngam vao nuoc am (70 - 75°C) trong 8 gio de ngugi dan. Sau do gieo hat tren khay dung cat am dat trong nha kinh, nha luoi (o nhiet do phong), (Cong ty Gi6ng va phuc vu tr6ng rimg, 1995; Willan R.L., 1992).
Bo tri thi nghiem theo kieu hoan loan ngdu nhien voi 4 lan lap, 50 hat/lSn lap. thoi gian theo doi so lugng hat nay mam 2 ngay mot ldn.
Anh huffng cua am do den kha ndng ndy mdm ciia hat
Hat dugc lam kho bang silicagel ve eac do dm thi nghiem la 15, 12, 9, 6 va 4. Sau do, ti^n hanh gieo uom de khao sat anh huong ciia am do hat den kha nang nay mam ciia hat.
Anh hudng ciia nhiet do din kha ndng ndy mdm ciia hat
Hat sau thu hai dugc xii ly nuoc nong trong 8 gia, gieo vao cac khay d\mg cat am. Sau do, dat
cac khay hat vao cac noi co nhiet do thi nghiem la nhiet do phong (d6i chimg), 25,20, 15,8*'C.
Anh huffng ciia nhiet dp ddn khd ndng tdn trii- cua hat
Thi nghiem dugc thuc hien tren ddi tugng la hat dugc xu ly vai silicagel d^ dat do hn 18%
dung trong tiii ni Ion day dan kin \'a dugc cdt trii 6 nhiing dieu kien nhiet do nhu nhiet do phong (d6i chimg), 25, 10, 5 va 0"C. Thoi gian theo doi 15, 30, 60, 90, 120, 150, 180 ngay.
Cac thi nghiem dugc b6 tri theo ki^u hoan toan ngau nhien vai 4 lan lap, 50 hat/lSn lap.
Chi tieu theo doi o cac thi nghiem la ty le nay mam va toe do nay mam ciia hat. Thoi gian theo doi hat nay mam 2 ngay mot Idn, trong 30 ngay.
III. KET QUA VA THAO LUAN Hat sau khi thu thap ve. truoc khi thuc hien cac thi nghiem da dugc xac dinh cac thong so ky thuat 6 bang 1. Ket qua a bang 1 cho thay trgng lugng ciia hat bao g6m ca vo thit Ion hon nhieu so vai hat sach sau khi ch6 bien, chung to phan vo qua bao bgc ben ngoai chiem mot ty trong rat Ion. Sau khi tach bo phan vo qua va lop vo lua, trgng lugng trung binh ciia 1 hat la 163mg. Do he so bien dong kha Ion (11,92%) nen 1kg hat CO the CO khoang tir 5.695 - 6.748 hat, trung binh CO 6.123 hat. Dp am tu nhien ciia hat chi^m khoang 21,55 ± 0,60(%) tinh thco trgng lugng.
Bang 1. Trong lugng va do am ban dau cua hat Mun
Chi tieu Trgng lirq^ng ca qua, co (Jai (g) Trpng lu'p'ng ca qua, bo dai (g)
Trpng lu'ong fiat da xu ly vo qua va lop vo Ipa (g) Op am iiat sau thu hai (%}
Dung lu'p'ng mau (n)
100 100 100 100
X 369,81 354,92 16,33 21,55
Sx 26,23 25,56 1,95 0,60
V%
7,09 7,20 11,92 2,80
3091
Tap chi KHLN 2014 Ngo Van Nhtfgng^
Kiem nghiem sir ndy mdm cua hat giong Hat Mun bat dau nay mam sau 6 ngay gieo uom va dat ty le nay mam cao nhat vao ngay
thir 12. Sau 20 ngay, s6 lugng hat nay mam khong dang k^. Ty le nay mim trung binh cua hat thi nghiem la 65%.
mam
>.
c
laj.
20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0
6 10 12 14 16 18 20 22 24
Thai gian gieo uom (ngay)
26 28 30
Bieu do 1. Ty le nay mam cua hat Mun sau khi thu hai
Anil hir&itg ciia am do den kha nang nay mam cua hat
Ket qua thi nghiem cho thSy km do ciia hat da anh huong dang ki din ty le nay mSm hat
(Bieu do 2). Hat Mun se mlt siic nay mSm dang ke khi riit km do hat tir 22% xu6ng 15%, ty le nay mSm giam tit 65% xu6ng con 30,5%
va khong con kha nang nay mim khi km dp hat rut xu6ng 4%.
vi3
Am dp hat (%)
Bieu ao 2. Anh huong cua dm do dSn kha nang nay mdm eua hat Mun
Ng6 van Nhirong. 2014(1) Tgp chi KHLN 2014
Anh hirffng cUu nhiet M den kha nang ndy mam ciia hgi
Nhiet dp da anh huong rat Ion den kha nang nay mam eiia hat Mun (Bieu do 3). Hat nay
mam cao nhat o nhiet do phong (64.6%) va khong CO su khac biet 6 muc nhiet do 25 va 2 0 V . Khi nhiet do giam xu6ng 15°C, ty le nay mam giam di dang ke 36,6% va chi con 3,66% khi nhiet do ha xuong 8 C.
nhi^t a$ ph6ng 25
I
Nhiet do ( X )
Bieu do 3. Anh hudng cua nhiet do den kha nang nay mam eua hat Mun
Anh hudng cua nhiet dp den khd ndng ton trU-ciia hat
Kh qua thi nghiem cho thay nhiet do ton tru da anh huong dang ke den kha nang nay mam eiia hat Mun (Bieu do 4). Sau 15 ngay ton tru, a nhiet do 5 - lO^C hat duy tri kha nang nay
mam cao nhat (53%) giam 12% so vol thai diem bat dau, trong khi do a nhiet do 0 C co kha nang nay mam thap nhat (25%). Hat duy tri kha nang nay mam cao nhat sau 180 ngay ton trii a nhiet do lO^C la 18% trong khi 6 dieu kien nhiet do phong hat hoan toan mat sire nay mam chi sau 60 ngay ton trir.
60 50 C^ 40
• | 30 S. 20
" 10 0
„.
15 30 60
Thoi gian 90 ton trir
*
120 (ngay)
150 180
—*— 0"C
- • — 25"C
— * — to phong
Bieu do 4. Anh huong cila nhiet do t6n tru djn kha nang nay mam ciia hat Mun
3093
Tap chi KHLN 2014
IV. KET LUAN
Ty le nay mkm trung binh ciia hat Mun thi nghiem la 65%. Hat bat dau nay mam sau 6 ngay gieo uom va dat ty le nay mam cao nhat vao ngay thir 12, Sau 20 ngay gieo, so luong hat nay mam khong dang ke.
Am dp cua hat da anh huong dang ke den ty le nay mkm hat. Hat Mun se m& site nay mam khi rut am do hat tir 22% xu6ng 15%, ty le
Ngo van NhtrOT9^_2014(1|
nay mam giam tit 65% xuong con 30,5% va khong con kha nang nay mam khi am do hat riit xuong 4%,
Hat nay mkm cao 6 nhiet do tir 20 - 25 C va a nhiet do phong (62,5 - 64,6%), sire nay mam cua hat giam dang ke khi nhiet dp giam xu6ng 15°C (36,6%) va chi con 3,66% khi nhiet do o mire S^C. Nhiet do ton trii hat Muntfitnhatla 10°C.
TAI LIEU THAM KHAO
1. Bp Khoa hoc, Cong nghe va Moi trirong, 2007. Sach do Viet Nam. Nxb Khoa hpc Ky thuat, Ha Npi. pp. 119, Le Mong Chan, Le Thi Huyen, 2003. Thuc vat rirng. Nxb Nong nghiep. Ha Npi.
3. Cong ty giSng va phuc vu trSng rirng, 1995. S6 tay ky thuat hat gi6ng va gieo irani mpt s6 Ipai cay trong rirng Nxb Nong nghiep Ha Noi.
Nguyen Hoang NghTa, 1997. Bao ton ngu6n gen cay rirng. Nxb Nong nghiep. Ha Npi.
5. lUCN, 2013. lUCN Red List pf Threatened Species: version 2013.2.
6, Willan R.L , 1992. Huong dSn ky thuat hat gidng cay rirng (Pham Hoai Due dich). Nxb Dai hpc va Giao due chuyen nghiep Ha Npi, 240 trang.
Ngu-oi tham il|nh: PGS.TS. Trjn Van Con