Djnh che phong vuong 6* Viet Nam thoi quan chu
Pham Hoang IVIanh Ha' Bao tang Lich sii quoc gia.
Email: phamhoangmanhha@gmail com
Nhan ngay 9 thang 10 nam 2018. Ch§p nhan dang ngay 9 thang 1 nam 2018.
Tom tat: Sau sy kien Le Thanh Tdng xung Quoc Hoang, dinh che phong vu'ong (tudc) cho hoang tgc dugc tuan tbeo nguyen tac: hoang tir dugc phong than vucmg (lay phu lam hieu); the tu dugc phong Tu than vuang (lay huyen lam bleu). Quyen than, ngoai tgc khong dugc b^n phong tudc vi nay. Tuy nhien, dinh che nay da khdng con dugc duy tri khi cung dinh xay ra bien loan, nhat la khi hoang de (ngudi gift vi tri cao nhat trong bg may chinh quyen quan chu thdi Le So) chi ton tai tren danh nghTa. Mac Dang Dung trd thanh quyen than ngoai tgc dau tien va dily nhat dudi thdi Le Sa dugc phong vuang (An Hung Vuang)
Tir khoa: Dinh che phong vuong, thdi Le Sa, Mac Dang Dung.
Phan loai nganh: Sft hgc
Abstract: After King Le Thanb Tong proclaimed himself Qudc Hodng (the nation's king), the regulation on conferring the title of vucmg to members of the royal family was in line with the following principle: princes were called thdn vucmg, with their full titles including the name of a. phd administrative unit, the tu (sons of pnnces) were called lu thdn vuang, with their full Uties including the name of a district. High-ranking mandanns who were not related to the royal families were not granted with such titles. However, the regulation was no longer maintained when the imperial court was in turmoil, especially when the emperors, who held the highest position in the monarchy of the Later Le early period, had only nominal power. Mac Dang Dung was the first and only high-ranking mandarin to be named vuong dunng the Later Le early period (An Hung Vuong).
Keywords: Regulation on conferring the title of vuong, the Later Le eariy period, Mac Dang Dung.
Subject classification: History
51
1. M d dau
6 Viet Nam thdi phong kiln, ngudi dung diu trilu dinh cd nhilu hanh ddng bay td sy tri an ngudi cd cdng nhu lap den did tdn vinh hg, hoac ban phong tudc vi va bdng ldc cbo con chau bg. Can eft di phong tudc la cong lao va quan he than tdc [12]. Vuang la tudc vi sdm dugc ap dung trong td chftc nba nudc quan chu Viet Nam. Trong cuon Tie dien chiec quan Viet Nam, Dd Van Ninh da thing ke dugc 9 nghia cua muc tft
"vuong". Ngoai y nghT ve xung hieu cua vua trj Vl phuong Nam, muc tft "vuang"
dugc giai thich: khi ngudi cai tri cao nhat qudc gia xung "de" thi "vuong" la mdt tudc phong cho con, "tudc phong cho ngudi trong ton that cd cdng lao Idn", "la tudc phong cho tan quan" (nghTa 3, 4, 5); tbeo quy che nba Tran, pham cac tudc vuang vao lam tudng deu xung la cdng, chi cd than vuang thi dugc phuc lai tudc vuong (nghTa 6), tudc hieu "chi phong cho than vuang" theo quy che nha Le (nghTa 7) [11],
Khi truy tim ngudn gde eac danh xung
"thien tft", "ba chu", "vuang", "danh hieu hoang de" tai Viet Nam, Le Kim Ngan khang dinh: "Cac edng than ngoai thich, du eong Idn ldi dau cftng chi dugc phong ldi ehuc (diing ra la tudc) Cdng ma thdi" [7].
Thdi Le So, viee ban phong tudc vi dugc ap dung cho nhieu doi tugng, dudi nhilu hinh thftc. Moi trudng hgp Iai mang y nghia khong gidng nhau. Ben canh sy dam bao vinh hoa phu quy cdn la nhftng linh loan cua cac vi hoang de duong thdi. Thdi Le So, tudc vuong vfta mang nhung dac dilm chung cua cac trilu dai quan chu trudc dd (Dinh, Ly, Tran, Ho), vua ed nhirng tfnh chat rieng. Bai viet gdp phan tim hilu dinh
c h i phong vuang d Viet Nam thai phong kiln ndi chung va thdi Le So ndi rieng.
2. Dinh che phong vugng trudc thm LeSff
Trong ljch sft, cd nhieu hinh thai tudc vi gin vdi ebft vuong. Thir nhdt, "vuong" la tudc vi dugc hoang de Trung Hoa sac phong cbo ngudi dftng dau nudc Dai Viet, Thdi Le So ghi nhan hai sy kien: nam 1431, nha Minb phong L8 Thai Td quyen ibu An Nam Qudc sft, va nam Ky Mui, nien hieu Canh Thong thu hai (nam 1499), ngay 17 thang 12, nha Minh sai Luang Tru, Vuang Chin mang saeh sang phong vua nha Le lam An Nam Quoc Vuang. Thu hai,
"vuong" dugc diing nhu "danh xung". Vi du: vua Le Thai To, sau khi len ngdi, cr ehieu lenb dai xa, xung la Thuan Thien Thua Van Due Van Anh Vu Dai vuong (hieu la Lam Son ddng chu). Thdi Le So, xung bieu "vuang" cdn xuat hien vao thang 11 nam Ky Ty nien hieu Doan Khanh thu nam (nam 1509), Gian Tu Cdng tra xung la Cam Giang Vuong; nam Binh Ty, nien hieu Hdng Thuan thu tam (nam 1516) gan vdi sir kien ngay mung 6 thang ba, Tran Cao nhan la chau chat eua vua Thai Tdng nha Tran, tu xung la De Thich giang sinh, liem xung nien hieu Thien iTng [4, tr.545].
Vuang cdn dugc su' dung nhu ton hieu chi ngudi dftng dau mdt vung dat, quoc gia.
Vi dy, ngudi dung dau nudc Van Lang dugc tdn xung la Hung Vuang, nudc Au Lac cd An Ducmg Vuong; d cac giai doan sau cd Trung Vuang, Trieu Viet Vuong, Ngd Vuang, Duang Binh Vuong... Budc vao thdi ky "loan mudi hai su quan", Ngo Xuong Xl xung "vuong" (tudc vi mang
Pham Hoang Manh Ha tinh lap tude), cac su quan cdn Iai eao nhat
chi xung "cdng" theo tieu chf lay hg, hoac hg - dem lam hieu. Dinh Bd LTnh sau khi dep yen dugc cac t h i lye da tu xung la Van ThSng Vuong (nam 967). ^
Khi nha nude quan chft Viet Nam du manh, cdng vdi y thftc ty tdn dan tgc, thi ngudi dftng dau da xung d l . Van ThSng Vuang la ngudi dau tien xung d l (Dinh Tien Hoang De) nam 968. Lue nay,
"vuang" dugc sft dung nhu mdt tudc phong cho hoang tu (Nam Viet Vucmg Dinb Liln, Ve Vuang Dinh Toan). K I tft Dinh Tien Hoang De trd ve sau, ngudi dftng dau nha nude quan ehu phia nam Trung Hoa lien tyc xung hoang de. Chang han, cd Le Dai Hanh xung de nam 980 (Dai Hanh Hoang De), Ly Cdng Uan xung de nam 1010, Tran Canh xung de nam 1225, Hd Quy Ly xung la Quoc Td Chuang Hoang De nam 1400...
Tuy nhien, day chi la xung hieu trong ndi bd qudc gia. Trong quan he ngoai giao vdi Mdng Cd, va dac biel la vdi Trung Hoa, ngudi dung dau nudc Dai Viet van dung tudc phong An Nam Qudc Vuong (efta ngudi dung dau Nha nudc Trung Hoa phong cho) de tranh xung dot [2, tr.l35].
Den thdi Le Sa, viec xung de cua ngudi dung dau nudc Dai Viet bi gian doan tft nam 1428 den khoang nam 1471. Binh Dinh Vucmg Le Lgi sau khi danh dudi quan Minh da len ngdi nam 1428, dat nien hieu (Thuan Thien), qudc hieu (Dai Viet) nhung chi xung la dai vuang. Le Thai Tdng, Le Nhan Tdng van tbeo Ie nay. De hieu chi dugc dung de truy tdn sau khi mat, nhu Le Nguyen Long truy tdn Le Thai Td la Cao Hoang De, Le Thanh Tdng tmy tdn Le Nhan Tdng la Kham Van Nhan Hieu Tuyen Minh Hoang De). Tuy nhien, "dai vuong"
hay " d l " chi phan biet d gdc do xung hieu.
khdng cd su khac biet ve vi trf, y nghia (ngudi dftng dau nha nudc quan chu).
Viec ngudi dung dau nha Le Sa xung de ed y nghia rat quan hgng ve mat chinh tri.
Dudi nien hieu Quang Thuan, trieu dinh da nhieu lan kien nghi LS Thanh Tong xung de, nhung dng khdng nghe tbeo. Phai den cudi nam Hdng Due thu hai (thang 12, nam 1471), trong dip lam l l t l trdi, Le Thanh Tdng mdi xung hoang hieu (tuong duong vdi de hieu). Sy kien nay dugc sft cii chep lai kha thdng nhat. Tbang 12, ngay Giap Ngo, lam Ie te miia ddng, vua (Le Thanh Tdng) xung la "Hieu tdn ditc hoang". Theo Dgi Viet su ky todn thu, "Danh hieu Quoc hoang cd tft day" [4, tr.453]. Tuy nhien, ke tft thdi diem nay trd ve sau, trong cdng viec hang ngay, Le Thanh Tdng van xung la hoang de (ebft tren qudc an "hoang de thu menh chi bao") hoac hoang thugng (chu tren che cao la "hoang thugng cbe cao chi menh") [4, tr.454].
Tuy nhien, sy kien Le Thanh Tdng xung de da khdi ngudn ngay tft nhung nam cudi nien hieu Quang Thuan. Tft nam 1467, Le Thanh Tong da co y dinh va gian tiep xung hoang de, can eft vao chi tiet dugc ghi chep Irong Bgi Viet sie ky todn thu. "Thang 12 (nam 1467), vua dua an Thien Nam Hoang de chi bao cho cac te than xem de ciing ban" vdi y dinb xung la Thien Nam Hoang de. Quan than nha Le Sa (quyen hg bg thugng thu Nguyen Cu Dao) cho rang hai chu "thien nam" la "mdi la", tbieu "ham sue", thieu "y nghia" [4, tr.449]. Phai chang Vi the ma an Thien Nam Hoang de chi bao khdng dugc su dung?
Viec Le Thanh Tdng xung qudc hoang dugc xem la thao tac hoan bj cho dinh che phong tudc vuang dudi thdi Le So. Vuang ehi cdn mang y nghTa la tudc vj ban phong eho ngudi cd quan he than tdc.
3. Dinh c h i phong vuong thoi Le Sff Thdi ki dau Le So, hoang tft chi dugc phong tudc quan cdng (luang quan cdng, khai quan cdng). Day la dac dilm cua mdt vuang trieu mdi dugc tao dyng. Khi dd, do vai trd eua cae van than, vo tudng cdn rat Idn, nen Le Thai Td d l eao ylu Id cdiig than ban hoang tgc. Phai din khi nha trieu Le So di vao dn djnh thi yeu to hoang tgc mdi dirge chu trong. Ngudi dau tien dugc phong vuong dudi thdi Le So la hoang tft trudng cfta Le Thai To. Sy kien nay dugc ghi chep trong Bgi Viet sii ky todn thu nhu sau: "Nien bieu Thuan Thien thu 2 (nam 1429), ngay 7 thang Gieng, Le Thai Td sai Nhap ndi kilm hieu binh chuang sy Le Van, Nhap ngi dai tu ma Le Ngan, Nhap ndi thieu phd Le Van Linh mang kim saeh lap Huu tudng quoc Khai quan edng Tu Te lam Qudc vuang, giup coi viec nudc"; "sai Nhap ndi tu khau Le Sat, Tu khdng Luu/Le Nhan Chu, Nhap ndi tu ma Le Ly, Nhap ndi tbieu liy Le Qudc Hung mang kim sach lap
Luang quan cdng Nguyen Long lam Hoang thai tft" [4, tr.355].
Trong giai doan tri vi cua Le Nguyen Long, dinh che phong vuang cho nguoi hoang tdc tung budc dugc hoan chinh. Sau khi "lap" rdi " p h i " Nghi Dan, thang 11 nam 1441, Le Thai Tdng lap Bang Co lam hoang thai tu. Ciing nam, ngudi dftng dau trilu dinh quan chu duang thdi phong Nghi Dan tude Lang San Vuong, phong hoang tii Kh5e Xucmg lam Tan Binb Vuang. Day co thi dugc xem la su kien dat nen mong cho dinh che phong vuong ddi vdi ngudi trong hoang tgc dudi thdi Le Sa. Ke tft thdi Le Thai Tdng trd ve sau, tat ca hoang tft ciia nha Le Sa diu dugc phong vuang. Dilu do khac biet can ban so vdi thdi Le Thai To, vl hoang than qudc thich dugc phong vuang ma kbdng phai trai qua tudc cdng (thang tudc). Nhung ngudi dugc phong vuang nhu bang sau.
Hoang de trieu Le So phong vuonj (tir Le Thai To den Le Nghi DSn) Nam
1429 1429 1441 1441 1445 1459 1459
Ngucti dugc phong L e T u T e Le Nguyen Long Le Nghi Dan Le Khac Xuong L6 Tu Thanh Le Tu Thanh Le Khac Xuong
I cho ngudi hoang tgc
Tuac vi cao nhat Quoc vuang Hoang Thai tu Lang San Vuong Tan Binh Virong Binh Nguyfen Vuang Gia vuong Cung vuong
Quan he than tgc Con vua Le Thai To Con vua Le Thai To Con vua Le Thai Tong Con vua Le Thai Tong Em trai Le Nhan Tong Em trai Le Nghi Dan Em trai Le Nghi Dan
Tl ieu dai Le Thai T6 Le Thai T6 Le Thai Tong Le Thai Tong Le Nhan Tong Le Nghi Dan Le Nghi Dan
D6n nien hieu Quang Thuan, sau sir kien de Le Thanh Tong hieu dinh Hoang triSu Le Thanh Tong xung qu6c hoang, dinh chS quan che. Theo dinh che do, hoang tir (than phong vuong cho hoang than, qu6c thich vuong) duoc phong vuong thi lay phu lam dugc van ban hoa. Ngay 26/6/1471, hoang hieu (nhu phii Kien Hung thi hieu la Ki6n
Pham Hoang Manh Ha Hung Vuong; the tft (eon cua hoang tft) khi
phong v u a n g idy huyen lam hieu (nhu huyen Hai Lang thi hieu la Hai Lang Vuang) [4, tr.469-470].
4. Tru-dng hgp An Hung Vuffng Mac Dang Dung
Quan che cho hoang tdc cung vdi nhftng quy dinh, cai each cua Le Thanh Tdng trd thanb ehuan myc de eac ddi vua sau ap dyng. Ngay 12 thang 8 nam 1499, Le Hiln Tdng ra sac chi: "Luang dan nao dang thde nban quan chftc thi cho Pham Thai vang menh kham xet, neu dung la ngudi luong thien thi cu theo nhu le trudc ma bo" [4, tr.507]. Ngay 4 thang 3 nam 1508, nien hieu Doan Khanh thft lu, vua Le Uy Muc ban chilu: "Cac dd lai, de Iai va cac Iai thay phien nhau d nha mdn trong ngoai neu cd khuylt thi Lai bd chieu tiieo Ie ddi Hdng D u c " [ 4 , h-.525].
Cd the khing dinb, dinb che phong vuang ndi rieng, tudc vi ndi chung nam 1471 dugc duy Iri cbo den het thdi Le So hay chi it la d i n het nien hieu Doan Khanh ddi vua Le Uy Muc.
Tuy nhien, ke tft sau nam 1516, ma cu thi la dudi hai trilu dai Le Chieu Tdng va Le Cung Hoang, nhung quy chuan nay lung budc bi pha vd. Dieu dd bieu hien qua sy kien sau. Miia ha, thang 4, vua sai Tijng Duong hau Vu Hftu, Lan Xuyen ba Phan Dinh Ta, Trung su Dd Hieu De cam cd tiet, mang kim sach, mu ao, d lgng, dai nggc, kieu tia, quat hoa, tan ti'a, den lang Co Trai, huyen Nghi Duang, tien phong Mac Dang Dung lam An Hung Vuang, gia them Cftu ti'ch. Dang Dung ddn tiep d ben dd An
Thap, huyen Tan Minh [4, h.566]. Theo Dgi Viet thdng su, tudc An Hung Vuong do Mac Dang Dung "hr thang".
Ddi chilu thdng tin tiJ hai ngudn su heu, ed t h i khing dinh, t h i Ie phong vuong trong nhftng nam eudi thdi Le Sa da khdng cdn tuan theo quy ehuan ciia nien hieu Hdng Dftc; vi mdt quyln thSn ngoai tgc duge phong tudc vi cao nhat (vuang). Day la mdt ngoai le. D I hieu diing ban ehat sy viec, can lam rd vai trd va anh hudng eua Mac Dang Dung vdi trieu dinb quan chft trung uong duang thdi.
Mac Dang Dung que d lang Cd Trai, huyen Nghi Duang. Cy td 7 ddi la Mac DTnh Chi, dau Trang nguyen khoa giap thin (1304) thdt vua Anh Tdng nba TrSn. Mae Dang Dung sinh gid ngo, ngay 23 (nham ty) thang 11, nam quy mao, nien hieu Hong Dftc thft 14 (1483), It tuoi da dung manh, nha ngheo, lam nghe danh ca. Thdi vua Uy Muc, trudc nhu cau tuyen chgn dung sT cua trilu dinh, Mac Dang Dung dy thi nghe
"giao ehat" (danh vat) va dugc phong la do Iyc Sl xual than rdi dugc sung vao quan Tiic ve, gift viec cam du tbeo xe vua [4, tr.525].
Mae Dang Dung tham du ehinh quyen nha Le trong tu the mgt vd quan, va con dudng thang lien cua dng la kha nhanh (chi khao cuu d gdc dp tudc vi). Nam Hdng Thuan thu 3 (tijrc nam 1511), ong dugc phong tudc ba (Vft Xuyen ba) khi 29 tudi.
Nam Quang Thieu thft 3 (1518), Mac Dang Dung dugc thang hau (Vu Xuyen hau) va dugc eft trin thu Hai Duang. Nam 1519, do dng cd edng lao danh dep va bat sdng Le Tilu d Tft Liem, dy hang Nguyen Kinh va Hoang Duy Nhac, nen vua Le sau khi ve Iai kinh do da thang tudc cho Mac Dang Dung tft tudc "bau" len tudc "quan cdng" (Minb Quan edng) [4, lr.556]. Nam 1521, nha Le
55
gia phong cho Mac Dang Dung tu tudc
"quan edng" (Minh Quan edng) len tudc
"qudc cdng" (Nhan quoc cdng) [4, tr.558].
Nhung ddng gdp Idn lao cua Mae Dang Dung trong viec dep loan, phd ta hoang de da giup dng trd thanh ngudi cd tudc vi cao nhat hong tu the mdt quan than ngoai ldc.
Tudc "Nhan qudc cdng" cua Mac Dang Dung dugc chep thdng nhat trong ca hai bg cbinh su Bgi Viet thong su va Bgi Viet sie ky todn thu. Tuy nhien, theo Le Quy Ddn, tudc hieu "Nhan qudc cdng" do Mac Dang Dung "tu phong". Va dieu dang luu y la, tudc "qudc cdng" nky van nam trong nhung the che nghiem ngat ve tudc phong ma Le Thanh Tong dat ra tft thai Hdng Dftc (ngudi ngoai tgc khong dugc phong hide vuang).
Viec quyen than ngoai tpc duy nhat eiia nh& Le So sd hftu tudc vuang gan vdi nhu'ng bien cd chi'nh trj Idn lao cua trilu dinh, thong qua hai sy kien: vua Le Chieu Tdng xuat gia va Mac Dang Dung dyng Le Cung Hoang len ngdi Hoang d l .
Luc nay, quyen Iyc eua Mac Dang Dung rat Idn, at ca ngudi dftng diu hilu dinh quan chu. Hoang sg trude thi luc cua Mae Dang Dung, Le Chieu Tdng ngkm ban vdi Nguyin Hiln va Pham Thu k l hoach bo kinh dd, tneu tap quan lai bdn phuang d l loai bo the Iyc nha Mac. Su cu chep: "Nam 1522, (Pham) Hien, (Pham) Thft vao hiu yen, roi ddn vua ra ngoai, Hoang Thai hau va em vua la Xuan khdng duge bilt. Vua ra den xa Mdng San, huyen Minh NghTa, Son Tay" [4, tr.560].
De tranh tieng phan loan, Mac Dang Dung da dua Le Xuan len ngoi bau, cd nghTa vdi vuong trilu Le Sa, luc nay dng vin gift tu thi mpt quin thin. Vuang trilu nha Le Iuc nay cd hai vi hoang de (dugc ggi theo nien hieu), la Thdng Nguyen
De (Le Cung Hoang) va Quang Thieu Dl (Le Chieu Tdng).
Cudc ddi dau gifta hai the Iyc: Le Chieu Tdng vk Le Cung Hoang (do Mac Dang Dung dieu khien) keo dai trong hon 3 nam, tft thang 7 nam 1522 den thang 10 nam 1525 (thdi diem Le Chieu Tdng bi bat).
Thdi gian dau, uu the nghieng ve Quang Thieu De (ed Ihdi diem Mac Dang Dung phai nit sang vung dat Hai Duong). Tuy nhien, den nam 1522, khi VTnh Hung ba Trinh Tuy dua Le Chieu Tdng vao Thanb Hoa Ibi ngi bd Quang Thieu De bat hda. The luc vua Le Chieu Tdng suy yeu tram trpng khi hai tudng Nguyen Kinh, Nguyen Ang ve hang Mac Dang Dung.
Nam 1526, Le Chieu Tdng bi thu tieu, vj hoang de thft 11 nha Le So, la Le Cung Hoang, hoan toan bat lye trudc sy long hanh cua Mac Dang Dung. Thang tu nam 1526, Thdng Nguyen De di nudc cd culi ciing tren ban cd cbinh tri, la phong vuang eho Mac Dang Dung (An Hung Vuang).
Mac Dang Dung trd thanh quyln than ngoai tdc dau tien va duy nhat dudi thdi Le So sd hiJU tudc vuang (tude vi ma dudi thai Hdng Dftc chi duge dung d l ban phong cho ngudi hoang tgc). Luc nay dinh chi phong vuang ma hoang de Le Thanh Tdng dat ra chinh thuc bi pha vd.
5. Ket luan
Viee phong tijde vuang thdi Le So da co nhung dac diem rieng biet, phan anh ro ret su phat trien cua vucmg trieu qua 2 giai doan: khdi nghiep (quy che chua that sy ro rang, quy chuan) va tftng budc di vao on dinh, phat trien (cd quy dinh nghiem ngat).
Song, tu Le Thai Td d i n Le Thanh Tong, 56
Pham Hoang Manh Ha cac hoang de nha Le So van ap dung va
tuan thu triet de nguyen tac khdng phong vuong cho quyen thin va ngudi ngoai tde.
Tuy nhien, dinh ehe nay da khdng edn dugc duy tri khi cung dinh xay ra bien loan, ma quan trgng hon la, khi hoang de (ngudi gift vi tri cao nhat trong bd may chinh quyen quan chu thdi Le So) chi tdn tai tren danh nghTa. Mac Dang Dung h d thanb quyen than ngoai tdc dau tien va duy nhat dudi thdi Le Sa duac phong vuong. Tudc vuong cua Mac Dang Dung cd nhieu diem tuang ddng vdi tudc vuong cua Hd Quy Ly (mgt quyen than ngoai tpc dudi thdi Tran). Cung nhu vuang trieu Le Sa, nha Tran ap dung nhftng quy dinh chat che ve viec phong tudc, ma nguyen ly chu dao, xuyen sudt nhftng nam dau trieu Tran la khdng phong vuang cho ngudi ngoai tpc. Tuy nhien, bude sang giai doan "mat Tran", su bat Iyc, nhu nhugc cua hoang de va tdng that, quy tde nha Trin da md ra c a hgi de Hd Quy Ly khong che vu dai chi'nh tri. Thdi diem
"quyen lue quan vuang" hoan loan bi
"quyln Iuc be tdi" Ian at la kbi vua Tran bugc phai gia phong Hd Quy Ly la Trung Tuyen Ve Qudc Dai Vuang. Can eft vao diln biln chinh trudng nha Le So tft khi tao dung din Iuc suy tan, khdng khd de nhan thay rang, yeu td "thdi binh" la dieu kien c i t tft d l mdt vuang trieu xay dung the Ie phong tudc (trong do cd tudc vuong), song dinh c h i ay rat de bi lung lay va sup do dudi "thdi loan". Dieu nay tiep luc dugc khing dinh dudi thdi Le Trung Hung, gan vdi su kien Le T h i Tdng gia phong Trinh Timg la Binh An Vuong, chap nhan cho Chua Trinh md phu va con chau duge ke tue tudc vi.
Tai lieu t h a m k h a o
[I] Dang Xuan Bang (1997), Sic hoc bi khdo, Nxb Van hoa - Thong tin, Ha Ngi.
[2] Phan Huy Chii (1961), Lich trieu hien chuang logi chi, Nxb Sir hoc, Ha Noi,
[3] Le Quy Don (2007), Dgi Viet thong sit, Nxb Van hoa - Thong tm. Ha Ngi
[4] Le Van Huu, Phan Phu Tien. Ngo ST Lien (1993), Dgi Vtet sicky todn tint, Nxb Khoa hgc xahgi, Ha Noi.
[5) Ta Nggc Lien (i995), Quan he giira Viil Nam vd Tnmg Quoc the ky XV - ddu the ky XVI, Nxb Khoa hgc xa hgi, Ha Ngi.
[6] Le Kim Ngan (1963), Td chicc chi'nh quyin Irung uang dudi Irieu Le Thdnh Tung (1460- 1497), Bg Quoc gia Giao due, Sai Gon.
[7] Le Kim Ngan (1974), Chi do chinh tri Viel' Nam thi ky XVH vd XVUI. Phan vien Khoa hoc xa hoi, Vien dai hoc Van Hanh, Sai Gon.
[8] Le Trong Ngoan, Ngo Van Ban, Nguyen Cong Ly (1997), Luac khdo vd tra cuu vi hoc thi, quan che d Viet Nam lir ndm 1945 trd ve tnrdc, Nxb Van hoa - Thflng tin, Ha Ngi.
[9] Dang Kim Nggc (2011), Chi do ddo Igo vd tuyen dung quan chuc thdi Le Sa (I428-I527), Trung [am hoat dgng Van hoa, khoa hoc Van Mieu - Quoc Tu Giam, Ha Ngi.
[10] Nguyen Dien Nien (2003), Suy ngim ve 20 ndm - mot chdp nidi ciia lich sd ddu the ky XV (1407-1427), Nxb Tri thuc. Ha Ngi.
[ I I ] D6 Van Ninh (2002). Tit dien chuc quan Viit Nam, Nxb Thanh nien, Ha Ngi.
[12] Nguy6n Minh Tucmg (2015), To chicc bo mdy nhd nudc qudn chii Viet Nam (lir ndm 939 den ndm 1884), Nxb Khoa hgc xa hoi. Ha Ngi.
[13] Emmanuel Poisson (2004). Mandarins et Siibalternes au Nord du Viet Nam: Une Bureaucralie a TEpreuve (I820-I9I8), Maisonneuve et Larose. Paris.