Cac ylu t6 anh huong din viec dat dirtfc giao due trung hoc pho thong
cua tre em Viet Nam
Tran Quy Long*
T6111 t i t : Dat dugc giao due trung hoc pho thong la mot thanh td quan trong trong viec xay dung v6n con nguoi. N6u khong c6 kha nang hoan thanh giao due trung hgc phd thong thi mot ca nhan se roi vao vi tri bSt Igi xet theo y nghia ciia Igi thS so sanh. Ap dyng ly thuy6t v6n con ngudi trong phan tich s6 lieu Khao sat muc song dan cu Vi^t Nam nam 2016 cho thiy tre em d nhimg gia dinh c6 di6u kien kinh tS - xa hpi va ngudn luc cao hon dat dupe giao due trung hpc phd thong cao hem. Do vay, Nha nude can t5ng cudng hem nira viec tao co hgi binh ding v6 diu vao ciing nhu dau ra cua giao due trung hgc phd thdng nhim mang lai Igi ich toan xa hgi va giam ganh n^ng an sinh xa hoi cho qudc gia. Doi vdi gia dinh va cac b§c cha m?, can nhan thilc ring diu tu chi phi ti6n bac va chi phi ca hgi, chi phi phi kinh te la mpt doi hoi cin thilt, mot nhu cau tu than va khong loai tnl d8 co dugc the h? tiap theo vdi ngudn vdn con ngudi cao va chat lugng.
Tir kh6a: Tre em; Tiip can giao due; Trung hpc phd thdng; Vdn con ngudi.
Ngjky nhan b^i: 11/5/2020; ngay chinh sua: 20/5/2020; ngay duyet dang:
29/5/2020.
1. D a t v a n d e
Giao due la nen tang da phat trian cac ky nang linh boat vdn rSt can thiet de tham gia vao cac boat dgng kinh td cd ham lugng chat xam cao. Nhung ai khdng cd dieu kien tidp can giao due trung hgc cd nguy co bi loai khoi nhiing CO hgi mdi. Neu mgt ca nhan nao dd cd kha nang khdng hoan thanh giao due trung hpc phd thdng thi se roi vao vi tri bat Igi xet theo y nghia cua igi thd so
• ThS., Vien Nghien cmi Gia dinh va Gioi, Vi^n Han lam Khoa hgc xS hgi Vi^t Nam.
Tran Quy Long 17 sanh. Nau nhiing bat Igi nay dugc tap trung vao mgt nhom ngudi cy tha thi chung se anh hudng ddn kat ciu xa hgi (UNESCO, 2003). Nhiing ngudi cd trinh do hgc van trung hgc pho thong cd nhieu kha nang cd viec lam it bi tdn thuong hoac khdng phdi lam nhGng viec khdng chinh thiic ma khdng cd hgp ddng hoac Igi ich xa hgi so vdi nhiing ngudi Iao ddng co trinh do hgc vin thip hon trung hpc phd thdng. Didu nay se ggi y ring giao due trung hgc phd thdng cd thi tang kha nang tidp can vdi cac nganh nghd nang suit cao hon vdi didu ki?n lam viec tdt hem (UNESCO, 2016). Nghi quydt sd 29-NQ/TW Ban Chip hanh Trung uong Dang khoa XI tai Hgi nghi lin thu 8 ban hanh ngay 04 thang 11 nam 2013 ciing cho thay tim quan trgng ciia giao due trung hpc phd thdng va dd ra muc tiau cu tha la phin diu dan nam 2020, cd 80% thanh nien trong dp tudi dat trinh dp giao due trung hgc phd thdng va tuong duang.
2. Tong quan nghien cihi
Cac cudc khao sat cap quoc gia d Viet Nam ddu cho thiy cd nhimg thanh tuu rd ret ve binh dang gidi trong tiep can giao due va tre em gai dugc di hgc vdi ty le cao hon tre em trai. Theo mot nghien cuu, su vugt trdi cua tre em gai thudng tang len theo bac hpc. Dieu nay cd thd la do tre em gai dugc chuin hi tot hon da cd the theo hgc cac bac hgc cao han, hoac do ap lire phai bd hgc de di lam (dac biet la da tao thu nhap) cua cac em cd the thap han (Ngan hang Tha gidi, DFID, Be, 2011). Cd le do viec cai thien muc sdng gia dinh, giam sd con ciia mdi cap vg chdng, gia tang sir tham gia cua phu nil vao cac boat ddng kinh ta va tich cue trien khai cac chuong trinh binh dang gidi da gop phan giam bdt nhiing dinh kian gidi va tao nen ca hpi di hgc ngay cang binh dang hon cho tre em gai (Le Thiiy Hang, 2006). Tham chi xuat phat tir thirc td cudc sdng, nhidu bac cha m? cd tam ly lo ngai con gai se khd lay chdng ndu khdng dupe hgc hanh tu td, khdng co cong an viec lam 6n dinh (Ha Thi Minh Khuong, 2006).
Theo ly giai cua Chuang trinh nghien cuu "Nhiing cudc ddi tre tha", tre em trai bd hgc nhidu hon d do tudi 15 khdng nhat thidt phan anh su phan biet gidi tinh cua cha me ma co le dupe giai thich bdi vi tre em gai thudng co hgc lire va diam thi chuyen cap vao trung hgc phd thdng tdt han tre em trai (Young Lives, 2011).
Viet Nam la mgt qudc gia da dan tgc vdi nhidu nhom dan tdc van con luu giu- ngdn ngii va van hda dac tnmg rieng cua minh. Cd nhiing khac biet ro ret vd van hda, kinh ta va sir tham gia vao xa hpi hien dai giua cac nhom dSn tgc thidu sd. Mac dii gin day da cd nhidu cai thien vd didu kien kinh td - xa hgi d midn niii va vimg xa viing sau, nhimg d&i tgc thidu sd vin la nhom dan so ngheo va ydu thd, din din tre em cua cac gia dinh dan tdc thidu sd vin con gap
18 Nghien ci>u Gia dinh va Gid*!. Quyen 30, so 2, tr. 16-28
nhi6u Idlo khan trong viec dat duoc giao due trung hoe ph6 thong. So lieu cua MICS 2014 cho thdy, g k 60% tre em dan toe thiSu s6 trong do taoi 15-17 khong di hoc trung hoc ph6 thong diing tti6i, trong khi ly le nay o nhom tre em nguoi Kinh la 23,7% (T6ng cue Thang ke va UNICEF, 2015). Theo mot nghien ciiu, nhu cSu Iao dong ho gia dinh doi voi Iao dgng thieu nien va han ch6 vk kinh td cua cac ho ngheo duoc nhin manh nhu la ly do cho viec khong cho con cai d6n taicmg hung hoc hoac bSt tre em nghi hpc (Tinh Dien Bien, UNICEF Viet Nam, 2010). Ben canh do, phong tuc truyen thdng ttong cong ddng dan toe thiSu s6 co m5i quan he voi kha nang dugc tiep can giao due hung hoe ph6 thong cua tte em. ChSng han, nan tao hon trong cac cong dong dan toe thi^u s6 da gay ra hien tugng bo hgc ciia tre em. Tuc le tao hon xuat phat hr viec cac gia dmh cin nguoi dk Iao dong san xuSt. Cac dan tgc Dao va Hmong con co phong tuc ISy vg nhiSu mii hon ik vk lam dugc nhieu viec cho nha ch6ng (Nguyin Phuong Thao, 2006). Tre em gai co nhiSu kha nang se nghi hgc a dp tu6i som hon, mgt phin la cac em thucmg kit hon a dg tuoi som hon em trai (Tinh Dien Bien, UNICEF Viet Nam, 2010). D6i voi mgt s6 nhom dan tgc thiSu s6, xuSt phat hi nhu chu vk nguoi Iao dgng, nha trai muon lay them Iao dgng ve lam hon la viec xay dvmg hanh phiic cho con cai. Mgt so gia dinh khi hoi vg cho con, co dau van dang hgc lop 7-8. Sau khi ve nha chong, eg dau khgng dugc di hgc niia ma chi a nha lam ngi trg (Uy ban nhan dan tinh Lao Cai, UNICEF Viet Nam, 2016). Bao cao phan tich tinh hinh tre em a Ninh Thuan cho hik, chi dg mlu he ciia nguoi Raglay cong voi cac nhu ciiu kinh te, xa hgi ciia tre vi thanh nien noi len nhu la nhimg nguyen nhan mang tinh
"truoc mat" ciing nhu mang tinh "nguon goc ca ban" gay ra viec bo hgc ciia ca tre em. V6i tre em gai, co the co nhieu ap luc trong viec lay chong som, nguyen do la sau dam cuoi se co nguoi nha trai den o ciing nha voi co dau va nhur vay se bo sung them niing lire Iao dgng, san xuat cho gia dinh (UBND tinh Ninh Thuan, UNICEF Viet Nam, 2012).
Hgc van ciia b6 me co anh huong doi voi viec co kha nang dat dugc giao due trung hgc pho thong cua tre em o Viet Nam. Ket qua phan tich so heu khao sat cua du an "Nhimg cugc dai tre tha" khang dinh, bo me co hgc v4n cao hon thi con cai co kha nang it bo hgc ban (Young Lives, 2011). Theo mgt nghien cim khac, khi tat ca cac bien so doc lap duac dong thoi kiem soat trong mo hinh, anh huong cua hgc van nguoi bo van ro net doi vai xac suat di hgc ciia tre em. Theo do, tre em a nhom co bo vai hgc van trung hgc co sa va trung hgc pho thong tro len c6 xac suat di hgc cao han so voi nhom tre em co bo vai hgc van tir tieu hgc tra xudng (Triin Quy Long, 2014). Tre em co khoang thoi gian di hgc dai han o nhom co bo me voi hgc van tir lop 10 tro len so voi tre em a
Tran Quy Long 19 nhom cd bd me vdi trinh do hgc van thap han (Trin Quy Long, 2013). Mgt nghien cuu d khu vuc ndng thdn cho thay, trinh do hgc vin cua bd me la ydu td tac ddng manh nhat den tinh trang giao due ciia con cai trong gia dinh (Nguyin Dire Vinh, 2009). Theo mgt nghien cuu khac, trinh dp hpc vin cua ca bd va me ddu cd anh hudng dang kd din viec con cai cua hp nhap hgc d cap trung hpc phd thdng. Tac dgng cua giao due cua ngudi bo cao hon va manh hon giao due ciia ngudi me, didu nay cho thiy ring trong mot gia dinh Viet Nam didn hinh, ngudi cha cd anh hudng Idn hon den giao due con cai so vdi me (Vu Hoang Linh, 2012). Mot sd cha me cd trinh do hpc vin thip nen khdng nhan thiic dugc gia tri lau dai cua giao due, do dd khdng mudn cho con di hgc bit chip cac nd luc ddng vidn ciia nha trudng va chinh quyen (Tinh An Giang, UNICEF Viet Nam, 2012). Khi dam bao diau kien kinh te cac gia dinh gidng nhau, sir anh hudng cua trinh do hpc van cua cha me ddi vdi viec nhap hpc trung hgc phd thdng duong nhu tap trung d cac bac hpc cao hon, cd thd vi cha me co trinh dp cao hon se danh gia giao due cao hem cho dii hp cd kha nang chi tra hay khdng (Ngan hang The gidi, DFID, Be, 2011).
Nhung nghidn cuu d Viet Nam cho thay quy md gia dinh anh hudng den kha nang dat duoc giao due trung hgc phd thdng cua tre em. Theo mot nghidn cuu d khu vuc ndng thdn, ben canh viec sinh con sdm, gia dinh sinh nhieu con la mgt trd ngai ro ret trong tuong lai ddi vdi viec hpc tap cua tre em (Nguyen Due Vinh, 2009). Quy md gia dinh Idn la mgt trong nhiing ydu td can trd su duy tri hgc dudng va lam cho thanh thidu nian thdi hpc sdm (Tran Quy Long, 2013). Neu gia dinh tang tham mdi mot thanh vian thi xac suat di hpc cua tre em trong tuoi trung hpc lai giam xudng. Ket qua nay ham y rang, do tinh trang ddng ngudi nen hp gia dinh da cit giam viec hpc tap va huy ddng tre em tham gia lam viec tao thu nhap (Trin Quy Long, 2018a). Mot nghidn cuu gin day nhan xet, quy md hp gia dinh cd tac ddng tieu cue den cdng tac tuydn sinh cua trudng hgc. Cac hp gia dinh cd quy md nhd han cd xu hudng giri con cai cua hp ddn trudng nhidu hon cac hg gia dinh Idn. Trong mot hg gia dinh cd quy md Idn, chi tieu giao due cho mdi dua tre thudng nhd hon trong mgt hp gia dinh nhd vi hp gia dinh phai phan bd ngudn lire cua minh cho nhidu thanh vian trong gia dinh (Vu Hoang Linh, 2012).
Muc sdng hg gia dinh la mot ydu td cd anh hudng ro net ddn kha nang tre em hoan thanh giao due trung hpc phd thdng. Theo kdt qua MICS nam 2014, ty le tre em di hgc trung hgc phd thdng diing tudi d nhom mire sdng ngheo nhit la 40,4%, thip hem ddn gin 53 didm phin tram so vdi tre em d nhdm miic sdng giau nhit (Tdng cue Thdng ke va UNICEF, 2015). Mgt nghidn ciiu cho thiy, ddi ngheo thudng xuydn dupe ndu len la mot trong
20 Nghign cCpu Gia dinh va Gid*!. Quyin 30, so 2, tr. 16-28
nhimg ly do chinh gay ra viec cho tre em nghi hgc tam thoi hoac bo hgc vTnh viln. Co trudng hgp b&t con cai phai gihp viec nha, viec ddng rudng va di Iao ddng kilm tiSn, trudng hgp khac thi khdng co tien dd cho con di hgc (UBND tinh Ninh Thuan, UNICEF Viet Nam, 2012). Phan tich sd lieu Didu ha thanh thidu nien Viet Nam (SAVY2), mgt nghien ciiu nhan xet, mire song va khoang thdi gian di hgc ciia tre em cd mdi quan h? chat che vai nhau. Tre em CO dg tudi bd hgc cao hon d gia dinh co muc sdng cao han, tiic la duy tri thai gian di hgc lau han. Didu do cho th§y, viec tiep can va duy hi hgc van cua tre em phu thudc nhidu hon vao didu kien kinh id gia dinh (Tran Quy Long, 2013). Miic sdng hg gia dinh la ydu td tac dgng rit co y nghia den kha nang di hgc ciia tre em ttong do tudi trung hgc. Nhimg gia dinh ngheo hon khdng thd cho con cai di hgc ngay tit dfiu hoac khdng the duy tri viec di hgc cho con cai hoac phai c&t giam vide hgc hanh ciia tre em d cdp hgc cao hon do van dd chi phi (Trin Quy Long, 2018a). Qua do cho thSy, cac hg gia dinh ngheo thudng it CO kha nang tao ra ngudn luc cua chinh minh, vl vay lai lam giam han niia kha nang cua gia dinh trong vide dju tu cac ngudn luc thich hgp cha tiep can giao due cua tre em (TrSn Quy Long, 2018b).
Giiia hai khu vuc ndng thdn va thanh thi van con khoang each kha Idn trong kha nang dat duac giao due trung hgc phd thdng cua tre em Viet Nam. Sd lieu MICS nam 2014 cho thdy, he em thanh thi di hgc dung tudi d bac trung hgc pho thdng cao hon he em khu vuc ndng thdn 11,7 diem phan tram, 79,1%
so vdi 67,4% (Tdng cue Thdng ke va UNICEF, 2015). Tai cac khu vuc ndng thdn ciia tinh An Giang, nhieu tre em trong nhiing hg gia dinh sdng chii ydu dua vao thu nhap thap tir ndng nghiep phai bd hgc giira nam hoac sau ky nghi Tdt Nguydn dan do didu kien kmh td khd khan (Tinh An Giang, UNICEF Viet Nam, 2012). Tucmg tu, tai cac khu vuc ndng thdn viing ddng bang tinh Ninh Thuan, thdng thudng vao cac thdi diem thu hoach mua mang, tre em phai nghi hgc de phu gilip gia dinh. Trdn cac khu vuc vimg cao ciia ngudi Raglay, cac tre em hai thudng dugc giao viec hong nom gia siic trong khi do cac he em gai duac giao di lay nude, kiem cui hoac phu giiip viec nha. Do cac xa midn mil khdng cd cac lap nha tre nen cac em gai thudng phai d nha trdng em. Tuy theo tinh hinh Iao dgng ciia cac hg, vide phai tham gia phu giiip vide nha khien tre em cd the nghi hgc tam thdi hgac phai bd hgc de giiip gia dinh (UBND tinh Ninh Thuan, UNICEF Viet Nam, 2012). Bag cao phan tich tinh hinh tre em tinh Dien Bidn nhan xet, tam thdi v^ng mat d trudng hgc cd tac dgng dang kd den hen do va ket qua hgc tap ciia tre em. Tre em lam viec cd kha nang hudng Igi it hi cac lap hgc them ngoai gid hgc thudng xuyen. Tre em cam thay khd khan de bat kip cac ban do vliy thudng cam thay kem hon v^ cd thd ngimg hin
Tran Quy Long 21 viec hpc tap ciia minh. Mac dii cac trudng hgc va giao vidn da cd nhidu no luc dd cai thien tinh hinh, vin phai khing dinh la thuc td con nhidu khd khan (Tinh Dien Bian, UNICEF Viet Nam, 2010).
Nhiing khao sat qudc gia cho thay cd su khac biet gitra cac vitng trong viec cd kha nang dat dugc giao due trung hgc phd thdng cua tre em d Viet Nam. Ket qua didu tra dan sd va nha d giua ky nam 2014 cho thiy, ty Id di hgc trung hgc phd thdng dung tudi cua tre em d ddng bing sdng Cuu Long la thip nhat (48,1%), tidp theo laTay Nguyan(51,4%), Trung du va midn niii phiaBic (55,9%). Ngupc lai, ddng bang sdng Hdng cd ty le tre em di hgc trung hpc phd thdng dung tudi cao nhat, 82,2% (Tdng cue Thdng kd, 2015). Cd thd la do anh hudng cua Nho giao vdn rat coi trpng giao due va hang thap ky xay dung chii nghia xa hgi d mien Bic da tao nen su khac biet nay (Belanger & Liu, 2004).
Tac dong ciia ydu td vimg den kha nang tidp can giao due trung hpc phd thdng cua tre em khdng chi phan anh cac didu kien dia ly - tu nhidn, ma con phan anh CO cau kinh te - xa hpi, he thdng giao due va thai dp ddi vdi viec di hpc cua tre em (Tran Quy Long, 2018c).
3. Ctf sof ly thuyet, so lieu, phirong phap ph§n tich
Schultz xay dung va phat tridn ly thuydt vdn con ngudi vao nam 1960 va xac dinh mdi con ngudi nhd cd giao due ma cd kien thuc, ky nang nghd nghiep. Nhd vdn nay ma mdi ca nhan cd thu nhap tidn luang va dia vi xa hdi.
Thdng qua su dau tu vao giao due ma con ngudi cd ca hpi nang cao thu nhap cung nhu vi thd ciia minh trong xa hpi. Chinh vi thd, giao due va dao tao la mot thanh td quan trpng cua diu tu vdn con ngudi. Hoat ddng diu tu vao vdn con ngudi lien quan ddn kidn thiic, tdi qua trinh giao due dao tao ma mdi ca nhan cin ITnh hpi dd tang kha nang ciia hg trong cac boat ddng mang gia tri kinh ta (Schultz, I960). Gary Becker da kd thira va phat tridn ly thuydt vdn con ngudi bing each bd sung thdm ring dau tu vao vdn nhan lire la cac hoat dgng anh hudng ddn hanh phiic va thu nhap trong tuong lai cua ngudi dan.
Theo Becker, ndn giao due ma ngudi Idn nhan dugc khi con la diia tre se cd anh hudng ddn vdn nhan luc cua con cai hp, vd ban chit vdn con ngudi dugc tniydn tir thd he nay sang thd he khac. Ly thuydt vdn con ngudi cho rang chi phi cho giao due va dao tao la tdn kem va cin phai dugc xem nhu la sy dau tu bdi vi nd dugc thuc hien vdi mgt tim nhin hudng ddn su tang thu nhap cua ca nhan trong tuong lai. Cung gidng nhu cac loai diu tu khac, nhiing khoan dau tu vao giao due doi hdi phai cd nhiing by sinh nhit dinh. Ngudi ta chap nhan sir by sinh do vi hp hy vgng se dugc bit lai vdi ngudn thu nhap cao trong tuong lai. Tuong ty nhu viec ai cd nhiau vdn tai chinh thi cd kha nang kiem
22 Nghien c i m Gia dinh va Giai. Quyen 30, so 2, tr. 16-28
lai cao, vi vay ai cd nhidu vdn con ngudi se cd kha nang canh tranh dugc tren thi trudng Iao ddng, thu hdi vdn nhanh (Becker, 1993). Cac ca nhan dau tu vao ngudn vdn con ngudi vdi ky vgng nhan dugc Igi ich, thu nhap cao han ya cdng viec tdt ban trong tuong lai. Cac con dudng chinh ciia tang cudng von con ngudi la giao due va dao tao nghd chinh thuc hoac khdng chinh thuc (Smith va ddng nghiep, 1992).
Nghian cim sir dung sd lieu Khao sat mire sdng dan cu (MSDC) Viet Nam nam 2016. Cudc khao sat nay cung cap nhiing sd lieu cd chat lugng cao vdi mgt pham vi rdng lidn quan ddn cac chi bao ve tidp can giao due ciia tre em va cac dac trung ca nhan, gia dinh va cdng ddng. Khao sat MSDC 2016 dugc tridn khai tren pham vi ca nude vdi quy md mau 9.399 hg gia dinh d 3.133 xa/phudng, dai dien cho ca nude, cac viing, khu vuc thanh tbi ndng thdn ya tinh/thanh phd true thudc Trung uong. Dd dam bao vide phan tich tinh ddn nhiing tre em dat dugc giao due trung hgc phd thdng cham hon neu nhu hi d lai lap, tri hoan di hgc va di hgc trd lai cung nhu mudn tim hidu hgc van dat dugc cua mot doan he dan sd, nghidn cim tap trung phan tich viec dat dugc giao due trung hgc phd thdng ciia nhdm dan so trong khoang tudi 20-24. Miu phan tich la 2.237 thanh vidn hg gia dinh va la con cua chu hp.
Bidn sd phu thudc dugc xay dung vdi hai gia tri: 1 = cd bang cap cao nhit la trung hgc phd thdng trd len, va 0 = khdng cd. Vdi bien sd phu thudc nhu vay, md hinh hdi quy da bidn logistics dupe xay dung va phan tich nham tim hiau sy anh hudng cua cac bidn sd ddc lap ddn xac suat dat dugc giao due trung hgc phd thdng cua nhdm dan sd 20-24 mdi khi tinh den anh hudng cua cac bidn sd khac trong md hinh.
Da danh gia vai trd ciia cac yeu td ddi vdi viec dat dugc giao due trung hgc phd thdng cua tre em trong didu kien tinh ddn tac dgng ciia nhidu ydu td khac nhau, md hinh phan tich hdi quy da bien tir sd lieu khao sat MSDC 2016 da dugc xay dyng va phan tich d Bang 1.
Bidn sd gidi tinh anh hudng cd y nghTa thdng ke ddn vide hoan thanh giao due trung hgc phd thdng vdi xac suat cao hon d tre em gai so vdi tre em trai. He sd hdi quy tir md hinh cho thay xac suat hoan thanh giao due trung hgc phd thdng cua tre em gai cao hon 2,4 lan so vdi tre em trai (Exp(B)=2,4;
95% C.I: 2,0-2,9; p < 0,001). Cd thd thiy, vide hoan thanh hpc tap d bac trung hpc phd thdng la mot co gang vugt bac ddi vdi tre em gai. Ddi vdi tre em gai tudi vi thanh nien, qua trinh hpc tap d bac hgc trung hgc phd thdng cd
Tran Quy Long 23 thd khdng didn ra trdi chay. Cac vin dd nhu tudi day thi, thay ddi tam sinh ly, hip din vd gidi tinh, an toan noi trudng hgc, kdt hon cd thd anh hudng ddn su tham gia cung nhu duy hi qua trinh hgc tap ciia tre em gai. Tuy nhien, cd thd thay cac bac cha me da co su nhan thiic, tinh toan chi phi va Igi ich vd gia tri ciia hgc van nen dau tu vao giao due trung hgc phd thdng cho con gai khdng he kem so vdi con trai. Tre em gai dugc hoan thanh giao due trung hgc phd thdng cd kha nang mang lai thu nhap tdt hon, lap gia dinh mudn ban va cd it con ban nhung khde manh han. Them vao dd, viec thuc hien cac chinh sach ciia chinh phu va thay ddi nhan thiic cua ngudi dan vd binh dSng gidi co khii nang anh hudng den vide tre em gai hoan thanh giao due trung hgc phd thdng cao han tre em trai.
Tre em d nhdm tudi Idn hon co xac suat hoan thanh giao due trung hgc phd thdng thap ban. Dieu do cho thay, giao due trung hgc phd thdng cho he em dugc gia dinh va he em quan tam ban trong thdi gian gan day. Tre em la ngudi Kinh cd xac suat hoan thanh giao due trung hgc phd thdng hgc cag hon he em dan tdc thidu sd 1,4 lin (Exp(B)=l,4; 95% C.I: 1,0-1,9; p < 0,05). Cd thd thiy, viec lira chgn cgn dudng theo dudi hgc tap dua vao khii niing cua cac nguon lire cd san va dia vi xa hdi cua gia dinh, va khii nang nay la thap hon d cac nhom dan tdc thieu sd. Sir phiin phdi co hgi giao due trong xa hdi mang tinh chit khai thac, cdng bing, canh tranh, tuy nhien vdi ngudn lire va dia vi xa hgi thip ban thi cac nhom diin tdc thieu sd cd sir dau tu vao giao due trung hgc phd thdng cho tre em thip ban. Them vao dd, thidu tridn vgng viec lam d cac vimg dan tdc thidu sd cd nghia la giao due se khdng gin lidn vdi mong dgi vd su giau cd, dia vi hoac an toan. Didu nay dugc giai thich trong ly thuydt vdn con ngudi, mdi de dga thua Id cd the lam cho ngudi dan tdc thieu sd diu tu vao giao due trung hgc phd thdng cho con cai thap hon. Nhu vay, dam bao su cdng bing hong diu vao cung nhu diu ra cua giao due la nhihig bien phap quan hgng ddi vdi vin dd thiic diy ngang bing hong viec di hgc trung hgc phd thdng cua he em dan tgc thieu sd va dan tgc Kinh.
Hgc vin cua ngudi bd cang cao thi cd su anh hudng ddn vide dat dugc hgc vin hung hgc phd thdng cua tre em cang Idn. Theo do, xac suat dat dugc giao due hung hgc phd thdng cua he em d nhdm cd bd vdi hgc van trung hgc CO sd va hgc vin hi hung hgc phd thdng hd len cag ban 2,0 va 3,8 lan so vdi nhdm cd bd vdi hgc vin tir tidu hgc hd xudng. Tac dgng ciia bien sd hgc van ngudi bd tit hung hgc phd thdng hd Idn ddi vdi xac suit dat dugc giao due trung hgc phd thdng cua tre em la manh nhit hgng md hinh. Dieu nay khang dinh, mdi quan he giOa hgc vin ngudi bd vdi kdt qua dat dugc giag due trung hgc phd thdng cua he em la mdi quan he true tidp va nhan qua. Ket qua nay
24 Nghign cihj Gia dinh vd Gi6i. Quyen 30, so 2, tr. 16-28
khing dinh ly thuyet vdn con ngudi khi cho ring hgc v i n bd me cao han thi kha nang dau tu vao giao due cho con cai ciing cao hon.
Bang I. Mo hinh h^i quy da bien logistic ve xac s u i t tre em hoan thanh gido due trung hgc pho thdng
O^c trimg cm tinh TuSi Thanh ph^n daD t^c
Nam (nhom so sanh) NO
DTTS (nhom so sanh) Kinh
Eip(B) 1 24».«
0,9*
1 1,4»
95% C.l
2,0 0,9
1,0 2,9 1,0
1,9 N
1.186 1.051 2.237 514 1.723
HQC vkn
Nghi nghiep b^
So thinh viSn
Miic s6ng
Tieu HQC (nhom so sanh) Trung hgc co so
>= Trung hoc pho thong Gian don (nhom so sanh) Cong nhan vien Chuyen mon
Ngheo nhat (nhom so sanh) Ngheo
Tnmg binh Kha gia Giau
1 2,0"*
3,8"*
1 1,1 2,6**
0,8«**
1 1,2 1,6*
2 , 1 * "
2,3***
1,6 2,8
0,9 1,4 0,8
0,8 1,1 1,4 1,5
2,4 5,1
1,3 4,7 0,9
1,8 2,3 3,1 3,4
945 782 510 141 953 1.143 2.237 282 352 415 536 652 Thanh thi (nhom so sanh)
Nong thon
1 0,9
685 1.552
Viing
DB song Hong (nhom so sanh)
Trung du va MNPB Bac Tmng Bp va DHMT Tay Nguyen Dong Nam BQ DB song Cim Long
1 0,6***
0,6***
0,4***
0,4***
0,2***
0,4 0,4 0,3 0,2 0,2
0,9 0,8 0,7 0,5 0,3
434 478 524 185 268 348 Ghi chii: Miic y nghia thong ke: • p =< 0,05; ** p =< 0,01; *** p =<
Nguon: Tinh toan tir Khao sat miic song dan cu Viet Nam nam 2016, 0,01.
Tr^n Quy Long 25 Sau khi tinh ddn su anh hudng cua cac bidn sd khac hong md hinh, bidn sd nghd nghiep bd vin duy tri su anh hudng va cd y nghia thdng kd vdi vi?c dat dugc giao due hung hgc phd thdng cua tre em. Tre em d nhdm ngudi bd 14m nghd chuydn mon cd xiic suit dat dugc hgc vin trung hgc phd thdng cao hon 2,6 lin so vdi tre em d nhdm cd bd lam nghd Iao ddng gian don. Nghd nghiep la ydu td quy dinh dia vi xa hgi cua moi ca nhan chug nhu cac nhdm xa hdi. Cho dii cd su khac biet giua cac dac himg nhung mgi ca nhan trong xa hdi cd chung mgt loat mdi quan tam va nhimg didm tuong ddng do xuat phat tit sir gidng nhau vd nghd nghiep. Cac bac bd me lam nghd chuydn mon ciing la nhiing ngudi cd ngudn vdn con ngudi cao hon do hgc van mang lai, hg la tang Idp cd dia vi xa hgi cag ban, cd mdi quan he xa hgi va vdn xa hdi phong phu ban so vdi nhung ngudi Iao dgng gian dan. Vi thd, hg CO kha nang diu tu cho con cai hoan thanh hgc vin giao due trung hgc phd thdng cao hon.
Tre em d hg gia dinh cd miic sdng ngheo hon cd xac suit hoan thanh giao dye trung hgc phd thdng thap hon. Kdt qua nay chiing minh viec tidp can, duy tri va hoan thanh giao due trung hgc phd thdng cua tre em phu thudc rit nhieu vao dieu kidn kinh td gia dinh nhu ly thuydt vdn con ngudi da chi ra, gia dinh cd didu kidn kinh td thap thi h^n che han hong viec diu tu giao due cho he em. Ngheo khd cd the khien he em phai bd hgc sdm dd phai lam vide d nha hoac gia nhap vao thi trudng Iao dgng. Trach nhiem vdi gia dinh cd thd la mgt hong nhihig ydu td khien cho tre em d tang Idp ngheo cd xu hudng rdi bd nha trudng. Mgt khi tre em da bd hgc thi thudng khdng quay hd lai, chg nen cai Igi trudc mat vd thu nhap cho cha me va gia dinh cd dugc bang cai gia cua vide hgc hanh dd dang cua con cai hg. Qua do cho thay, chinh sach hd trg ngudi ngheo trong vide tidp can giao due la rat can thiet dd giam bdt tinh hang vdn con ngudi thap va sir tai tao bit binh ding hong xa hdi.
M^c du khdng cd y nghta thdng kd, kdt qua phan tich cho thay he em d gia dinh khu vuc ndng thdn cd xac suSt hoan thanh giao due trung hgc phd thdng thip hem so vdi tre em khu vuc thanh thi 0,1 lin. So vdi viing ddng bing sdng Hdng, xac suit he em hoan thJnh giao dye trung hgc phd thdng d cac vung khac ddu thip ban. Trong dd, trd em d vung ddng bing sdng Ciiu Long cd xac suit hoan thanh giao dye hung hgc phd thdng thip nhit so vdi cac vung khac. Qua dd cho thiy, ddng bing sdng Cim Long la "viing hilng" hong vin dd dat dugc giao due trung hgc phd thdng cua he em. Cac vimg cd dieu kien kinh td - xa hgi kem phat tridn ban cung la nhung nai cdng ddng va gia dinh cd ngudn lire, dia vi kinh td - xa hgi thip ban vi thd diu tu cho giao due hung hgc phd thdng cua he em cung thip ban. Tuy nhien, vide lam va thu nhap dd dang
26 Nghien ciru Gia dinh va Gio-i. Quyen 30, s6 2, tr. 16-28
hon d nhimg vung kmh td - xa hdi phat tridn nhu Ddng Nam Bd va ddng bang sdng Cim Long ciing cd thd la mgt ly do khidn ngudi dan cd su can nhac va khdng dau tu vao giao due trung hpc phd thdng cho tre em.
5. Ket luan
Phan tich sd lieu Khao sat MSDC Viet Nam 2016 cho thiy, chi ba phan nam nhdm dan sd 20-24 tudi da hoan thanh giao due trung hpc phd thdng, cd nghia la sd con lai budc vao thi trudng Iao ddng vdi trinh do chuyen mdn thap, khdng cd ky nang. Mgt vai ydu td cd anh hudng ddn vide hoan thanh giao due trung hpc phd thdng va xa hon niia la nang cao trinh dp chuyen mdn cua tre em Viet Nam. Tre em gai, dan tpc Kinh, cd bd vdi hgc vin cao han va lam nghd chuyen mdn, gia dinh cd sd thanh vidn it hon va mijrc sdng cao han, cu tni d vung ddng bing sdng Hdng dat dugc giao due trung hgc phd thdng cao hon so vai tre em khac.
Kdt qua nghidn ciiu cho thiy su phu hgp cua ly thuydt vdn con ngudi khi tim hidu vd viec hoan thanh giao due trung hgc phd thdng ciia tre em d Viet Nam. Nhiing gia dinh cd dia vi kinh td - xa hgi cao cd didu kidn thuan Igi dd diu tu cho sir duy tri va phat tridn dia vi kinh td - xa hdi cua minh thdng qua con dudng theo dudi hpc tap trung hpc phd thdng cua con cai. Tre em cua nhiing gia dinh nay cd didu kien thuan Igi de dat dupe giao due trung hgc phd thdng cao hon, tii do se cd dugc hgc van, nghd nghiep chuyan mon cao, chiem ITnh dugc nhiing vi tri cao trong xa hdi. Ddi vdi nhiing gia dinh cd dia vi kinh te - xa hpi thap, tre em cd rat it nhiing didu kidn dd vuan len.
Nhtrng tre em d gia dinh nay khd cd didu kidn hpc hanh de dat dugc trinh dp hpc van hay chuydn mdn nghd nghiep cao, vi thd rit khd cd thd kidm dugc mgt vide lam tdt va budc phai lam nhiing cdng vide don gian, bip bdnh, khdng dn dinh va thu nhap thap va duong nhidn la cd cudc sdng vat chit va tinh than ngheo nan, thap kem. Van dd dat ra la Nha nude can tang cudng hon niia viec tao ca hdi binh dang trong tidp clin giao due trung hpc phd thdng cho tre em nham tao ra Igi ich toan xa hgi va tranh ganh nang an sinh xa hgi ddi vdi nhung ngudi cd hgc van va trinh do chuyen mdn thap. Cung vdi dd la tuydn truyen, phd bidn trach nhiem cua gia dinh, bd me, nhit la nhiing ngudi ed dia vi kinh td - xa hdi thap trong vide quan tam, cham sdc va dau tu vao giao due cho tre em trong do tudi trung hpc phd thdng. Gia dinh va cac bac cha me can phai nhan thiic rang dd cd dugc the he tiap theo cd hpc van, ky nang, ngha nghiep chuyan mdn cao thi viae dau tu chi phi tien bac va chi phi CO hdi, phi kinh td la mot ddi hdi can thidt, mgt nhu cau tu than va khdng loai trii.
Tran Quy Long 27 Tai lieu trich d a n
Belanger, D. & Liu, J. 2004. "Social policy reforms and daughters' schooling in Vietnam". International Journal of Educational Development, vol. 24, pp.
23-38.
Becker, S. 1993. Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education (Third edition). The University of Chicago Press. Chicago and London.
Ha Thi Minh Khuong. 2006. "Kinh td gia dinh va viec di hgc ciia con (Nghien ciiu hudng hgp xa Ldc Hoa, Nam Dinh)". Tap chi Khoa hoc vi Phu nit, sd 2, tr. 27-36.
Le Thiiy Hing. 2006. "Khac biet gidi trong du dinh diu tu cua bd me cho viec hpc cua con cai". Tap chiXd hdi hoc, so 2, tr. 28-35.
Ngan hang The gidi, DFID, Be. 2011. Viet Nam- Ndng cao chdt luong gido due cho moi ngudi den nam 2020, Tap II: Bdo cdophdn tich. Ha Ndi.
Nguydn Diic Vinh. 2009. "Tac ddng cua cac ydu td ca nhan va gia dinh ddn tinh trang di hgc cua tre em va thanh mdn d ndng thdn". Tap chiXd hdi hoc, sd 4, tr. 26-43.
Nguydn Phuong Thao. 2006. "Tre em dan tdc thidu sd: Rao can tidp can giao due d nhiing vimg khd khan". Tap chi Nghien ciiu Gia dinh vd Gidi, sd 6, tr. 38-48.
Schultz, T. W. 1960. "Capital formation by education". Journal of Political Economy, vol. 68, pp. 571-583.
Smith, M. H., Beaulieu, L. J. and Israel, G. D. 1992. "Effects of human capital and social capital on dropping out of high school in the South". Journal of Research in Rural Education, vol. 8, pp. 75-87.
Tinh An Giang, UNICEF Viet Nam. 2012. Phan tich tinh hinh tre em dAn Giang.
Tinh Dien Bidn, UNICEF Vidt Nam. 2010. Phan tich tinh hinh tre em tinh Bien Bien. Ha Noi.
Tdng cue Thdng kd. 2015. Diiu tra ddn sd vd nhd d giira ky thdi diem 1/4/2014:
Cdc ket qud chii yeu. Nxb. Thdng ke. Ha Ndi.
Tdng cue Thdng kd va UNICEF. 2015. Diiu tra ddnh gid cdc muc tieu tre em vd phu nii Viet Nam 2014. Bdo cdo cuoi ciing. Ha Ndi.
Trin Quy Long. 2013. "Cac ydu td gia dmh anh hudng ddn mdi thdi hpc cua thanh thidu nidn Viet Nam". Tap chi Nghien cuu Gia dinh vd Gidi, so 2, tr. 29-42.
Trin Quy Long. 2014. "Tidp can giao due cua tre em Viet Nam va cac ydu td anh hudng". Tap chi Nghien ciru Con ngudi, sd 4, \x. 48-58.
28 Nghien ci>u Gia dinh va Giai. Quyin 30, s6 2, tr. 16-28
Tran Quy Long. 2018a. "Viec di hpc cua tre em trong dp Uidi trung hpc va nhiiTig ydu td anh hudng". Tap chi Nghien cuu Gia dinh vd Gidi, sd 1 (28), tr. 82-90.
Trin Quy Long. 2018b. "Nhirng ydu td anh hudng ddn viec tidp can giao due trung hgc ciia tre em Vidt Nam". Tap chi Khoa hocxd hdi Viet Nam, sd 6, tr. 32-38, Tran Quy Long. 2018c. "Tac ddng ciia cac ydu td ddi vdi tiep can giao due trung hpc
ciia fre em Vi?t Nam". Tap chi Thdng tin Khoa hoc xa hdi, sd 9, tr. 22-30.
UBND tinh Ninh Thuan, UNICEF Viet Nam. 2012. Phan tich tinh hinh tre em tinh Ninh Thuan.
UNESCO. 2003. Gender and education for all: The leap to equality. The United Nations Educational, Scientific and Culmral Organization. Paris.
UNESCO. 2012. Youth and Skills - Putting education to work. UNESCO. Paris.
UNESCO. 2016. Education for people and planet: Creating sustainable futures for ail. The United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization. Paris.
IJy ban nhan dan tinh Lao Cai, UNICEF Viet Nam. 2016. Phan tich tinh hinh tre em tinh Ldo Cat Ha Npi.
Vu Hoang Linh. 2012. "An overview of access to and inequality in the education system of Viet Nam". Asia-Pacific Development Journal, vol. 19, pp. 37-62.
Young Lives. 2011. Bdo cdo dieu tra vong 3: Tre em idn len nhu the ndo trong thien nien ky mdi? Nhiing ket qud ban dau cua Viet Nam. Chuang trinh Nhiing cudc ddi tre tho. Ha Ndi.