Hormon &
H
ormon (nội tiết tố) là
nhữngchất hóa học rất quan trọng cótác động
sinh học đặc biệt. Cácchấthóa học nàyđượcsản xuất bởi các tếbào nội
tiết, chủ yếu từ các tuyến nội tiết trong cơ thể.
Các tuyến nội tiết quan trọng của cơ thể như tuyến tùng(pineal), vùng dưới đồi (hypothalamus), tuyến yên (pituitary), tuyến giáp (thyroid), tuyến cận giáp (parathyroid), tuyến ức (thymus), tuyến thượng thận (adrenal), tuyến tụy (pancreas),tinhhoàn (testes, ở nam),buồng trứng(ovary, ởnữ)...
Cho đến nay, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy trong mỗi người có khoảng 50 loại hormon. Hiện cácnhà khoa học vẫn tiếp tục phát hiện thêm nhữnghormon - hoặccác chấtcótác dụng sinhhọc tương tự hormon - được cơ thê con người tiết ra, với nhiềutácdụng mới.
Dưới đây là một số ví dụ về những hormon chính và vai trò đa dạng của chúng trong cơ thể con người.
Testosteron
Testosteron là một phần của một nhómhormon nam, gọi chung là androgen, được sản xuất chủ
Các tuyến nội tiết nam - nữ
Nguôn:biologydictionary.net
---tuyến tùng— vùng dưới đổi
-tuyếnyên ■— ---tuyến giáp — tuyến cận giáp -— tuyến ức —" ■"
---tuyến thượngthận ---thận---
---tuyếntụy--- tinh hoàn---- - buồng trứng
tử cung
yếu bởi tinh hoàn ở nam giới.
Testosteron đóng một vai tròquan trọng trong quá trình dậy thì của các bé trai và hoạt động tình dục của nam giới. Hormon này tạo ra nhiều đặcđiểmcơ thể mà chúng ta thường coilà namtínhtừgiaiđoạn dậythì,bao gồm khối lượng cơ và giọng nói trầm, cùngsự phát triển râu vàlôngtrên cơ thể. Testosteron cũng có tác dụng kích thíchthậnđể tángsản xuất erythropoietin (làm tăngsinh hồngcầu),...
Estrogen
Estrogen thường được gọi là hormon sinh dục nữ. Thực ra estrogen cũng bao gồm cả một nhóm các chất như estradiol, estron và estriol,... được sản xuất chủyếutrong buồng trứng và đóng một vai trò
quan trọngtrong sự phát triển của hệ thống sinh dụcphụnữtrong tuổi dậy thì. Estrogen cũng cóảnh hưởng đến sức khỏenão,gan, tim, da,...
Ngoài ra, một hormon sinh dục khác chủ yếu ồ nữ giới là progesteron. Hormon này đóng mộtvai trò quan trọng trong việc điều hòa chukỳkinh nguyệt cùng quá trình mang thai, bằng cách giúp tử cung sẵn sàng tiếp nhận và phát triển trứng đã thụ tinh,
cũng như duy trì sự phát triển củathai trong suốt thai kỳ, đồng thời kích thích sự pháttriển của tuyến vú.
Chú ý: Một điềucũng nênbiết là ồ nam giối cũng có hormon estrogen (dưới dạng estradiol).Hormonnày cũngcóvai trò trongchức năngtình dục củanamgiới. Ngược lại, cơ thể phụ nữ cũng sản xuất một lượng nhỏ testosteron trong tuyếnthượng thận và buồng trứng. Testosteron có chức nănggiúp phụ nữ duy trì mức năng lượng, tácđộnglêntâm trạng, sự ham muốn tình dục, phát triển lông, tócvàmột số chức năng khác củacơ thể.Điều này giảithích một ý trong thuyết Âm Dương:
“Trong ÂmcóDương, trong Dương cóÂm”.
Khi tuổi cao, cả nam giởi và phụ nữ đều trải qua sự suy giảm các hormon sinh dục,làm mất dần sức mạnh của xươngvàcơ; gây rốì loạn giấc ngủ, và các vấn đề về tình dục,...
Insulin
Insulin là một hormon do tế bào beta của tuyến tụytiết ra, có tác dụng lên quá trình chuyển hóa glucid, lipid và protein trong cơ thể, đặc biệt là vai trò làm giảm đườnghuyết.
Sau bữaăn, lượng đường glucose trong máu tăng cao sẽ kích thích tiết insulin, dẫn đến tăng vận chuyển glucose vào tế bào. Nếu các cơ nghỉngơi (khônghoạt động) và giảm nhu cầu tiêu thụ năng lượng, glucose dư thừa sẽ được chuyển sang dạng glycogen đưa vào dự trữ ở gan. Nhờ cơ chếnày mà lượng đường trong máuồ người bình thường sẽ khôngbị tăng hoặc giảm quámức.
Khi tuyến tụy không tiết đủ Insulin (tình trạng thiếuinsulin), hoặc các tế bào không thể sử dụng insulin một cách hiệu quả (tình trạng kháng insulin), thì lượng THUỐC & SỨC KHỎE số 657 (15.4.2022) 24
sức khỏe
•« DS HUỲNH VĂN NHIỆM
đường glucose từ thứcăn đưa vào khôngkịp chuyển hóa, sẽ làmtàng đường huyết, dẫn đếnbệnh đáitháo đường (týp 1 hoặc týp 2).
Cortisol
Cortisol là một loại hormon được tuyến thương thận tiết ra.
Nó đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình trao đổi chất:
giúp cơ thể chuyển đổi chất béo, protein và carbohydrat thành năng lượng; cân bằng lượng muôi vànướctrongcơthể. Nó cũng kích thích ganđể tăng sản xuấtđương trong máuvà giúp cơ thê điều hòa huyết áp, kháng viêm... Cortisol còn có chứcnăng giúp cơ thể phản ứng với căng thắng (stress), nên đôi khi còn được gọi là hormon căng thẳng.
Nhưngkhinồng độ cortisol liên tục cao, do căng thẳng mân tính, những tác động tương tự này có thể dẫn đến sự kháng insulin và Ị bệnh đáitháo đường týp2.
Một số hormon cũng có chức ị năng như chất dẫn truyền thần kinh là những hóa chất chuyển tiếp thông điệp giữa các tếbào thần
’ kinh trong não và từ tếbào thần kinh đến các cơ quan. Nhữngchất dẫntruyền thần kinh này giúp điều phốichuyển động vàkiểm soát tâm I trạng hoặc nhận thức. Đáng chúý nhất là các hormon được sản xuất trong não (ở vùnghạ đồi và tuyến yên), như serotonin, dopamin, endorphin,vàoxytocin.
Serotonin
Serotonin được gọi là hóa chất hạnhphúc, vì nó đóng một vai trò trong việc điều chỉnh tâm trạng.
Mức serotonin trong não thấp có liên quan đếnbệnh tâm thần như ị trầm cảm.
Serotonin còn có liên quan đến chức năng khác. Nó giúp điều chỉnhsự thèm ăn vàtiêu hóa, sức khỏe xương và tình dục. Serotonin
ị
f II
Nữ
Testosteronkhôngchỉcó ởnam giới, cơ thể phụ nữ cũng có một lượng testosteron nhấtđịnh
cũng là tiền chất của melatonin, một chất hóa học tham gia vào việc điều hòa chutrìnhthức - ngủ của cơ thể.
Dopamin
Dopamin cũng được sản xuất trong não, nơi nó tạo ra cảm giác sảngkhoái, nên đượcxem lànhân tố chính trong hệ thông khen thưởng của não. Nhiều chất ma túy có tác dụng kích thích não sản xuất dopamin, nên thường cótác dụng gâynghiện. Dopamin còn giúp kiểm soát và điều phối chuyển động; do đó, nó thường được dùng như một loại thuốc đe điều trị bệnh Parkinson.
Endorphin
Endorphin (morphin nội sinh) là chất giảm đautự nhiên của cơ thế, endorphin được giải phóng nhằm phản ứng với cơn đau hoặc căng thẳng. Ngoài ra, endorphin còn tạo ra cảmgiác hạnhphúc chung.
Hormon này được tiết ra nhiều khi chúng ta cười, yêu, quan hệ tình dục và thậm chí ăn một bữa ăn ngon...
Oxytocin
Oxytocin cũng được tiết ra trong não và đượcxem là một loại“hormon tình yêu”. Một trong những chức năng chính của oxytocin là gây co
Tinhhoàn Tuyến thượng thận
Tuyến thượng thận Buông trứng
súc tử cung, tạo điều kiện thuận lợi choviệc sinh con của người mẹ khi chuyển dạ.
Khiem bé được sinh ra, oxytocin kíchthích người mẹ tàng tiết sữa, đồng thời thúc đẩy mốì quan hệ giữa mẹvà con.
Oxytocin cóthể được giải phóng thông qua xúc giác, âm nhạc và tậpthể dục. Hormonnày tạotâm trạng dễ gắn kết với nhữngngười thân yêu. Mức oxytocin thấp có liên quan đến các triệu chứng trầm cảm, bao gồm cả trầm cảm sau sinh.
Ngoài ra, các nhà khoa học còn phát hiện một số hormon hoặc những chất có tác dụng như hormon,được tiết ra bồi tếbàocác mô khác của cơ thể, như mô mỡ trắng tiết ra leptin, adiponectin, adipsin, resistin, cytokins... Các tế bào dạ dày và ruột tiết ra ghrelin, leptin, motilin, neurotensin, neuropeptidY,„.
Nhìn chung, các hormon đóng vai trò rất quan trọng trong việc kích hoạt hoặc điều hòa mọi hoạt động tâmsinh lý củacơ thể. Vì vậy, cần có những hiểubiết nhất định về vai trò cùng sự biến động của các hormon của mỗi người, đế có những biện pháp phòng ngừa và khắc phục, nhằm góp phần duy trì một cơ thểkhỏe mạnh.
THUỐC & SỨC KHỎE số 657 (15.4.2022) 25
