BAI DA CO HINH KHAC CO 6 DONG VAN, HA GIANG VA MOI LIEN HE V 6 l BAI DA CO SAPA, LAO CAI
TRINH NANG CHUNG'''
Tom tat: Bai da cd hinh khac co d xa Ho'Quang Phin, tren cao nguyen da Dong Van ditdc pbat hien vao cuoi nam 2013. Tai day tren mpt <Snh nui da phat hiin diigc 5 tang da co hinh khic ve. Tat ca CO khoang gan 130 hmh khic, phan bd khong did tren cac tang da. Motif the hiin gom: NhWig hinh tron dong tam co khoet 16 vum d gida, hinh tron ddn cd tia, hinh tron xoan 6c, hinh chd nb$t co 16 vUm d gida, hinh sin, hinh khac vach song song dang bac thang, hinh sinh thiic khi nd gidi va nhdng hinb kbdng xac dinh.
Khi nghien cdu doi sanh mpt so'npi dung hinh khac d bai da c6 Dong Van vdi bai da co Sapa, tac gia bai vie't cho ring nghi thuat khic da d Dong Van co mo'i day hen he chat che vdi bai da co Sapa va CO chung mpt truyin thdng nghi thuat khic trin da. Nien dai cua bai da cd hinh khic coDong Van nam trong khoang nda dau thien nien ky I sau Cdng nguyen. Cbu nhan cua chiing co thi co moi quan he tpc thupc vdi cpng dong cii dan- cha nban cua bai da co hinh khac cd Sapa. Bai viet biidc diu gidi thieu ket qua nghien cdu vi di tich nay va so sanh diem tuang dong, khac biet vdi di tich d bai da cd Sapa.
Tii khoa: Bai da c6 hinb khac cd; lien be bai da co Sapa; huyen Dong Van, Ha Giang.
Abstract: Stones with ancient carving in Ho Quang Phin commune, Dong Van stone plateau were discovered in the end of 2013. 5 stones with caving of ancient people were discovered, with a total of 130 engraves distributed unevenly among stones. Motif of stone carving included concentric circles with a hole in the middle, single circles with ray, spiral circles, rectangles with a bole in the middle, sin shape, parallel line in trapezoid shape, vagina shape, and unidentified shapes. Stone carving in Dong Van are closely connected with carvings in Sapa ancient rock held as they shared carving technique. The Dong Van stone plateau dated back to the 1^^ century BC, its community could have a family relation with the community in Sapa ancient rock field. Tins article introduced research on stone carvings in Dong Van stone plateau and compare with Sapa rock Held.
Keywords: Stone vidth ancient carving, Sapa ancient rock field; Dong Van; Ha Giang.
Ngay nhan bai: 27/11/2019; Ngay sda bar 02/12/2019; Ngay duyit dang bai: 27/12/2019.
Md dau phia nam. Bai da cd tea dp dia ly: 23" 8'47"
Cud'i nam 2013, trong ddt khao sat Vi dp Ble, 105°14'39" Kinh dp Ddng.
khao ed hpc d Ha Giang, can bd Vien Khao Dia hinh ndi day la nhflng dai nui ed hpc va Ban Quan ly Cdng vien Dia cha't da't cao xen ke nhflng thung lung ldn, tean clu cac nguyen da Ddng Van da phat nhd. Hidn tai, trdn be mat nhflng day hidn bai da cd hinh khlc ed tai dia phan nfli dd cdn lai ra't it rflng, do tap quan md Vonfram nlm gan trung tam xa Hd'
Q u a n g P h i n , h u y e n Dong V a n , each dfldng n PQS.TS., Vien Khao cd hpc, Vien Han lam Khoa hgc b i e n gidi Viet - T r u n g k h o a n g h d n 2 0 k m ve xa hpi Viet Nam; Email: [email protected]
[ 3 NHAN LUC KHOA HOC XA HOI Sd 1-2020
TRINH NANG CHUNG canh tae eiia efl dan hien tai chii yd'u la
ngfldi Mdng.
Tai day nfli khdng tdn each trung tam md Vonfram khoang 1,5km ve phia Tay Bac, ed ngpn niii vdi dinh cao 1500m so vdi mflc nfldc bidn. Tai day tren gan dinh nui da phat hien dflde 5 tang da cd hinh khlc ve nam xen ke gifla hang chuc tang da ldn ndi trdn be mat. Nhiing tang da nay thflc cha't la da gd'e trdi ldn, loai da eat kd't, tfldng tfl nhfl loai da ed hinh khae d thung lung Mfldng Hoa, Sapa tinh Lao Cai. Tuy tap trung hen khoanh, nhflng khoang each gifla 5 tang da ed hinh khae khong deu nhau, khoang tfl 5-150m. Ca 5 tang da khdng cd hinh dang xae dinh va kieh thfldc khdng deu nhau. Tang to nha't cd kieh thfldc dai 1,8m, rdng 1,3m, cao 0,9m. Tang nhd cd kieh thflde dai 1,0m, rdng 0,90m, cao 0,70m.
1, Mieu ta di tich bai da eo hinh khac CO d Dong Van, Ha Giang
Tang thd nhat: Cd kieh thflde dai 1,8m, rdng 1,3m, cao 0,9m cd hinh dang gid'ng chide phan, vdi be mat hdi ceng khum.
Trdn be mat da ed ta't ea hdn 40 hinh khac, mdt so' hinh ehdng la'n ldn nhau.
Motif hinh khae gdm: Hinh trdn gifla ed mdt Id khoet viim: 3 hinh; hinh trdn gifla ed hai Id vum khoet: 1 hinh; hinh vdng trdn xoay d'c: 1 hinh; hinh zic zlc: 2 hinh;
hinh khlc vach song song dang bac thang:
2 hinh; hinh chfl nhat d gifla cd Id khoet vflm: 2 hinh. So' cdn lai la nhiing hinh khdng xac dinh. Xen gifla cac hinh cd khoang hdn 20 Id vum khdet trdn cd dfldng kinh tfl 3~5cm. Mac du, ed rapt sd' hinh khlc ehdng la'n nhau, nhflng theo ehung tdi, cac hinh tren dfldc tao khlc trong eung thdi gian, ed sdm mudn chut it (Hinh 1).
Hinb 1: Ting di cd hmh khdc sol Tang tha hai: n l m each tang thfl
nha't khoang 2m ve phia ddng nam, tang da ed hinh kim tfl thap. Motip khlc the hidn ddn gian, trdn be mat la nhflng net k h l c hinh sin qua'n theo ehu vi than tang da, thoat trdng gid'ng hinh anh nhflng con dfldng mdn di ldn dinh nui (Hinh 2).
S61-2020
Ting tha ba: Nlm each tang thfl nha't khoang hdn 150m ve phia ddng nam. Cae hinh khIe trai dai theo ehieu nghieng cua tang da. Dd la nhflng dfldng ngap khfle hinh sin, xen ke la nhflng hinh trdn cd Id vflra d gifla, nhiing dfldng thing rdi rieng le, nhiing hinh khdng xae.dinh va rat nhieu Id khoet vum (Hinh 3).
NHAN LUC KHOA HOC XAHQI [ Q
Hinh 2: Ting di cd Mnh khic so'2
Hinh 3: Tang da cd Mnh khic sd3 Tang tha tU: Nam each tang thfl nha't
khoang 150m ve phia tay bac. Tang da ed hinh dang nhfl hdn non bd to, cao dflng dflng. cac hinh khlc dfldc the hien tfl dinh tang da xud'ng than tang da la nhflng dfldng nga'p khue, xen kd la nhflng khlc vaeh ngang scng sdng gid'ng rudng bac thang. Tren dinh tang da la nhiing Id vflm dfldc khoet trdn vdi dfldng kinh trung binh tfl 4-5cm (Hinh 4).
Dang chfl y la d raat phia bae cua tang da, ngang t i m tay vdi ciia ngfldi ldn cd due k h l c met hinh tam giac can vdi dinh nhpn quay ldn trdn, hai canh
bdn dai 12cm, eanh day dai 6,5em (Hinh 5). Day ed the la bieu tfldng eua sinh thfle khi nfl gid'ng nhflng hinh k h l c b Xin M i n (Ha Giang).
Ting tha nim: Nlm each tang thfl nha't kheang 160m ve phia tay ble, each tang da thfl tfl kheang 15m. Day la tang da ed kich thfldc kha ldn. Cd gin 40 hinh khlc thd hidn tren be mat tang da. Dd la nhflng hinh vdng trdn ddng tam, vdng trdn ddn cd tia, hinh ehfl nhat, dfldng khlc vach song song, dfldng nga'p khfle hinh sin, nhflng vach thang rdi rieng le va nhflng Id vum (Hinh 6).
[ g NHAN LUC KHOA HOC XA HOI S01-2020
TRINH NANG CHUNG
Hinh 4: Tang da cd Mnh khic sd4 Hinh 5: Hinh khic tam giac cd ranh d gida
Hinh 6: Ting di cd Mnh khic so'5 Ky thuit khdc tren da
De tao nhflng hinh khlc nay, ngfldi xfla da sd dung ky thuat due khle edn ra't thd sd, dung due cd sfl trd giup eua bua, due trfle tie'p trdn be mat tang da. Cac hinh khlc dfldc tao blng each due khlc tren be mat tang da thanh nhflng ranh sau hinh Idng mang day hdi nhpn vdi chieu rdng tfl l,5-2,2m, sau tfl 1,0-1,5cm.
Theo quan sat eua chung tdi, dung cu due khac nay phai cd cha't lieu la kim loai:
sit. Cac hinh khle cd the dflde phlc hoa trfldc, dac biet la nhflng hinh trdn, hinh ehfl nhat. Khi nghien cflu ky thuat due khle trdn bai da cd Sapa, tac gia Nguydn Vidt ed nhan xet loai due khae tao ranh ed
mat cat hinh ehfl U day khum Idng mang dac trflng cho giai doan hinh khae sdm nha't d Sapa'''. Theo ehung tdi, nhan xet nay edn dung eho nhflng hinh khle cd trdn nhflng hai da co b vflng nui Ble Viet Nam, trong dd ed Ddng Van.
Hga tii't vi do in thi Men
Ta't ca ed khoang gin 130 hinh khle, phan bd' khdng deu trdn cac tang da. Mctif the hidn gdm: NhQng hinh trdn ddng tam cd khoet Id vum d gifla, hinh trdn ddn ed tia, hinh trdn xoln dc, hinh chfl nhat ed Id vum b gida, hinh sin, hinh khlc vach song
"' Nguyin Viet (2006), M e n dai va Chu nban nhiing hinh khic tren da d Sapa. Trong Sach "Bai da cd Sapa dudi con m i t tao hinh". Nxb The gidi, tr.19-27.
sd 1-2020 NHAN LUC KHOA HOC XA HQI [ Q
song dang bae thang. Dang ehu y hdn ea la hinh sinh thflc khi nfl gidi vdi hinh tara giae kha can xflng vdi lo due sau d giiia tai tang da so' 4. So' cdn lai la nhiing hinh khdng xac dinh. O day khdng cd cae canh san ban hay bidu tfldng hinh ngfldi hay cae Cdn thu.
Dflng trdn vi tri phan bd' bai da ed, chung ta cd the phdng tira mat ra xa, ngam nhin khdng gian rdng ldn bdn dfldi, nhflng thiia rudng bae thang, nhflng ddng sudi ud'n Ifldn, tha'p thdang day dd nhflng mai nha an dfldi nhflng lum cay.
Trong rapt khdng gian bao la nhfl vay, thi nhflng hinh khlc tren da cd tinh co xfla nay dem lai cho ta cam giac nhfl ehflng la mdt sfl hpa dd lai nhflng bflc tranh khung canh thien nhien xung quanh. Nd cd y nghia thflc tidn nhfl vide danh da'u vi tri cac khu rflng, sud'i, doi nfli, eura cfl trfl, hay rudng nfldng.
Khi so sanh nhflng hinh khae cd d day vdi eac hinh khle tfldng tfl tim tha'y d Nam Dau, huydn Xin M i n (Ha Giang), d Lao Chai, Chd' Cu Nha, huydn Mu Cang Chai (Yen Bai), d Khe Ho, huydn Ble Ydn (Sdn La) va dae bidt d Sapa (Lao Cai) cho tha'y ed nhieu didra tfldng tfl ve raotif, dd an the hien va ky thuat tao khle. Cd the tha'y, nhflng hinh khlc trdn da d Hd' Quang Phin, Ddng Van la nhflng tac pham tao hinh thfle sfl eua ngfldi ddi xfla, chfla dflng nhflng hpa tid't va dd an mang tinh bieu tfldng cao.
Ve chii nhan
Xung quanh nhflng hinh khae cd trdn da b Hd' Quang Phin ed tdn tai nhflng truyen thuyet lien quan khdng? Ke't qua khao sat dan tdc hpc trong vflng eho tha'y
cau tra ldi la Khdng. Cfl dan hidn tai so'ng d khu vfle nay p h i n ldn la ngfldi Mdng, tie'p dd'n ngfldi Niing va Dao va mpt so' dan tdc khac. Blng phfldng phap phdng va'n dan tdc hpc, cae eu lao nidn cao tudi d dia phfldng cho bid't, da tfl bao ddi nay, sfl tdn tai cua bai da cd vdi nhflng hinh khac ludn la dieu bi an, hp cung khdng rd nhflng tang da ed hinh khae dd cd tfl bao gid. Hidn van ehfla tim tha'y mdi day lidn he gifla ddi sd'ng cua cfl dan d day vdi nhflng hinh khlc hi an tren nhflng tang da. Nhfl vay, nhflng tac pham trdn da d day da bi chim sau vao trong qudn lang eua ky fle dan gian vung va va'n de ehu nhan dieh thflc cua nhflng hinh khle trdn van cdn la didu bi an.
Trflde m i t ehfla the xae dinh dflde tdc thudc chu nhan eae hinh khlc d Ddng Van. Song mdt dieu ehle chin ddng nghd thuat nay la thupc ve mdt hoac vai nhdm cfl dan thidu so', sd'ng du canh, du cfl, nay day, raai do. Theo stf saeh eho biel vao thdi didra trflde sau Cdng Nguyen, khu vfle phia bac Ddng Dfldng giap nam Trung Quoc hidn nay la mdt phin cfldng vflc cfl trfl eua khd'i ngfldi Bach Viet xfla.
Day la khu vfle chflng kie'n nhieu bie'n ddng xa hpi dfldng thdi. Lflc dd dc sfl thdn tinh, banh trfldng eua cac lanh chua phong kien Han tpc, cae toe ngfldi Bach Viet da tie'n hanh nhieu cude thidn di ldn tfl nam Trung Qud'c xud'ng. Hp men theo eac thung Iflng, trien sdng, tien hanh nhieu ddt, tda rdng xud'ng khu vflc phia nam. Dac bidt, vao khoang tfl the ky thfl 3 den thd' ky 9 do sfle ep cua cac trieu dinh ldn b phia ble (Ddng Han, Tuy, Dfldng) gay ndn nhflng dot bien ldn
[ 2 ] NHAN LUC KHOA HOC XA HOI
TRINH NANG CHUNG vd quo'c gia tdc ngfldi ci vflng nam
Trung Qud'e, dae bidt d cac tinh Van Nam, Quang Tay, Quy Chau'^\ Nhieu ddt di dan xudi theo eae ddng sdng ldn nhfl sdng Hdng, sdng Da, sdng Ld, sdng Me Kdng... da tao ra mot didn mad dan cfl mdi b bac Ddng Dfldng va Ddng Nam A cd dai^^'. Nhflng tdc di dan p h i n ldn da tflng cd the ehd' xa hdi thu linh dinh cao vdi nen tang kinh te' ehinh la trdng lfla nflde. Hp da n l m vflng cac ky thuat luydn kim ren s i t , ky thuat thuy ldi, chan nudi, trong trpt... Ra't ed the la mdt nhom tpc ngfldi nao dd trong khd'i Bach Viet da tid'n xud'ng cfl tru vflng thung lung Hd' Quang Phin va la ehii nhan eua nhflng hinh khae trdn da.
Mae dfl chfla xac dinh dflde ehinh xae tpc thupc chu nhan cae hinh khae, nhflng sfl cd mat cua bidu tfldng sinh thflc khi nfl che ehung ta bid't cd nhieu kha nang xa hdi eua ehii nhan cac hinh khac ve dang trong chd' dp m l u he dfldc coi trpng vdi nen san xua't ndng nghidp trdng lua, lam vfldn trdn sfldn dd'c thung lung.
Vi Men dai
Viec xac dinh nidn dai cho bai da cd hinh khac ed d Ho Quang Phin, Ddng Van cflng gap nhieu khd khan. Qua so sanh vd phong each nghd thuat, ve motif thd hien va ky thuat tao tae vdi cac bai da cd hinh k h l c cd d khu vflc mien nui phia Ble nhfl bai da cd Sapa (Lao Cai), Xin M i n (Ha Giang), Mu Cang Chai (Ydn Bai), Khe Ho (Sdn La), bflde diu chiing tdi cho rang bai da cd Hd' Quang Phin- Ddng Van ed nidn dai khoang nt(a diu thidn nidn ky thfl I.
S61-2020
2. Bai d a co Dong Van t r o n g moi lien h e vdri bai d a co Sapa
Dd'n nay, trong eac di tich bai da cd hinh khlc cd d Viet Nam, vide nghidn eflu nhflng hinh khle cd b Sapa da dat dfldc nhieu thanh tflu nha't ve nhieu phfldng dien. Bai da ed Sapa da trd thanh he quy chie'u khi nghien cflu nhflng bai da cd hinh khlc d nhflng dia phfldng khac, dae bidt nhflng tinh midn nui phia Ble.
Tai bai da cd Sapa dd'n nay da phat hien gin 240 tang da ed hinh khlc cd phan bd' trdn 3 xa H l u Thao, Ta Van, Ta Phin^^''^*. Day la khdi tfl lieu dd so, giup eac nha nghidn eflu tira hidu kha dly du ve ndi dung eac hinh khac cflng nhfl xa hpi va ehu nhan cua chung.
Khi nghien cflu doi sanh rapt sd' ndi dung hinh khle d bai da ed Ddng Van vdi bai da ed Sapa, chung tdi dfla vao ket qua nghien cflu eua tae gia Nguyen Vidt khi dng nghien eflu nhflng hpa tie't cd ban va dd an cd ban cae hinh khac b Ddng Van'^*. Chung tdi lap bang so sanh nhfl sau:
'^^ Tadng Binh Chieu (Chu bign) (2005), Nghidn cHu van hoa dan tpc Bach Vipt. Nxb Dai hpc Ha Mon. Ig ffi
^y ( i B) 2005.5 M :s: ft w ?s. H n A ¥ ai fis a.
*^' N g u y i n Duy Thieu (Chu bien) (1997), Cac dan tgc 6 Dong Nam A Nxb. Khoa hpc xa hpi, Ha Noi.
<'*' Triidng Dai hpc My thuat Ha Npi, Vien My t h u a t (2007), Bai da coSapa ditdi con mit tao hinh. Nxb The gidi. Ha Noi.
<^> Sd VH-TT-DL Lao Cai, Trung tam Vien Viin Dong Bac CO Phap tai Ha Npi (2012), Bai da co hinh khic co huypn Sapa, tinh Lao Cai Nxb Th6' gidi. Ha Ndi.
<*' Nguyin Viet (2006), M e n dai va Chd nhan nhiing hinh khic tren da 3 Sapa. TLM,tr.21.
NHAN LUC KHOA HOC XA Hdi Q
^v Dia diem
Hpa tie't ^ \ De a n \
H p a tie't
D o a n
B a i d a c o S a p a (Nguydn Viet 2007:27)
H p a tid't r a n h song song (90% sd' da ddn le ed h i n h khae)
H p a tiet d vudng due 1dm va dfldng d vudng (30%).
H o a tid't dfldng dai rdng b a n (12%).
H p a tid't dfldng t r d n ddn hoac t r d n xoan d'e (3%).
Do a n m a n g t i n h sd dd (90%).
Dd a n h i n h ngfldi (3%).
Dd a n s i n h d u e nfl ( t a m giae v a b a u due) (4%).
Dd a n m a t trdi hoac m a t ed'i x a y (2%).
Dd a n m a y b a y q u a n sfl (2%).
Dd a n xe q u a n sfl (2%).
Dd a n h t n h n h a (2%).
Dd a n ky tfl ehfl vid't (2%).
Do a n ddng, thflc v a t (?)".
B a i d a c o D o n g V a n
Cd (10%)
H p a tid't h i n h ehfl n h a t (20%).
Cd (30%) Cd (10%)
Cd (30%) K h d n g cd Cd (0,76%)
K h d n g cd K h d n g ed K h d n g cd K h d n g cd K h d n g cd K h d n g ed
Qua kd't qua so sanh eho tha'y hpa tid't cae hinh khlc d Ddng Van cd nhieu didra tfldng tfl eung nhfl khac biet vdi nhflng hinh khac d Sapa. Diera tfldng tfl bieu Men d cac hpa tie't cd ban nhfl: Hpa tie't ranh song song, hpa tie't dfldng dai rdng ban, hpa tid't dfldng trdn ddn hoac trdn xoan d'c deu cd raat d hai bai da cd. Didm khac nhau chinh la ty Id eac hpa tiet giiia hai bai da ed Ddng Van va Sapa. Vi nhfl hpa tid't ranh song song gdi hinh anh rudng bac thang d Sapa cd ty Id ra't ldn: 90%, Ddng Van la 10%, trong kbi hpa tid't dfldng dai rdng ban
va dfldng trdn ddn hdae xdin d'c d Ddng Van cao hdn d Sapa... O Ddng Van khdng cd hpa tie't d vudng due 1dm va dfldng d vudng ma thay vao dd la hpa tid't hinh chfl nhat.
Mdt sd' do an cd ban nhfl: Do an mang tinh sd dd, dd an sinh due nfl d hai ndi deu ed nhflng d Ddng Van ed ty Id thip hdn nhieu ra't nhieu so vdi Sapa. O Ddng Van hoan toan vIng mat eac dd In hinh ngfldi, may bay quan sfl, xe quan sfl, hinh nba, ky tfl ehfl vie't, ddng thfle vat. Hay tam gac mdt ben nhflng hinh khlc raang yd'u to' tfldng hinh thdi Men dai nhfl may bay, 6
[ Q NHAN LUC KHOA HOC XA HOI Sdl-2D20
TRINH NANG CHUNG td, xe tang, tau thuy, anh bd dpi, nha cao
ting..., thi nhflng dd an hinh khlc trdn da Sapa v l n giau bieu tfldng hdn d Ddng Van.
Nd'u chung ta mdi khi cd dip nghe tham di tich bai da cd Sapa deu cd a'n tfldng manh me ve sfl phong phu, da dang cua nghd thuat tao hinh trdn da, ehle h l n se CO cam xue khae, nhe nhang hdn khi dd'n tham bai da ed Ddng Van bdi tinh ddn sd, thuln phac cua nhflng hinh khac ndi day.
Trong nhflng nghien cflu trflde day vd cac bai da eo Nam Diu, huyen Xin Min (Ha Giang), b Lao Chai, Chd' Cu Nha, huyen Mfl Cang Chai (Yen Bai), d Khe Ho, huydn Ble Yen (Sdn La), eac nha ngMen cflu cflng da nhan thiy cd hidn tfldng tfldng tfl bai da ed Ddng Van khi so sinh vdi bai da ed Sapa'^' '^'' <^'' <^'». Dieu nay eho tha'y nghd thuat khlc da d nhflng di tich ndi trdn cd mdi day lien he ehat ehe vdi bai da ed Sapa va ed ehung mpt truyen thd'ng.
Ddng thdi cung phan anh tinh phfle tap va da dang b mflc phat trien eao hdn ciia bai da ed Sapa sc vdi cac bai da cd khac. Mat khac, nd eung bieu hidn tinh cc sd mang tinh nidn dai cua nhflng di tieh nay sc vdi di tieh Sapa. Nidn dai eua cac di tich da ed Sapa cho tha'y Idp cfl dan sdm nhat cd nidn dai cd hdn 890 nam each ngay nay*^^*. Nien dai ciia cae di tieh Xin Min, Ddng Van (Ha Giang), Mfl Cang Chai (Yen Bai), Bic Yen (Sdn La) cd the sdm hdn Sapa mdt chut.
Theo chung tdi nien dai bai da cd hinh khlc cd b Xin Min (Ha Giang), Mu Cang Chai (Yen Bai), Ble Ydn (Sdn La) ed nidn dai tfldng dfldng vdi bai da cc Ddng Van, nam trong khoang mia diu thidn nien ky I sau Cong nguydn.
Tai vflng thung lung Nam Diu, Xin Min (Ha Giang) mdi chi phat Men dfldc 7 tang da cd hinh khac. Ci Deng Van Sd 1-2020
phat hidn dfldc 5 tang da ed hinh khlc.
Tai Mu cang Chai (Ydn Bai) ed khoang hdn 10 hidn tfldng tfldng tfl. 5 dia diera Khe Hd huydn Ble Yen (Sdn La) phat Men 9 tang da cd hinh khlc. Chu nhan cua chflng ed the la nhflng nhdm ngfldi Sd'ng phan tan trdn nhflng reo vflng cao phia Bae cd radi quan he tde thupe vdi edng ddng cfl dan-ehu nhan eiia bai da cd hinh khle cd Sapa. Ve ca'u true xa hdi eua nhflng nhdra cfl dan nay vln la da'u hdi ehfla cd ldi giai.
Vdi so' Ifldng ra't ldn va raat dp tap trung cao nhflng di tich ed hinh khlc tren da, thung lung Mfldng Hoa d Sapa dfldc xera nhfl rapt trung tam kinh te', xa hdi, van hda ldn cua nhflng ehii nhan sang tao ra nhflng tac pham nghe thuat tao hinh trdn da va di tich cfl thach.
Trong edng ddng cfl dan sinh sd'ng b thung lung Mfldng Hoa thua ay ehle ban da ed to chflc xa hdi d trinh dp cao, vdi nen kinh te chinh la trong lua trdn nhflng rudng bae thang va vflng trung thung lung. Hien tfldng hdn 90% hinh khle da d Sappa raang bieu tfldng dd hpa rudng bac thang, phan bd' trdn mdt khu
''> Trinh Nang Chung (2006), Nhflng hinh khac trfin da 5 Ha Giang. Tap chl NghiSn ciiu My thuat. so' 3, tr.
33-37.
'^' Trinh Nang Chung (2007), NhQng hinh kh&c co tren da d Xin Man, Ha Giang. Tap chl Khao co hgc, so' 5, tr 76-84.
"^' Trinh Nang Chung va nnk (2017), NhOng binh khic tren da d Dong Van (Ha Giang) va Mii Gang Chai (Yen Bai). Trong "Nhflng phat Men khao co hoc mdi n a m 2016". Nxb. Khoa hpc xa hpi, Ha Npi, t r 84-86.
*'"' Bui Van Manh, P h a m Van Tuan (2013), Bai da co hinh khic c6 tai San La. Trong "NhQng phat hien khao cd hpc mdi nam 2012", Nxb. Khoa hpc xa hoi, Ha Npi, t r 129-131.
*"' N g u y i n Viet (2006), Ni%n dm va Ghu nhan nhiing hinh khic tren da d Sapa. TLdd, tr.24.
NHAN LUC KHOA HOC XA Hfll [ Q
vflc ra't rdng. Nhflng hinh khlc nay phan anh mdt nhu clu bieu dat ed tinh xa hdi va tinh thflc tidn eao, mang nang tinh quy flde nac dd ve md'c gidi rupng, nfldng, nha d. Dieu nay phai chang phan anh ve met xa hpi phan quyen raa quyen sd hflu rudng da't thudc ve nhieu ehu nhan, nhflng ngfldi ed edng khai pha thung lung Mfldng Hoa mau md?
Cd mpt cau hdi dat ra che chung ta:
Nhflng hau due ciia chu nhan nhflng hinh khlc tren da d Sapa, Xin Man, Ddng Van, Mfl Cang Chai, Bac Yen... cd ndi tid'p truyen thd'ng khle tao hinh trdn da cua nhflng bac tien nhan? Hidn chung ta cdn thie'u ra't nMeu tfl lieu dd lam sang td va'n de nay, eflng nhfl trdng chd vao nd lflc khara pha va ngMen cflu cua cac nha khoa hpc trong tfldng lai.
Ke't luan
Nhflng kd't qua ngMen eflu bfldc dau ve bai da ed Mnh khae cd d Ddng Van cho tha'y di tich nay cd nMeu gia tri ve hch stf, van hda. Nhiing motif va nhiing do an bieu tfldng, cung nhfl ky thuat cham khle d Ddng Van cd chung truyen thd'ng nghe thuat tao hinh tren da d Sapa. Dieu nay gdp phan tim hidu nghe thuat tao hinh thdi xa xfla dng cha ta.
Tfl nhflng hinh chara khac trdn bai da cc b Ddng Van, Xin Min, Mfl Cang Chai, Ble Ydn va dinh cao la bai da ed Sapa, nhflng bae tidn nhan da giii eho ehung ta nhieu thdng didp, trong dd edn nhieu dieu bi an ehfla dflde kham pha. Hy vpng trong tfldng lai se cd nhieu cd quan chflc nang, nhieu nha nghien cflu danh nhieu edng sfle, tri lflc trong viec kham pha va nghien cflu truyen thd'ng nghd thuat tao hinh trdn da d Sapa Xin Min - Ddng Van...
TAI LIEU THAM KHAO 1. Nguydn Vidt (2006), Niin dai va Chii nhan nhOng Mnh khdc tren da b Sapa, Trong saeh "Bai da co Sapa dfldi eon mat tao hinh", Nxb. Thd'gidi, tr.19-27.
2. Tfldng Binh CMdu (Chu bien, 2005), Nghiin cdu van hoa dan tgc Bach Vie, Nxb. Dai hpe Ha Mdn, ^ M ^U ( i ^ )
2005, -^micitm^.Mni^m^^n.
3. Nguydn Duy TMeu (Chu bidn, 1997), Cac din tdc d Ddng Nam A, Nxb. Khoa hpc xa hdi.
4. Trfldng Dai hpc My thuat Ha Npi, Vien My thuat (2007), Bai da cd Sapa dddi con mdt tao hinh, Nxb. The' gidi.
Ha Npi.
5. Sd VH-TT-DL Lao Cai, Trung tam Vidn Vien Ddng Bac co Phap tai Ha Ndi (2012), Bai da cd hinh khic cd huyen Sapa, tinh Lao Cai, Nxb. The gidi. Ha Ndi.
6. Trinh Nang Chung (2006), "Nhflng hinh khac trdn da d Ha Giang", Tap chi NgMin cdu My thuit, so 3, tr.33-37.
7. Trinh Nang Chung (2007),
"Nhflng hinh k h l e ed tren da b Xin Man, Ha Giang", Tap chi Khio cd hgc, so'5, tr.76-84.
8. Trinh Nang Chung va nnk (2017), Nhdng Mnh khic trin di d Dong Vin (Ha Giang) vi Mu Gang Chai (Yen Bai), Trong
"Nhflng phat hidn khao cd hpc mdi nam 2016", Nxb. Khoa hpe xa hdi. Ha Npi, tr.84-86.
9. Bfli Van Manh, Pham Van Tuan (2013), Bai da co hinh khic cd tai Sdn La, Trong "Nhiing phat hidn khao co hpc mdi nam 2012", Nxb. Khoa hpc xa hdi. Ha Npi, tr.129-131.
Q ] NHAN LUC KHOA HOC XAHOI sd 1-2020