PHAT TRIEN BEN VUNG: MOT CAI NHIN TV GOC 0 0 NGHIEN CUU KHOA HOC 6 NU0C TA
PCS. TS. Nguyin Danh Sdn Vien Nghien ciiu Phdt trien ben vUng viing Bdc Bo,
Vien KHXH Viet Nam
OAT
VAN OE
O nu'dc ta, Khoa hpc phat triln khdng phai la mdi do'i vdi nghien cdu khoa hpc, nhat la khoa hpc xa hdi. Trong kinh te hpc da ed nhdng nghien cdu va dao tao v l kinh te hpc phat trien. Tifdng txi, trong eac nganh khoa hpc xa hpi va nhan van khac cung cd nhdng nghien cdu va dao tao td each tiep can phat triln. Tuy vay, ban than nghien cdu khoa hpc v l phat trien b i n vdng d nu'dc thi lai cdn kha mdi me. Sii mdi me nay xua't phat td 2 nguyen nhan: mot la, ban than khai niem phat triln b i n vdng mdi xua't hien gan day trong cac tai lieu khoa hpc (khoang thdi gian dau thap ky 70 eua the ky 20). Sii ra ddi cua khai niem nay cho de'n nay v I n cdn gay tranh luan cl v l ten gpi thuat ngi? va ca v l npi ham khoa hpc. Tham chi cd nu'dc cdn sd dung thuat ngd khac, nhif d Trung Qudc sd dung thuat ngd "phat triln hai hoa" thay vi "phat trien b i n vdng". Hai la, sxi quan tam nghien cdu, liic lu'dng-nghien cdu va dinh hifdng nghien cdu cung mdi du'dc t h i hien rd trong mpt sd nam gan day, rd nha't la td khi Viet Nam hifdng dng ldi keu gpi cua cdng ddng qudc te (Lien Hdp Qudc) ma Viet Nam la mpt thanh vien v l "phat triln bin vifrig" tien hanh
xay diing " K l hoach hanh ddng qudc gia v l phat triln ben vdng giai doan 1991 - 2000". Sd mdi me nay d nddc ta cung dddc the hien d ca- sd ngu'di, sd td chdc nghien cdu khoa hpc, ca sd cong trinh nghien cdu chuyen sau ve phat trien b i n vdng cdn chda n h i l u so vdi cac linh vxic Khoa hpc phat triln khac.
Nham ddng gdp vdi hpi thao vao edng viec day manh nghien cdu Khoa hpc phat triln d nu'dc ta, trong dd cd khoa hpc v l phat triln b i n vifng, tdi xin tham gia mpt sd y kiln tap trung vao 2 van d l sau :
Vl thiic te nghien cdu Khoa hpc phat triln b i n vdng thdi gian qua d nifde ta va mot vai kien nghi tang eu'dng nghien cdu khoa hpc v l phat trien b i n vdng thdi gian tdi.
Du'di day la nhifng trinh bay cu thi.
1. THUC TE NGHIEN CLTU KHOA HQC VE PHAT TRIEN BEN VUNG THOI GIAN QUA O NUDC TA
Nhif tren da ndi, d nu'dc ta eho den nay sd ngu'di, sd td chdc nghien cdu khoa hpc, sd cdng trinh nghien cdu chuyen sau v l phat triln b i n vdng cdn chda n h i l u so vdi cac linh viic Khoa hpc phat triln khac. Cd the ndi la trong linh vifc, trong dpi hinh nghien cdu khoa hpc chung cua dat nifde cdn chifa dinh hinh rd ret mpt linh viic khoa hpc chuyen sau v l phat triln b i n vdng. Phat trien b i n viJng la mpt tat ylu, difdc nay sinh td chinh thiic te, td chinh nhu cau phat triln va cung td dd ma hinh thanh, difdc tach ra thanh mpt m o n / n h a n h khoa hpc mdi td Khoa hpc phat triln la khoa hpc v l tinh b i n vdng (tieng Anh la Science of Sustainability). 6 My da cd Hpi khoa hpc v l tinh b i n vdng, lien kit, tap hdp eac td chdc, ca nhan nghien cdu v l
linh viic khoa hoc nav- /^
Dang va Nha nifdc ta da chu tru'dng va yeu cau lanh dao, chi dao va quan ly, dilu hanh edng cupc ddi mdi va phat trien da't nifdc theo hifdng b i n vdng. Thang 8 nam 2004, Thu tifdng Chinh phu da ban hanh "Dinh hifdng chien lifdc phat trien b i n vifng d Viet Nam" (ehu'dng trinh nghi sii 21 cua Viet Nam) nham phat triln bin vdng dat nu'dc tren cd sd ket hdp chat che, hdp ly va hai hoa gida phat trien kinh te, phat trien xa hdi va bao ve mdi tru'dng.
Chifcfng trinh nghi sii 21 nay da xac dinh phat triln bin viJng la sii nghiep cua toan dan, trong dd gidi tri thdc, cac nha khoa hpc difdc xac dinh la mpt trong sd cac nhdm xa hpi ehinh thdc day phat triln bin vdng d Viet Nam. Trong nhdng nam qua, gidi khoa hpc nifdc nha da xuc tiln nhdng nghien cdu nham vao muc tieu cung cap eac luan ed ly luan va thiic tien eho viec xay diing va td chdc thifc hien cac chinh sach va cd che quan ly qua trinh phat trien eua da't nifde theo hifdng b i n vdng. Viec cung cap cac luan cd khoa hpc nay da giup eho cac quyet dinh v l chien lifdc, quy hoach, ke hoach, eac chifcfng trinh, dii an dau tif phat triln cua qudc gia, nganh va dia phifcfng difde difa tren nhiing can nhae ngay cang tdt hdn trong viec phdi kit hdp gida dap dng nhu cau phat triln hien tai vdi dap dng nhu cau phat triln cua tu'dng lai. Thdng qua cac luan cd ly luan va thiic tien td k i t qua cua nghien cdu khoa hpc, da cd nhdng d i l u chinh can thie't (vl tde dp tang trifdng kinh te, v l tien bp xa hpi, v l bao ve mdi trifdng) trong cac chien lifdc, quy hoach, ke hoach, cac ehu'dng trinh, dii an dau tif phat triln cua qud'c gia, nganh va dia phifdng giai doan 2006-2010 va dinh hu'dng den 2020, tham chi ca den 2030, 2050. Ket qua nghien cdu khoa hpc cung da cung cap cac luan cxi ly luan va thiic tien giup loai bd nhdng chifcfng trinh, dif an dau tif phat trien khdng/it dap dng difdc yeu cau ben vdng. Nhdng ddng gdp ay, theo danh
gia cua toi, thdc s d la thiet thiie, h d u ich va k h d n g n h d ddi vdi cdng cupc ddi m d i va p h a t t r i l n d a t nifde t h e o hu'dng b i n v d n g . Rat khd lifdng gia cu t h i sif d d n g g d p eua cac k i t qua n g h i e n c d u khoa hpc cho e d n g cupc p h a t triln, n h d n g v l m a t d i n h tinh, xet theo s d so s a n h vdi nhifng d i l u chinh chien lifdc, q u y h o a c h , ke h o a c h va chinh sach, cd che p h a t t r i l n d d a tren cac l u a n c d khoa hpc thi c u n g cd t h i n h a n t h a y r a n g ehi rieng viec t r a n h difdc n h d n g he qua, he l u y xa'u t r o n g p h a t t r i l n c u n g nhif d u y tri du'dc sii p h a t trien t r o n g dai h a n c u n g da la nhifng ddng gdp k h d n g n h d .
Tuy vay, c u n g cdn ed n h i l u h a n che va thieu h u t t r o n g nghien cdu khoa hpc v l p h a t t r i l n b e n v d n g d nifde ta. Sd thieu h u t n a y cd lien q u a n trifdc h i t tdi n a n g Idc n g h i e n cdu cua ban than dpi n g u khoa hpc tren linh viic n a y va tdi mdi trifdng cho viec t a n g eu'dng va p h a t t r i l n , p h a t h u y n a n g life nghien c d u nay.
1.1. Ve n a n g liic n g h i e n cufu
Thdng thifdng, sii n h a n biet va d a n h gia n a n g liic du'dc thiic hien tren cac khia c a n h cua n a n g Idc, t r o n g d d d d i vdi nghien cdu khoa hpc thi q u a n t r p n g nha't la n a n g liic nhan biet, dii bao va n a n g life td chdc t r i l n khai thiic hien.
Xet theo cac khia canh n a n g life nay, cd the n h a n xet n h d n g han che, yeu kem nhif sau:
a. Vl n a n g liic n h a n biet, d i i bao: s d h a n che, y e u k e m v l n a n g life n h a n bi«t, d i i b a o cac v a n d l p h a t t r i l n ndi chung da du'dc b a n than gidi khoa hpc va ed q u a n q u a n ly khoa hpc d nu'dc ta t h d a n h a n . Rieng d d i vdi cac v a n d e ben viing trong p h a t trien thi sii h a n che, y e u k e m cdn n h i l u hdn va Idn hdn. Trong xay diing, t h a m d i n h va p h e d u y e t cac chien lifdc, q u y h o a c h , ke h o a c h , cac ehu'dng
trinh, dii an dau tif phat triln, dau an cua cac luan cd khoa hpc v l tinh bin vdng eua cac phifdng an phat triln cdn chu'a t h i hien rd. Thiic trang lay da't "bd xdi, rudng mat" cho cac dii an phat trien dien ra phd biln nhdng nam qua, gay hau qua xau ca v l xa hdi va ca v l mdi trifdng la mpt minh chdng. Nhan biet la mpt cd sd quan trpng cho dii bao. Nang liic nhan biet v l tinh bin vdng trong phat triln d nifdc ta cdn rat han ehl. Cho den nay, cac nghien cdu v l phat trien b i n vdng d nifdc ta vIn cdn chu'a cung cap cho cd quan quan ly nha nifde difdc mpt bp chi tieu v l phat trien b i n vifng cd luan ed khoa hpc chac chan, thuye't phuc d l phe duyet va lam ed sd khdng chi cho viec xay diing, hoach dinh, d i l u chinh ma cdn ca theo ddi, giam sat, danh gia td chdc thiic hien chien lu'dc, quy hoach, ke hoach, chifdng trinh, dii an dau tif phat triln.
b. Vl nang liic td chdc triln khai thiie hien: ed the nhan dinh rang viec td chdc nghien cdu v l phat triln b i n vdng d nifdc ta hien van cdn mang n h i l u tinh chat phan tan, nhd le, thieu sii phdi hdp mang tinh lien kit, hd trd lan nhau. Cac td chdc nghien cdu khoa hpc ve phat trien ben vdng cdn It va sii lien ket, phdi hdp vdi nhau cung cdn rat han che. Le du'dng nhien, gan vdi thilu hut v l td chdc nghien cdu la sii thieu h u t v l dpi ngu can bp nghien cdu chuyen sau v l phat triln b i n vdng, bao gdm ca v l so' lu'dng va ca v l chat lifdng. Vien Khoa hpc xa hpi Viet Nam - mpt cd quan nghien cdu hang dau v l nghien cdu cd ban d nifde ta tren linh viic khoa hpc xa hdi va nhan van - hien dang cd gang tang cifdng nang liic nghien cdu v l phat triln b i n vdng theo 2 hifdng: tang cifdng cac chifdng trinh, d l tai nghien cdu trung han va dai han v l phat trien b i n vdng va md rdng, tang eifdng nang liic td chdc nghien cdu v l phat trien b i n vifng.
Hien tai, Vien Khoa hoc xa hpi Viet Nam cd 5 vien nghien cdu du'dc phan edng chuyen sau v l cac van d l phat trien b i n vdng, bao gdm ca eac van d l phat trien b i n vdng theo vung eua dat nifde. Tuy vay, eac td chdc nay d Vien Khoa hpc xa hpi Viet Nam mdi difdc thanh lap, nen cung cdn cd n h d n g han che. Cac td chdc nghien cdu khac ben ngoai Vien Khoa hpc xa hpi Viet Nam tinh trang cung tifdng td. ;. -;
1.2. Ve moi tru'dng nghien cdu
Mdi trifdng nghien cdu khoa hpc ve p h a t trien ben vdng d nu'dc ta cung tu'dng tii nhif cac linh viic nghien cdu khoa hpc khac, nhifng ed phan h a n che va it t h u a n ldi hdn, theo nhan dinh cua tdi, the hien d 2 khia canh:
SLf quan tam, chu y cua eac cap lanh d a o , q u a n ly nha nifdc v l khoa hpc cdng nghe va sii quan tam, chu y eua eac td chdc, ca nhan ddi vdi nghien cdu khoa hpc v l phat trien ben vdng d nifde ta. Cung lifu y rang, t d n g khia canh cua phat trien, nhif phat trien kinh te, p h a t trien xa hpi, van hoa, bao ve mdi trifdng, ...) da cd nhdng quan tam, chu y nhat dinh, nhifng nghien cdu du'di giac dp phdi ket hdp eac mat p h a t trien ay trong moi quan he cua phat trien b i n v d n g thi sii quan tam, chu y eon it di. Dieu nay du'dc the hien d n h d n g h a n che ve d i l u kien can thiet eho nghien cdu, nhu" tif lieu, tai lieu ve phat trien ben v d n g d cac ed sd nghien c d u - dao tao d nifdc ta cdn it di, thieu thdn; cac chifdng trinh de tai nghien cdu khoa hpc v l phat trien ben v d n g c u n g kinh phi thiic hien cung khdng n h i l u , cong them n h d n g thu tuc tai chinh chung ddi vdi nghien cdu khoa hoc con n h i l u ba't cap vda lam han chd ddi vdi b a n than cdng viec nghien cdu, vda lam han che viec p h a t huy, dng d u n g cac ket qua nghien eifu.
2. M O T VAI KIEN NGHI T A N G CUDNG NGHIEN CUU KHOA HOC VE PHAT TRIEN BEN VUNG THOI GIAN TOI CS NUDC TA
Dang va ISJha nifde ta ludn chu trifcfng coi trpng phat trien khoa hpc va cdng nghe nhif la dpng liic chinh trong cdng cupc ddi mdi va phat triln da't nifdc theo hifdng bin viJng va hien dai. Cdng cupc ddi mdi va phat triln da't nddc hien nay dang dat ra ngay cang nhilu nhifng ddi hdi ddi vdi nghien cdu khoa hpc v l cung cap nhdng luan cd chac chan, tin cay cho cac quyet dinh phat trien khdng chi ngan han, trung han ma cdn ca dai han. Hien da cd yeu cau xay diing tam nhin phat trien cua dat nifde theo hifdng bin vifng den nam 2045 va 2050. Hien tai, Bp Chinh tri cung dang chuan bi mpt nghi quylt v l dpi ngu tri thdc va dang tham khao y kiln cac nha khoa hpc va cdng nghe. Nhan dip nay, ben canh nhdng kiln nghi chung ddi vdi viec tang cifdng, cung cd va phat triln cac hoat dpng nghien cdu;
trien khai khoa hpc va cdng nghe, tdi xin ddng gdp mpt vai kien nghi v l tang cifdng nghien cdu khoa hpc vl phat trien ben vdng thdi gian tdi d nu'dc ta, cu t h i la nhif sau:
2.1. Hinh thanh mot chuyen nganh khoa hoc mdi chuyen sau ve tinh ben vi?ng cua phat trien
Cd sd cho d l xua't nay xua't phat td nhu cau tat yeu phat trien cua chinh ban than eac khoa hpc v l phat trien la hinh thanh mdi mpt chuyen nganh khoa hpc mang tinh chat tich hdp (integrahon) cac khoa hpc cd lien quan va td chinh nhu cau npi tai ngay cang nhilu cua da't nu'dc v l nghien cdu khoa hpc d l cung cap luan cd khoa hpc cho cac quyet dinh v l phat triln. Nhu cau hinh thanh mpt chuyen nganh khoa hpc mdi v l phat triln b i n vdng tren the gidi da difdc t h i hien va dinh hinh cu t h i d sii xua't
hien chuyen nganh khoa hpc mdi ed ten gpi tieng Anh la Science of Sustainability (khoa hpc v l tinh b i n vdng) vdi ddi tifdng nghien cdu la tinh b i n vifng cua phat trien vdi phu'dng phap luan, phddng p h a p nghien cdu lien nganh, cd nhiem vu tim tdi, phat hien, kham pha ban chat cua tinh b i n vdng trong qua trinh phat triln, cac quy luat hinh thanh, dam bao tinh b i n viJng, cac nguyen tac tao nen va duy tri tinh b i n vdng trong van dpng va phat trien, ... Cdn nhu cau v l nghien cdu khoa hpc d nddc ta v l cung cap luan ed khoa hpc cho cac quye't dinh v l p h a t trien b i n vdng eua da't nifdc thi cung da rd rang nhif da ndi d tren.
2,2. Xuc tien xay diing cac tap the, cac to' chufc n g h i e n ctjfu va trien khai khoa hpc ve phat trien b e n vifng va tren cd sd dd lien ket cac ca n h a n , cac to' chijfc thanh mang lifdi
Dl xua't kiln nghi nay la phat sinh td kien nghi neu tren, nhifng can du'dc quan tam chu y, bdi le trong dieu kien cii the cua nu'dc ta, cd phan khac vdi n h i l u nifdc tren the gidi. Dd la sii ra ddi cua cac td chdc nghien cdu khoa hpc mang tinh chat nghien cdu cd ban nhif khoa hoc v l phat triln b i n vdng can cd "ban tay ba d d " cua Nha nddc.
Mpt linh viic khoa hpc can cd nhdng nha khoa hpc va td chdc khoa hpc dam trach. Tdi nghl rang, vdi n a n g Idc nghien cdu hien nay cua Vien Khoa hpc xa hpi Viet Nam va Dai hpc Qud'c gia Ha Npi va thanh phd Ho Chi Minh - eac Cd quan nghien cdu hang dau v l nghien cdu cd ban d nu'dc ta tren linh viic khoa hpc xa hpi va nhan van hoan toan cd t h i chu dpng phdi hdp, lien ket de hinh thanh va tang eu'dng nang life cho eac td chdc, tap the va ca nhan cac nha nghien cdu tren linh vifc nghien cdu khoa hpc ve phat triln b i n vdng. Sii phdi hdp, lien k i t nay tru'dc het
can tdi mot ke hoach tdng t h i v l dao tao dpi ngu nghien cdu khoa hpc cho tu'dng lai (bao gdm ca dao tao trong nifdc va dao tao nu'dc ngoai) va ke hoach trung, dai han v l nghien cdu khoa hpc vdi Id trinh, bu'dc di cu the gan vdi nhu cau phat trien cua mpt chuyen nganh khoa hpc va nhu cau ra quyet dinh ve phat triln eua da't nu'dc theo hifdng b i n vdng.
2.3. De xua't chifdng trinh nghien cijfu nhif la de xua't dat hang vdi Bo Khoa hoc va Cong nghe xem xet de difa vao ke hoach nghien cufu khoa hoc cap nha nifdc nam 2009 va 2010 va cho giai doan 2011-2015
Dl xua't nay la sii cu t h i hoa 2 kiln nghi neu tren.
Theo tdi, cd t h i d l xua't mpt chifdng trinh nghien cdu vdi 2 giai doan:
Chifdng trinh nghien cdu 2 nam 2009-2010: Nghien cdu luan cd khoa hpc v l phat triln bin vdng phuc vu xay diing Chien lu'dc phat triln kinh t l - xa hpi cua dat nifdc giai doan 2011-2020. Hien tai, Bd Ke hoach va Dau tu' dang xuc tien viec xay ddng Chiln lifdc phat triln nay vdi yeu cau dam bao thiic hien cac nguyen tac phat triln difdc xac dinh trong "Dinh hu'dng chien lifdc phat triln bin vdng d Viet Nam" (ehu'dng trinh Nghi sii 21 cua Viet Nam). Chifdng trinh nghien cdu d l xua't la nham cung cap cac can cd ly luan va thiic tien cho cdng viec xay difng chien Iddc phat trien cua dat nifdc se phai trinh tai Dai hpi lan thd XI eua Dang vao nam 2011, trong dd bao gdm ca cac chi tieu phat triln t h i hien tinh bin vdng cua phat triln de cac bp, nganh va dia phu'dng cu t h i hoa cung nhu' de td chdc, theo ddi, giam sat viec thiic hien.
Chifdng trinh nghien cdu 5 nam 2011-2015: Day ed t h i la mpt ehu'dng trinh nghien cdu cd ban (hoac nghien cdu
cd ban dinh hu'dng dng dung) v l phat triln b i n vdng. Neu la nghien cdu cd ban, chifdng trinh cd t h i bao gdm cac de tai nghien cdu nham tim tdi, phat hien cac van de cd tinh quy luat trong phat triln gan vdi tinh b i n vifng trong phat trien trong d i l u kien eua cac nifde kem phat trien va dang phat trien. Neu la nghien cdu cd ban dinh hifdng dng dung, chifdng trinh nghien cdu se gan vdi cac luan cd khoa hpc cho "Tam nhin phat trien b i n vi^ng Viet Nam trong the ky 21".