KINHTE-XA HOI
GIT HOI VA THACH THUfC TRONG QUAN HE
THUDNG MAI HANG HOA VIET NAM - NHAT BAN KHI HIEP DjNH DOI TAG XUYEN THAI BINH DUDNG (TPP) HINH T H A N H
KGuvliiBfiaiiiqf
Tom tit: Sif trdi dgy thdn ky ciia nin kinh te Trung Qudc ciing vdi sfe suy thoai keo dai cua nin kinh ti Nhdt Bdn da ddn din nhiing nghi hoac ve mpt stf hodn vi siic mcmh trin phuang di^n kinh ti chinh tri qu6c te dang dien ra tgi khu vtfc Chdu A. Dieu ndy da kliiin Nhdt Bdn lo Idng vi su lan dt ciia Trung Qudc, Nhat Bdn ngay lap tiic chuyen hudng trong tdm vdo cdc lien ket song phuang vd khu vuc bieu hien vdi mtfc tieu hudng den hoi nhgp Ddng A thdng qua mdt sd de xudt gia nhgp TPP hay RCEP. Trong chiin luac lien kit Urn vifc, ASEAN, Viet Nam Id chia khda quan trgng trong viec tao difng tdm dnh hudng da Nhdt Ban a khu vtfc Chdu A, ddng thdi Id nuac dirfc hudng lai tir mdi liin kit kinh te chat che vdi Nhgt Bdn. Bdi viet tap trung phdn tich qud trinh tham gia TPP cua Nhdt Bdn, vd vai trd TPP trong chien luac lien ket khu vuc cua Nhgt Bdn? Vdy Ca hdi vd thdch thiic doi vdi quan he thuong mgi Viet Nam - Nhdt Bdn trong bdi cdnh hinh thdnh TPP.
Tir khda: Quan he tiiuong mai Nhat Ban - Viet Nam, TPP, Co hOi, Thach thue
e
ua trinh toan cau hda, khu vyc hda ro rang dem din nhilu ipi Ieh cho cac qudc gia tham gia. Dilu quan ttpng cua ty do hda fliuong mai khdng chi la d gde dO md rdng thi tiirdng, thdc diy hoat ddng tiiuong mai qude tl ma ban tbi la nhitag thay ddi ttong each ung xtt ciia eac qudc gia, each tao anh hudng cua cac cudng qudc ttong khu vyc va ttdn thi gidi. Nhat Ban ddng vai ttd mdt nin kinh tl dimg thtt hai till gidi nhungThS, Vien Thuong m^i & Kmh t l q u l c t l
la nudc di sau ttong tiln trinh tham gia xu hudng lien kit khu vuc tai Chau A. Qua trmb chuyin hudng ttt chiln lupc lien kSt da phuong sang lidn kit khu vyc cda cac nudc Chau A ndi chung va Nhat Ban ndi riSng iht cd nguydn do. Da cd mOt sd nghien cira ve chiln lupc lien kit khu vyc cua Nhjt Banva myc dich tiiam gia dam phan ky kit TPP cua Nhat Ban, ttiy nhien danh gia til gde dO Vi?!
Nam - mOt dOi tac chiln lupc vdi Nhat Ban, ddng thdi la flianh vidn etta TPP thi chifti lupc lien kit khu vue etta Nhat Ban, dac bia
30 NGHIEN Cdra OdNG B^C fl. s d * ( 1 8 2 ) « « »
Nghien cim khoa hoc
la vai ttd cua Nhat Ban ttong TPP se cd anh hudng quan ttpng din quan he thuong mai gifta Vidt Nam - Nhat Ban.
1. Nhat Ban trong xu the chuyin dich tir chien lirgrc liSn k i t da phttong sang lien ket khu virc
Trong thap nien 1990, thi gidi kinh ngac tmac su ttdi day thin ky cua nin kinh t l Trung Qudc. Trung Qudc ndi len va ed tim anh hudng rat Idn tai khu vyc sau khi tung ra gdi hd ttp tai chinh cho cae nudc Ddng Nam A vupt qua khiing khoang tai chinh nam 1997. Dilu nay da khiln Nhat Ban lo ling vl sy lin at cua Trung Qudc, Nhat Ban da ngay lap tftc chuyin hudng chiln lupc hdi nhap kinh t l qudc tl, xoay hudng ttpng tam vao cac lien ket song phuong va khu vyc bieu Men thdng qua FTA (Hiep dinh thuong mai ty do) va EPA (Hiep dinh ddi tac kinh tl toan didn). Nhan thfte dupe tim quan ttpng eua lien kit khu vyc, thang 1/1997 Thu tudng Nhat Ban Hashimoto da tuyen bd chinh sach Ddng Nam A hay edn gpi la Hpc thuylt Hashimoto vdi tieu de "Bien ky nguyen mdi cua Nhat va ASEAN thanh quan he ddi tac rdng rai va mat thilt hon". The MSn ro vi tri la nin kinh t l Idn thft hai thi gidi, Chiln lupc hOi nhap kinh t l qudc t l cua Nhat Ban khdng chi thi Men tam ly canh giac ma cdn td ro tinh tuong hd lin nhau ve Ipi ieh kinh tl, chinh tii. Mat khac, nhftng bit buOc cit giam thul quan thdng qua FTA eung tao budc dot pha ttong cai each cac van dl trong nudc, dilu chinh Nhat Ban tft mOt thi trudng vdn "khdp kin" ttd nen md efta ban va vupt qua giai doan suy thoai eua nen
kinh te Nhat Ban. Tham vpng md rdng co hpi kmh doanh etta cac doanh nghidp Nhat Ban ttong khu vyc va ttdn thi trudng the gidi ciing la mOt dOng luc chinh thue day qua trinh lien kit khu vyc cua Nhat Ban. Ben canh do, Nhat Ban ludn tbi hien mong mudn tao dyng mOt khung phap ly vdi nhimg cam ket d cip do cao nhim bao vd quyIn Ipi cda eae doanh nghiep Nbjt Ban khi thyc hidn diu tu hojc ttao ddi thuong mai vdi cac nude va ban ehl tdi da nhflng philn nhilu, cimg nhu nhftng nil ro chinh tti tiU tbi trudng nudc ngoai. Nhieu nghien eftu da chi ra rat nhieu nguyen nhan etta qua ttinh chuyin hudng chiln lupc lien kit cua Nhat Ban, nhung ed the thiy ap lye canh tranh ve mat kinh te va chinh tri vdi ddi thu Trung Qudc tai khu vyc Ddng A dupe cpi la luc diy chinh.
cac Mdp dinh thuong mai ty do hay hiep dinh ddi tac kinh te ma Nhat Ban da ky ket thi hien rd 3 dae tnmg co ban:
- Tinh toan didn, linh boat va cd tinh lya chpn cao
ASEAN la trpng tam trpng chiln lupc lien ket khu vyc Ddng A
Su dyng FTA/EPA nhu mOt phuong thtte trp giup eac nudc dang phat triln
Ben canh xu hudng phat ttiln FTA+I, myc tieu chung Idn nhat cua Nhat Ban cung nhu Trung Qudc la hudng den hOi nhap Ddng A, hinh thanh khu vyc thuong mai ty do Ddng A cy the bang mOt sd Idch ban nhu ASEAN-l-3 va ASEAN+6 (RCEP). Dac biet, Trung Qudc sdt sing vdi mOt loat sang kiln mang tinh ddi trpng ma khdng cd sy gdp mat
NGHIEN cdra OONG B A C A s d «(182) 4-2016
31
Nghien ciiu khoa hnr
cua My nhu "Quan he ddi tac kinh t l toan dien khu vyc RCEP", NgSn hang diu tu ha ting Chau A (AIIB) va dy an "MOt vanh dai, mOt con dudng". Tuy nhien, bttc ttanh hOi nhap cua Chau A ttd ndn sdi dOng hon khi My dl xuit fliam gia dam phan md rOng Hiep dinh hpp tac kinh tl cMin lupc xuySn Thai Binh Duong (TPP) dupe ky kit gitta cac nudc P4 (Singapore, Chile, New Zealand, Brunei) vAo ngay 3/6/2005 va keu gpi nhilu nudc khac ngoai P4 cftng tham gia.
Cd thi ndi My su dung TPP nhu mOt bude md dudng cho viec thilt l$p khu vyc thuong mji ty do Chau A Thai Binh Duong (FTAAP) nhim tao anh hudng din cac nen kmh te day tilm nang phat ttiln tai Chau A.
Vdi nhitag kich ban lien kit cda RCEP va TPP, vai ttd ciia Nhat Ban ttong tien tthih dam phan dlu cd y nghTa quan ttpng va tao ddi ttpng nhim tai can bing quyen lye tten ban dd dia chinh tri thi gidi.
2. TPP birdc di quan trong trong chien lup^c hfi nh^p cfia Nh^t Ban
Hidp dinh ddi tac kinh tl chiln lupc xuyen Thai Binh Duong mang tinh khac Met ve trinh dO phat tiiln gifta eac nin kinh t l (tft cac nin kinh tl thu nhap tiling binh nhu Peru va Vi?t Nam din cac nin kmh t l cd thu nhap cao nhu cae thanh vien OECD (My, Austtalia). Khi My chinh tiiftc fliam gia TPP, quy md kmh t l eua 9 nude flianh vien TPP tang gip 20 lin (ttt 0,9% len 27% GDP toan fli6 gidi tmh din thang 6/2010). Thi phin nay sS la 39% khi 3 nin kinh t l Idn (Nhat Ban, Canada, Mexico) gia nhap va tao nen
TPP vdi 12 flianh vien va chilm 25% tong giao dich thuong mji toan ciu. So sanh voi quy md cua ASEAN+3 (23%), ASEAN+6 (27%) va Lien minh Chau Au (EU) (26%), TPP ttd thanh lien khu vyc vdi quy md kinli tl, ttao ddi thuong mai khing Id tr6n thi tiirdng till gidi. Vi vjy, sy fliam gia cila Nhat Ban vao qua ttinh dam phan TPP gSy dupe nhieu sy chd y nhit, ddng tiidi cimg tjio xoay chuyin Idn din chiln lupc hdi nhjp Ddng A.
Stf chdn chit ciia Nhdt Bdn trong viec tham gia ddm phdn TPP
Nguydn Thu tudng Naoto Kan la ngudi ddng vai ttd tien phong ttong vide thiic day qua tiinh gia nhjp TPP cua Nhat Ban. Trong bai phat bilu tai hpi ngM APEC tai Yokohama, dng da dl c|p "nhim xjy dpg mOt mdi trudng tdt hon cho su phat triln, thinh vupng eua eac qudc gia ttong khu v(rc Chau A - Thai Bmh Duong, cac hiep dinh ddi tac kinh t l va hidp dinh thuong mai ty do se ddng vai ttd quan ttpng. Nhung, chiing ta cung cin nghidn cttu viOc tham gia nhihig dam phan nhu TPP vdi muc dich hinh thanh khu vyc thuong mai ty do Chau A - Thai Bhih Duong (FTAAP)" (Kan 2010). Tuy nhien, Idi ngd cua nguydn Thii tudng Naoto Kan v l vide Nhat Ban nghidn cttu fliaro gia dam phan TPP da khdng nh3n dupe sy ding fliuan cua cac dang ttong nudc, va dan den gia tang nhttng xung dOt ttong xa hdi. Thang 12/2012, Dang Dan chft Tu do cua ong Shinzo Abe dS cMin tiling Dang DSn chu cua ong Noda ttong cuOc biu ctt vi ISn nSm
32 NGHIEN Cdra OdNG B^C d. sd 6(182) M W
Nghien cOu khoa hoc
chinh quyln. Thtt tudng Abe da dua ra chinh sach Abenomics hay dupe gpi la cMin lupc
"3 mui ten" vdi 3 ttpng tam chinh gdm: thdc day chi tidu cdng, ndi Idng tiln td va tang trudng kinh t l sau rOng, nhim kbuyin khich cai each cOng nghe ttong mpi ITnh vyc va khuyin khich cac hoat dOng sang tao rOng khip d khu vyc tu nhan. Chinh sach nay duiorc ky vpng dem din sy tai sinh cho nin kinh te Nhat Ban. Trong dd, dng cung than ttong ttong vide d l cap din TPP dl ttanh tao ra sy chia rS ttong nOi bd nhu thit bai cua ngudi tien nMem. Song, dng da tiln din thyc Men Chien luac phdt trien mai nhan manh vao cac nhdm bien phap dl Men dai hda ITnh vyc ndng nghiep nhu: xda bd sy dieu tiet cua nha nudc, tap hpp dat canh tac ndng nghiep, - cho phep cae td chttc cd tu each phap nhan dupe diu tu va hoat ddng kinh doanh ttong linh vyc ndng ngMep. Cudi cung, phe phan ddi TPP da nhuong bO bing vide de xuat danh muc 6 hang hda can dupe bap hO.
Trong dd, nhdm cac san phim ndng nghiep, dupe coi la "nhdm bit kha xam pham"
khdng dupe phep dua muc thue quan ve 0%.
cac nhdm khac thudc v l gao, tbi bd, tMi Ipn, SUB, lua my, duong. Cudi cung, Nhat Ban chinh fliftc fliam gia vao dam phan TPP vao 7/2013. Cd All fliiy, TPP chinh la "mui ten thu ba" (tai ciu tinic) eua cMin lupc Abenomics.
Cdc nguyen nhdn trong qtiyet dinh tham gia TPP ciia Nhdt Bdn
- ThU nhat la cac vin dl ttong quan be ngoai giao Nhat Ban - My. Trade dd, mdi
bit hda gitta My va NhJt Ban dang cd chilu hudng gia tSng khi ca hai ben khdng di den thda thuan chung ttong viec md etta thi tradng ndng san khi dam phan FTA Nhat Ban - My (Urata 2011, 102). Nhat Ban mong mudn My cat giam thue quan ddi vdi d td nhap khiu (2,5%), xe tai nhap khau (25%) ttong khi My buOc Nhat Ban phdi ngimg bao hd ddi vdi nganh ndng nghiep, eung nhu bao Mem. Han ntta, chinh quyen eua Thu tudng Yukio Hatoyama (nhiem ky 2009-2010) till Men quan diem ttpng tam vao quan he Nhat Ban - Trung Qudc va dat nhilu ky vpng cho viec phat triln Cdng ddng Ddng A thdng qua ASEAN -1- 6, cung nhu Khu vyc mau dich ty do Han Qudc - Trung Qudc - Nhat Ban ma gan nhu khdng da dOng den quan he Nhat - My vdn dang ran mit .Vi vsiy, viec lya ehpn tham gia TPP sg dupe bilu nhu mOt nd lye ban gan quan he Nhat - My va kim ham quyln lyc eua Trang Qudc tai Chau A.
- Thit hai, Mat choi etta TPP da dupe dinh sin bdi eae qudc gia thuOc khu vyc Chau A - Thai Bmh Duong, dac biet la My, vdi myc dich hudng den ty do hda thuong mai cap dO cao. Do vay, quyet dinh thai diem tham gia TPP sdm cua Nhat Ban se rit quan ttpng, trft khi nude nay mudn d ttong vi the bi dOng chap nhan Mat choi.
- Thic ba la ap lyc Idn eua Nhat Ban khi tyt lai sau Han Qudc trong tien trinh ky ket FTA. CMnh phu Han Qudc da chu dOng dam phan ky ket FTA vdi My vao nam 2007, vdi EU vao nam 2010 va Trung Qudc - 3 thi tradng xuat khau chinh cua Nhat Ban.
N G H l l N cdru OONG BAC fl. s d 4(182) 4-2016 33
Nghien cOu khoa hoc
- Vdi xa hpi cd dan sd gia va ti le sinh rat fliip nhu Nhat Ban, nude nay khdng flie phy fliudc vao ciu nOi dia dl tang tiirdng kinh te ma xuit khiu la each thtte duy nhit thue day tang ttudng. Tdng gia tri xuit khiu cua Nhat Ban la 60 ty Yen va 1/4 ttong sd dd la xuat khiu vao 9 nudc thanh vien cua TPP. Tuong ty, tdng vdn diu ttr FDI dd vao Nhat Ban cd 40% din tft eae ddi tic nim ttong khu vyc Chau A - Thai Binh Duong. Do vay, Nhat Ban mudn tan dung TPP nhu mOt co hdi de khdi phye vi thi cua nudc xuit khiu, tjio ddng luc thiic diy tang tiirdng kinh tl
- Cac con sd du bao tang tradng kinh te eua Nhjt Ban nlu kich ban gia nhap TPP tiianh cdng la mOt ttong nhttng nguyen nhan quan ttpng. Theo tinh toan cua Van phdng Chinh phu (Van phdng Ndi Cac), GDP Nhat Ban ky vpng se tang ttt 0,48% len 0,65%.
Kenichi Kawasaki dy doan nen kinh te se tang tiirdng 0,8% (tuong duong 4 nghin ty ydn). Ngan hang phat triln Chau A dy kiln eon sd se la 1%. Nghien cira gan day nhit cua Peter A.Petri va Michael G Plummer (Petti 2012, Nikkei, 28/1/2013) cho ring vide fliam gia TPP eua Nhat Ban se diy GDP nudc nay tang them 2% trong giai doEin 10 nam tdi, va lupng xuit khiu tang them 14%.
- TPP dupe coi nhu ddn biy trong viec tai ciu tiiic, vyc day nin kinh tl va tang tinh canh ttanh cho nganh ndng nghiep cua Nhat Ban nhu da de cap trong Chiln lupc cua Thu tudng Shinzo Abe.
3. Cor hoi va thach thii-c dat ra flii vdi quan h | thuong m^i hang hda Vift Nam - NhSt Ban trong boi canh gia nh$p TPP
Hipn nay, ddi tac diu tidn Vift Nam lya chpn la Nhat Ban (Hiep dinh ddi tac kmh tl Viet Nam - Nhat Ban VJEPA ky kit nam 2008). VJEPA la MOp dinh song phuang diu tien Vidt Nam ky kit k l ttt khi Vi?t Nam gia nhap WTO. Qua gin 7 nam bi|p dinh co hieu lye, quan be Vi^t Nam va Nh|it Bin da phat triln manh me va sau rpng, dem Ijii nhilu loi ieh cho doanh nghiep hai nudc.
Dac diem ndi bat ttong co ciu kinh tl giiia hai nudc la sy bd sung lln nhau va it c?nh ttanh ddi diu tryc tilp. Can can thuong mai song phuong tuong ddi can bing. Nhiing tiln dl ttong mdi quan hd song phuong, dat ttong bdi canh chung cua qua bmh hmh thanh TPP sd dem din rat nhieu eo h^i vii thach thtte eho quan bd thuong mai gifta Vift Nam - Nhat Ban.
3.1. Quan HS thuong mgi Vift Nam • Nh^t Ban giai Oofn 1990 - 2014
Trong nhttng nam 1990, Nhat Ban va My la bai ddi tac thuong mai quan ttpng cua Viet Nam, tbi phin xuit khiu cila Viet Nam din hai tM tradng nay chilm hon 75% ting gia tii xuit khiu cua Vidt Nam. Kl til sau nam 2002, sau khi HiSp dinh tiiuong mai song phuang Viet Nam - My (BTA) dupe ky kit, tM phin xuit khiu cua Vidt Nam sang Nhat Ban giam xudng mttc 20%, ttiong irng tiii phin My tang len nhanh chdng va M? trS flianh flii tiirdng xuit khiu hang diu cila Viet Nam. Khi hipp dinh ddi tdc kinh t8 VJEPA dupe ky kit va bit diu cd hi?u loc
34 NGHIEN Cda OdHG BflC fl. sd 4(182) MO"
Nghiencixu khoa hoc
nam 2008, gia tri xuit khiu ciia Viet Nam (4,33% n5m 2013, 7,87% nSm 2014). Tuy tang tvr 8,4 t^ USD nam 2008 Idn 14,7 tj' vay, xet trong tong thd chung, >fhat Ban vin USD nam 2014, gSn gap 2 i k ; nhung t6c do gift vi tri d6i tac xudt khSu lom thu: hai sau tang tnrong xuit khiu c6 ddu hidu ch|m lai My (Bidu 1).
Bieu 1: Thi phln xuat Idiau hang hoa cua Vi?t Nam theo cac fldi tac (1990 - 2014)
'>010
^008 I
••006 2004 2002
•"OOO
wos
IQ06 1994 1997 1990
€ Malay sta
• Chile
'1 Singapore BPeni
: ] ^ a n " U S A S N c w Zealand l A u a r a l i a
« Canada 1 Other congtnes
Ngudn: The impacts of TPP and AEC on the Vietnamese Economy: Macroeconomic Aspects and the case of livestock sector, VPER (8/2015)
Xet va hoat d6ng nhap khdu, Nhat Ban, khdu tir cac nuac thanh vien TPP so voi t6ng My, Malaysia va Singapore la 4 d6i tac nhap gia tri nhap khdu ciia Viet Nam co xu huong khdu chinh cua Viet Nam. Trong do gia tri giam dan qua cac nam (tir 39,9% nSm 2000, nhap khdu ttr Nhat Ban dat miic cao nhdt 30% nam 2009 va chi con 23% nam 2014).
trong cac nuac TPP (chidm 32% - 38,2% Nguyen nhan chinh cua xu huong nay la su trong tdng kim ngach nhap khdu tu cac nudc phu thu6c Ion vao hang hoa nhap khau tir TPP tir nam 2008 - 2014). Kim ngach nhap Trung Qudc. Nam 2014, gia tri nhlp khdu tir khdu ciia Vi?t Nam tir Nhat Ban tang tir 2,3 Trung Qu6c u6c tinh 43,9 ty USD, chidm ty USD len 12,7 t^ USD (gdp hon 5 lln, voi 29,6% t6ng gia tri nhap khdu, vugt qua tdng tdc do tang truing binh quan dat 16,19%), gia trj nhap khdu ciia ca khu vuc TPP (Bidu d^c bidt la nam 2007 (dat 31,6%) va nam 2).
2008 (dat 33,1%). Tuy nhien, thi phdn nhap
NGHIEN Ctfa Dtm BflC ^. S6 4(182) 4-2016 35
NghiSn cOu khoa hor
B i l u 2: Thi p h i n nhSp k h i u hang hoa cua Viet N a m theo c a c doi tac (1990 - 2014)
1994 |ftiggfeJSW*--iHllUMLU»»'-: - s 1992 _ W W E O « «
0% 10%
r Malaysia
• O u l e
2 0 % 30"
3 S i i ^ p o r e
• Peni
4 0 %
=-:Brniiei 9 Mexico
50% 6 0 % J;q,an
• N e w Zealand 70%
• U S A
• Austistaa
so% eo'-i too
• Canada
• Other coantiies
Ngudn: The impacts of TPP and AEC on the Vietnamese Economy: Macroeconomic Aspects and the case of livestock sector, VPER (8/201S)
Tdng t h i chung, boat ddng xuat nhap can can thucmg m a i giiia Vi$t Nam va Nhjit khau giila Viet Nam va Nb$t Ban cd xu B a n ludn dat d trang thai thpng du. Mirc hudng gia tang tich cue va chiem ti trong Idn thang d u cd xu h u d n g tang len tir 691 trieu trong khdi cac nudc thanh vidn cua TPP. KS U S D (2011) tang g4p ddi len 2004 tri?u tir nam 2011 den nay, muc gia tang cua gia U S D (nam 2014).
tri xuit khau nhanh b a n nhap k h i u do vay
Bang: T m h hinh xuat nhap khau hang hda giira V i f t N a m vdi Nhat Ban qua cac nam
Don vi: ty USD
2001 2006 2007 2008 XK 2,509 5,240 6,090 8,467 NK 2,183 4,702 6,188 8,240 CDTM 0326 0,538 -0,098 0,227
T i l l 7,6%
nhap sieu
2009 6,335 6,836 -0,501 7,9%
2010 7,727 9,016 -1,289 16,6%
2011 11,091 10,400 0,691
2012 13,064 11,602 1,462
2013 13,630 11,614 2,016
1
2014, 14,704 12,700 2,004
Nguon: Tdng cue thong ke
36
NCHIEN Cda f>6NG B^C A. sd t p H ) 'i^X'^
Nghienciiu khoa hoc
Co cSu hang hda cua Nhat Ban va Vidt Nam mang tinh bd sung, khdng c?nh tranh.
Nhat Ban la nudc nhap sidu Idn vd thuy san, mat hang cdng nghidp tieu dimg nhu ddt may, giay da, thue phim chd bidn trong khi Viet Nam lai la nudc cd lai thd c ^ tranh tuyet ddi vd cac san phim nay. Nguoc lai, Viet Nam nhap khiu tir Nhat Ban may mdc, thiet bi, cdng nghe va nguyen lieu cho san xuit. Trong cam kdt eua VJEPA, cac san phim cdng nghidp duoc cam kdt giam thud tu 6,51% nam 2008 xudng cdn 0,4% nam 2019, det may xuit khiu sang Nhat Ban hudng thud 0% (giam tir mure 7%) tir nam 2009. San phim da giay cung hudng thud 0% trong 5 - 1 0 nam. Llnh vuc dem lai loi ieh xuit khau Idn nhit cho Viet Nam tit vide thue hien VJEPA la thuy san. Nhat Ban se giam thud suat ddi vdi hang thiiy san cda Viet Nam tir muc bmh quan 5,4% nam 2008 xudng cdn 1,31% nam 2019. Vi Nhat Ban la thi trudng xuit khiu thuy san bang dau cua Viet Nam nen cam ket nay tbirc su cd y nghia quan trong trong vide thue hien muc tieu tang trudng xuat khiu. Vdi viec thue hien VJEPA, Viet Nam chinh thdc tham gia chudi san xuit, cung ling hang hda, dich vu trong khu vuc ASEAN vdi Nhat Ban.
3.2. Ca hoi vd thdch thirc dat ra doi vdi quan h$ thu-ong mai hang hda Viet Nam - Nhat Ban trong bSl canh gia nhdp TPP
* Ca hdi
- Vdi cam kSt xda bd toan bd thud nbSp khiu ngay khi TPP cd hidu luc trir nhdm cae mat hang cd lo trinh 3, 5, 10 nam, tit ca cac nudc thanh vien deu ky vong vao viec thue
day xuat khiu lam ddng lute tang trudng cua ndn kinh td. Ndu hang hda xuit khiu Viet Nam dap ling diy du didu kidn xuat xir trong TPP dd hudng muc uu dai 0%, tdng gia tri xuat khiu eua Viet Nam den cae nudc thanh vien TPP se tang du kidn 28,4% tuong duong 67,9 ty USD, dae biet la nhdm mjt hang det may, da giay tang thdm 45,9%'.
Trong dd, gia tri xuat khau eua Viet Nam va hai tbi trudng Idn My va Nhat Ban se cang tang manh trong cac nganh nhu det may, da giay, thuy hai san.
- Nhat Ban cd vai trd quan trong trong viec da dang hda eo cau bang hda xuit khiu cua Viet Nam theo hudng che tao xuat khiu, giam xuat khiu nguyen lidu thd va tang san pham che tao cd gia tri cao hon.
- Hiep dinh TPP budc Nhat Ban phai chap nhan eat giam thud quan ddi vdi cac san pham ndng san mat bang cd Igfi the xuat khiu cua Vidt Nam. So vdi VJEPA, Nhat Ban da ddng y xda bd thue quan ddi vdi 78%
kim ngach xuat khau ndng san Viet Nam.
Day la eo hpi Idn eho cac doanh nghiep xu^t khau ndng san Viet Nam thue day va khai thae tdi da thi trudng Nhat Ban.
Vdi quan he kinh te chinh tri chat che giiia Viet Nam - Nhat Ban, ddng thdi quan he FTA vai My thdng qua TPP va tidn den FTA Viet Nam - Lien minh Chau Au, Lien minh kinh te A Au se giup Viet Nam cd ca hoi eo cau lai thi trudng xuat nhap khau theo
' Petri, Peter A. and Micliael G.Plummer (2QU),The Transpacific Partnership and Asia - Pacific Implications.
Washington, DC, Peterson Institute for International Economy.
NGHIEN cdra D O N Q B^C A. sd 4(182) 4-2016 37
NghiSn cicu khoa hoc
hudng can bang hon. Td dd, nang cao tinh ddc lap tu chu cho ndn kinh te vdn dang phu thudc qua Idn vao Trung Qudc.
- Nhjt Ban la nude diu tien cdng nbSn Vi$t Nam cd thd chd kinh ti thj trudng, bdi vay, Vi$t Nam cd thd tranh thu uy tin va su anh hudng eua Nhat Ban trong TPP dd van ddng cac nudc thanh vien (trudc hdt 14 My) trong viec cdng nhan quy chd thi trudng day dil eua Vidt Nam.
- Chinh sach kinh td ddi ngoai cua Nhat Ban ngay trong cac giai do?in ddu nhan manh vai trd cda khu vuc tu nhan la dpng luc chinh h-ong qua hrinh phat ttidn kinh td. Khi TPP chinh thirc di vao thue hien, cae tieu chuin cao vd quJn tri minh bach va thdng thoang trong bd may Nha nude se giup Vidt Nam tiep tue hoan thien bp may phap quydn theo hudng tinh gpn, trong sach, vimg manh, day manh cai each hanh chinh, tang cudng trSch nhiem ki luat, ky cuong va phdng chdng tham nhimg lang phi.
* Thdch thiic
- Bdn canh nhiing ky vpng thiic day tang trudng gia tri xuit khau ndng san vao thi hudng Nhat Ban,trong thai gian tdi nhiing ydu ciu kbit khe vd an toan vd sinh, kidm dich san phim, chat lupng san phim, cung nhu cac rao can phi thue quan khac se la nhitag thach thdc dat ra cho doanh nghiep Vidt Nam trong viec nang cao nang luc canh tranh cua san phim xuit khiu.
- Mac dil muc dp cam ket giOia Viet Nam va Nhat Ban da cai thien va giam th6m 38%
miic thue quan nhung gao vin la mdt mat hang loai trir khdi ban dam phan, bdi vay,
phan Idn gao cda Vidt Nam duac xuit khiu ddn eac nude khdng tham gia TPP nhu Indonesia, Philippines, va Trung Qudc, so vdi miic xuit khau rat khiem tdn ddn My vi Nhjt Ban. Tuong t\r, nganh cao su va ca ph6 Cling la hai nganh hang xuit khiu ndng nghidp cd it tidm nang phat ttien thdng qua TPP.
- Khd khan trong tiep can thj trudng nudc ngoai do cdng tac xuc tien thuong mji cua Viet Nam edn yeu va mang tinh bi ddng, chi phi tidp can thi trudng nudc ngoM cao ntn cae doanh nghiep khd tidp cSn dupe thi trudng nudc ngoai. Qua trinh chuin bj hOi nhap kinh te qudc td cdn h?n chd vh mjt thdng tin, hudng din. 96% tdng sd doanh nghiep Viet Nam ed quy md vita va nho, thieu nbjn thire vd qua trinh hpi nhjp ciing nhu nhfing cam kdt cu thd trong TPP, mo hinh quan trj thidu tuong thich vdi md hinh quan tri Men d?i cua cae nudc phat tri&i. Vi vay, cae doanh nghiep Viet Nam se khd tiSp can va tham gia vao chudi gia tti eung iing toan cau, thay vi do nhitag Ipi ieh nay si thupc ve nhdm cae doanh nghidp FDI Nhjt Ban (va cac nude thanh vien khac TPP).
- Mile dp e?nh ttanh ttd nen chdng cheo va gay gat, e?nh ttanh gitta cae doanh nghilp FDI tir Nhat Ban vdi cac nudc thanh viSn TPP, canh ttanh gitta cac doanh nghijp FDI vdi eac doanh nghiep trong nudc. Tuy nhiSn, vdi lai thd tit mdi lien kdt chat che dupe xly dung ttong nhidu nam gitta Vidt Nam va Nhjt Ban va thd manh vd vdn, cdng ngh? vJ chudi cimg ilng tren pham vi toan ciu, c4c doanh nghiep FDI Nhat Ban vdi su tro giup
38
NGHIEN Cdru D O N G B ^ C A . Sti 4(112) M016
Nghien ctiu khoa hoc
hipu qua cua JETRO thdng qua qua ttinh cap nhjt thdng tin da kjp thdi md rpng san xuit tten dia ban ea nudc dd ddn diu sir kien TPP hinh thanh. Nguoc l?i, doanh nghiep Viet Nam gap nhidu khd khan ttong viec ehu ddng tim kidm ca hdi, thudng ehu ydu gia cdng cho cac doanh nghidp FDI.
4. De xuat djnh hudng chinh sach va giai phap di^u chinh quan he thirung m?i hJng hda Viet Nam - Nhat Ban
- Thu nhdt, dinh hucmg hodn thien he thdng chinh sdch theo hudng tgo dung mdi truang kinh doanh cgnh trgnh binh ddng cho moi thdnh phdn doanh nghiep.
Cu the nhu didu chinh he thdng chinh sach phap luat lidn quan ddn diu tu, kinh doanh dap irng tinh tuong thich vdi thdng le qudc td, dae biet nhanh chdng hoan thidn eae quy dinh dieu chinh vin dd sd huu tti tue, tu do hda thi trudng cac ydu td diu vao.
- Thir hai, xdy dung IQ trinh, de dn ndng cao ndng luc cgnh tranh ciia doanh nghiep, cita cdc sdn phdm (ddc biet tdp trung vdo ndng sdn thdng qua trien khai hieu qud cdc chuang trinh hd tra ciia Chinh phii Nhgt Bdn trong phdt triin ndng nghiep).
Giai phap thue hien nhu tu vin hudng din doanh nghiep xay dung chien lupc kinh doanh ttong khu vuc va toan cau, ap dung cac phuang thiirc quan tri doanh nghiep hien dai, phat ttidn nganh cdng nghiep phu trp hudng den tang ti le ndi dia hda, cdng nghiep hda va thue diy ddi mdi cdng nghe ddi vdi eac nhdm nganh xuat khiu chu luc.
Tuy nhidn, doanh nghiep Viet Nam can chu dong nghidn ciiu va ed giai phap irng phd
vdi cac rao can phi thud quan ma NhJt Ban cung nhu cAc nudc thanh vidn TPP sau khi TPP d?t muc tieu cat giam thue quan hoan toan.
- Tha ba, Viet Nam cdn thich Ong nhanh chdng de trd thdnh 1 mdt xich quan trong trong chudi gid tri khu vuc Chdu A - Thai Binh Duong.
Giai phap cu thd: Tidp nhan tu vin va hd tta cua Nhat Ban ttong viec xay dimg chudi cung umg ddi vdi cic san phim cdng nghe eao, san phim cdng nghiep, tit dd gia nhap vao chudi cung ling cua khu vuc va toan the gidi. Hien nay, Nhat Ban va Viet Nam da trien khai thue hien chien lupc cdng nghidp hda nhim tang cudng nang luc san xuat ciia 4 nganh cdng nghiSp chu lire ed gia tti gia tang cao va nang lire canh tranh qudc te (may ndng nghiep, cdng nghiep mdi trudng va tidt kiem nang luang, cdng nghiep dien tu va cdng nghiep chd bidn ndng thuy san). Ben canh do, tao ddng lire va sire ep cho doanh nghiep Viet Nam diu tu san xuat theo hudng giam thud xujt khau nguyen lieu va so che, dau tu phat trien tten chudi gia tri va chudi cung ling, tang san pbjm che bien cd gia tti cao. Qua qua ttinh hd ttp Viet Nam ddi mdi cdng nghe, tang trudng nang suat, cac doanh nghiep FDI Nhjt Ban eung dupe hudng Ipi true tiep bang viec tang ti le ndi dia hda nguyen lieu khi san xuat tai Vidt Nam. Hien nay ti le ndi dia hda nguyen lieu linh kien cua Viet Nam la 27,9%, thap ban nhidu so vdi binh quan ebung cua khu vuc ASEAN la 47,8%.
NGHIEN edu DONG B^C A, z6 4(182) 4-2016 39
Nghien aim khoa hoc
- Thic tu, day mgnh qud trinh tdi co edu ngdnh ndng nghiep theo hudng ndng cao gid tri gia tdng vdphdt triin bin viing.
Trong dd Vidt Nam cin thue hien tang cudng ngudn nhan luc va nang cao nang suJt lao ddng, tang nhanh ty le ndi dia hda nguydn ph\i lieu cda nganh va giam thidu phu thudc vao cae nha eung cip nudc ngoai;
diu ta vao cac vung ttdng cjy nguyen lidu;
phat tridn mdi quan hd hpp tJc vdi eac nha san xuit nudc ngoai ed cdng nghe tien tien;
xay dung chidn lupc phat tridn lien kdt ndi khdi tao chudi san xuit Idn dd cd kha nang nh jn nhiing don hang Idn.
TAI LIEU THAM KHAO
1. Asian Development Bank (2005), Asian Economic Cooperation and Integration- Progress, Prospects, and Challenges, Manila, the Philippines.
2. Bao cao nang l\rc canh tranh doanh nghiep xuat khau 3 nhom nganh det may, thuy san, dien tvr (2011), The Asian Foundation, CIEM.
3. Bao cao tac ddng cua cam ket md cita thi mrdng trong WTO va cac hi$p djnh khu virc thuong mai tu do (FTA) dSn hojt dong san xuit, thuong m^i ciia Viet Nam va cac bien phap hoan thien co che dieu hanh xuit nhjp khiu ctia Bo Cdng Thuong giai doan 2011 - 2015 (2011), MUTRAP.
4. Petri, Peter A. and Michael G.Plummer (2012), The Transpacific Partnership and Asia - Pacific Implications, Washmgton, DC, Peterson Institute for Intemational Economy.
5. Ross P. Buckley, Richard Weixing Hu vii Douglas W Amer (2011), East Asian Economic Integration, Nxb Edward Elgar, USA.
6. Stiglitz, Joseph va Shahid Yusuf (2001), Suy ngdm Igi su thdn ky Bdng A, Nxb Chinh tri Qudc gia. Ha Ndi.
7. VPER (8/2015), The impacts of TPP and AEC on the Vietnamese Economy:
Macroeconomic Aspects and the case of livestock sector. Presented in Workshop Workshop; Analyzing the Impacts of Transpacific Partaership (TPP) and ASEAN Economic Coimnunity (AEC) on Vietnamese Economy - Impacts on Macro Economy and Livestock Sector.
40 NGHIEN CdU D6NG B^C A. sO 4(1») ^ ' 0 "
