NGHIEN CLfU - TRAO DOI
Phirang phap phong su trong sang tao anh bao chi
• v u HUYEN NGA
Hoc vien Bao chi va Tuyen truyen
1. Su hmh thanh phuong phap phong su trong tao h'uih nhiep anh
Tfl khi nhiep anh ra ddi, chile may anh da la mdt phuang tien quan trgng khdng thi tach rdi ciia ngudi chup anh. Nhung bflc anh ddu tien trong lich sfl nhiep anh cd the dugc coi la san phdm cua "nhung con mdt than ky" (la each ggi hoa my de ggi chile may anh). Nha ly luan va phe binh nghe thuat Paul Delaroch tham chf cdn manh mieng tuyen bd rdng:
"Hdi hoa da chit tfl day". Tuy nhien, dl khang dinh dugc chd dflng cua minh trong lang nghe thuat tao hinh, nhilp anh phai trai qua mgt thdi gian dai dl hoan thien vl ca ky thuat ldn phuong phap tao hinh.
Phuang phap tao hinh ciia nhiep anh trong giai doan ddu da chiu su cong kfch kich het tfl phfa nhiing ngudi thg khdc tranh, nhiing ngudi ve chan dung lay nhanh, nhung ngudi sao chep tranh... Dilu nay cd thi dugc ly giai bdi mpt vai ly do. Thfl nhdt, phuong phap lam anh Daguarre da giflp mgt sd lugng ldn nhOng
"ke tai tir" ldn sang Enh vuc cua nhung ngudi vdn lay viec ve chan dung, sao chep tranh lam nghi kiem tiln. Nhiing bflc anh ciia "nhung tay ngang", tham chf cua ca nhung tay chuyen nghiep cung khdng tranh khdi cd thi la nhiing tac pham tdi (ma nhu danh gia cua nhieu ngudi thi dd chi la nhung san pham tfl may mdc vo hdn, khdng hi cd tinh sang tao); Ly do thfl hai thudn tuy la vl ky thuat. Khi bflc anh ddu tien dugc cong bd tai vien Han lam khoa hgc Phap, phuong phap lam anh Daguarre da bdc Id mdt nhugc dilm ldn. Dd la thdi gian ghi hinh qud dai: 30 phut.
Them vao dd, chiec may anh qua cdng kinh cung lam han che kha nang sang tao cua ngudi sfl dung.
Mdt ly dp khac khiln nhiep anh khdng "dugc long" nhung nghe si tao hinh (hoa si, nha dieu
khdc...) la bdi kha nang ghi hinh qua chan thuc. Dac biet, khi cac hoa chat bat sang lam giam thdi gian ghi hinh xud'ng, giup ngudi chup anh cd the thuc hien ldi
"chup chdp nhoang". Chuyen hai hudc la khi mdt bflc anh chup ngua phi cho thdy rd chan bdng chan dudi ciia chfl ngua, da lam mdt so hoa si buc minh bdi theo each tao hinh trayin thdng ciia hdi hoa la ca bdn chan ngua dIu dudi khi dang phi.
Cd thi ndi, phuong phap tao hinh nhiep anh thdi gian ddu bi han ehi rdt nhilu bdi ky thuat nhidp anh chua hoan thien. Nhung tac pham nhilp anh do dd ciing chua thi hien dugc sflc manh ciia minh frpng kha nang "ngung dpng thdi gian". Nhiing nha nhiep anh ndi tieng thdi ky nay nhu David Octavius HUl hay Nadar... la tac gia cua nhilu tac pham nhiep anh rat dep nhung vdn mang hoi hudng eua nhung tac phdm nhiep anh "dep nhu tranh ve".
Chiec may anh thoi ky dau
David dugc danh gia la tmdng hgp dau tien trong lich sfl nhiep anh cd phong each nghe thuat thuc sU.
Ong dugc danh gia nhu la "cha de cua nghe thuat nhilp anh nudc Anh". Vdn la mgt hoa si chuyen
18
Ly luan chinh tri & Truyen thong So thdng 5-2010NGHIEN CLfU - TRAO DOI
Cai chet cua nguoi h'nh Cong hoa
nghidp, dng da tiep can va sfl dung thanh cong phucmg phap lam anh Calp (do ngudi ddng huong William Talbpt da phat minh ra). Khi nhan dugc don dat hang ciia thanh phd Edibua ve mdt bflc tranh ldn, trong dd cd 470 ngudi (gdm chan dung cua nhung ngudi duang thdi), David da dung phuong phap nay de chup anh sud't ba nam (1843-1845). Ddi urgng trong cac bflc anh cua David thudc du mpi tdng ldp xa hpi khac nhau. Ong bd tri chup chan dung mpt ngudi, hai ngudi, tirng nhdm ngudi...; chup chan dung vdi kiln tnie, chan dung vdi phong canh... Vdi su trg giup cua nha hod hgc tre tudi Robert Adam, 6ng thuc hien dugc mgt bflc tranh hoanh trang vl chan dung cua hang tram con ngudi duong thdi vdi ve bieu cam tdt nhdt ma phuong phap lam anh cua Talbpt cd the dat dugc Iflc bay gid. Tuy nhien, phuang phap tao hinh cua David chua thi dugc coi la phuang phap phdng su.
Cung thdi vdi David, mdt ngudi dugc ghi nhan cd cong ddng gdp vap su ra ddi cua phuang phap phdng su, la Nadar (1820-1910). Ong dugc biet den la mgt ngudi chup anh chan dung thanh cdng nhdt thdi bdy gid. Tfl chd say me chup chan dung ngudi duong thoi, ong trd thanh ngudi gidu cd bac nhdt khi md ti6m chup anh d Paris. Cac ddi thu cua dng (nhung ngudi cham chfch phe phan ong), cudi cung ciing chiu ngoi yen de dng chup anh. Cac nha van, nha bao, nghe si... ndi tiing dIu trd thanh khach thudng xuyen ciia ong. Ong cung la ngudi ddu tien ngdi trong gid kinh khf cdu chup dudng phd, kiln trie Paris trong "tdm nhin cua canh chim bay", tao n6n m6t hieu qua "nhin" ma hgi hoa chua tung lam dugc.
Tac pham ghi nhan su khai sinh cua phuang phap phdng su chfnh la mdt chum anh con trai ong chup nha hod hgc M.Chevreul nhan dip nha khoa hgc nay trdn 101 mdi.
Vao nhung nam cudi ciia thi ky 19, khi ngudi chup anh cdm dng kinh budc ra khdi bdn bflc tudng chat hep cua phdng chup, phuong phap phdng su anh da thuc su hinh thanh. "Ong kfnh chup nhanh" da cd tac dung giflp ngudi chup anh ghi nhan mpi mat cua ddi sdng xa hdi mpt each chan thuc nhat. Lich sfl nhilp anh ghi nhan ten tudi cua nhiing nha nhiep anh di tien phong trong khuynh hudng nghe thuat chu nghia hien thuc (sau nay dugc ggi la khuynh hudng hien thuc phe phan), dd la Oscar G.Rejlander (Thuy Dien), Henry Brassai, Doisneau (Phap), Peach Robinson (Anh), Karelin (Nga). Theo khuynh hudng nay, nhiing mat trai cua xa hdi trd thanh ddi tugng phan anh chu ylu cua dng kinh may anh. Ldn ddu tien trong lich sfl nhan loai, cong chiing dugc
"chflng kien" hinh anh nhiing canh lao dong cue khd tren canh ddng, nhung ngudi phu khuan vac tren ben cang, nhung ngudi cheo thuyin tren song, nhiing tu nhan bi ddn di day... qua nhiing bflc anh chan thuc vd sdng dong. O day, ngdn ngu nhiep anh dudng nhu la phu hgp hon bao gid hit.
Cang di sau vdo thuc ticugc sdng, dng kfnh may anh cang trd nen linh hoat va tinh sang tao cua ngudi cam may cung ngay cang dugc khdng dinh. Trong sd cac nha nhilp anh, Karelin - mgt nhiep anh gia ngudi Nga - cdn dugc coi la mdt nha phat minh. Ong chfnh la ngudi da nghi ra chiec dng kfnh may anh chuyen dung, bdng each phdi hcfp cac dng kfnh hpi tu va phan ky, dl keo dai va rflt ngdn tieu cu dng kfnh trong phdng chup. Bang dng kinh nay, ngudi chup anh cd the ghi lai cac ldp canh xa gdn trong vdng 7m ma khdng bi meo vd sai hinh.
Cd the ndi, su phat trien nic rd cua nhiep anh thdi ky nay, my khong phai la hdi chudng cao chung cho hdi hoa nhu cd ngudi da heu linh du doan, nhung chfnh la tiing ken xung flan cho nhung ngudi ung ho tradng phai nghe thuat hien thuc chu nghia. Nhiep anh, ttr ban than nd da chung td tinh ddc lap va kha nang sang tao rd ret. Cdc nghe si nhiep anh gid day da tim ra muc dich sang tao cua loai hinh nghe thuat mdi nay. Hp khdng chi "tai hien" chfnh xac su vat, su viec, hien hipng... ma cdn miyln dat su cam thu.
So thdng 5-2010 Ly luan chinh tri & 'A'uyen thong 19
NGHIEN CCrU - TRAO DOI danh gia cua chu the sang tao. Nhiing khuon hinh
cua nhiep anh khong cdn dung lai d su bdt ehude kho Cling each thflc bd cue, dudng net cua hdi hoa, ma nd da thuc su "tda sang" nhd kha nang ndm bdt
"khoanh khdc thdn ky" cua cudc sd'ng. Dd cd thi la hinh anh mdt ddi tinh nhan tren phd, mdt gia dinh trong budi di picnic ben bd sdng... hay la mgt cau be dang nhay chan sao vdi chai ragu tren tay. Tdt ca nhiing bilu hien vat chat dd dugc ngudi chup ghi lai mgt each khach quan khong chflt to ve.
Ban chat cua phuong phdp phdng su trong tao hinh nhiep anh la su that phai dugc phan anh chan thuc va khdch quan. Ngudi phdng vien anh khdng dugc phep can thiep hoac lam thay ddi hinh anh cua hien thuc. Chile dng kfnh may anh phai luon ghi nhan dugc ddi higng d giay phflt the hien rd nhdt ban chat va cd sflc lay dong ddi vdi tam ly ngudi xem.
Hidng vien anh ndi tieng Henri Cartier Bresson (Phap), ngudi luon theo dudi nhung "phdng su ldn", da phat bieu: "Muc dich cua ngudi phdng vien anh la su khdm pha va bilu hi6n tinh each con ngudi. Tfnh each nay dugc the hien trong giay lat trade dng kfnh may anh va nha nhiep anh phai myet ddi trung thanh trade hien thuc khach quan va trade ban than minh".
2. Viec su dung phuong phap phong su trong anh bao chi
Ddi vdi hoat dong bao chi, su ra ddi cua nhilp anh danh dau mgt budc chuyen minh manh me cua he thdng cac phuong tien tmyIn thong. Su tien bd cua khoa hgc iing dung trong nhiep anh da giup cac phdng vien chuyen nganh anh nhanh chdng xay dung dugc phuong phap tac nghiep hgp ly. Su ra ddi cua phuong phdp phdng su tfl cudi the ky trudc, nay da dugc hpan thien, trd thanh mdt phuong phdp dac trung cua nhiep anh ndi chung va anh bao chf ndi rieng. Fhuong phdp phdng su la each thflc ngudi phdng vien sfl dung dng kfnh dl "ke"
lai nhung cau chuyen cd that, nhung con ngudi cd that, nhung tinh hudng cd that... Trong tu duy cua nhung ngudi chup anh bao chi, hien thuc dugc ghi nhan trong bflc anh phai la Men thuc khdng dugc sdp xep, khong bi can thiep va khong bi thay ddi vl ban chdt.
Khac vdi bao in hay bao phdt thanh, nhilp anh lam viec true tiep vdi ddi higng dl ghi nhan lai hinh anh. Ngon ngu hinh anh cd tae dong rat ldn tdi tam ly cam nhan cua cong chflng, my nhien dd lai chfnh
la dilm han che ddi vdi qua trinh tac nghiep cua ngudi cdm may. Ngudi phdng vi6n dfl tai nang deii dau ciing khd cd the lam cho minh trd nen "vo hinh"
trade mdt ddi tugng cu the. Trong nhilu tradng hgp, ddi tugng trd n6n e de, ngai thi hi6n tam trang thuc su cua minh khi nhan ra dng kfnh may anh dang hudng tdi. Trpng tradng hgp khac, ngudi phdng vien cd the dl "tudt" mat giay phut ban chat do khdng cd mat kip thdi, dflng luc cao trao ciia su kien diln ra.
Viec vira theo sat, vfla khdng can thiep vao diln bien cua su kien, su viec luon ludn la mdt cdng vi6c ddy thfl thach ddi vdi ngudi chup anh bao chf. Nhiing phdng vien anh di tien phong trong viec sfl dung phuong phap phdng su phai ke de'n Robert Capa, Henri Cartier Bresson, Henri Brassai, Schul, Bissof...
Hg la nhiing phdng vien anh cua du loai qudc tich, chuyen theo dudi nhung "phdng su ldn". NguySn tdc hoat dong cua hg la khdng tim each td ve cudc sdng, khdng cflng nhde tuan theo nhung chudn muc cu cua nhilp anh, ma phat hien, tiinh bay cudc sdng duang thdi qua chfnh nhung hien tugng hang ngay, ghi nhan bieu hien trong nhung khoanh khdc.
Hinh anh cai chit ciia ngudi Ifnh Cdng hda trong cuoc ehiln tranh vi nIn cdng hda d Tay Ban Nha da cho tha'y bilu hien tdt cung ciia khoanh khdc ghi hinh. Robert Capa, tac gia ciia bflc anh, da nhieu lan ndi len y ngtu cua minh "Phdng vien anh la nhan chflng cua thdi dai, chu trgng mieu ta ban chat cua nhan vat va su viec minh chup, chdng mgi gia ddi trong nhilp anh ngay ca trong linh vuc ky thuat".
R.Capa thudng lua chgn trong nhung canh vat diln ra trade mdt de "chop bdt" mdt hinh anh vfla cd tfnh tap hinh tdt nhat, vfla cd sflc bieu hien ndi tam cap nhdt. Dd ciing chfnh la sflc manh cua phuong phap phdng su ma dng theo dudi, trong dd tim kilm 'Giay phflt quye't djnh" la dinh eao ciia nghe thuat sang tao.
Nhung thdi khdc quyet dinh ddi hdi ngudi phdng vien phai biet quan sat, san tim va chop bdt nhung giay phflt quy bau khdng the lap lai cua chfnh ban than su kien. Cd rdt nhilu tradng hgp da cho thdy rd tdm quan trgng cua "giay phflt bain may" trong qua trinh sang tao anh bao chf.
Cac nha bao chdc hdn khong the quen dugc sU kien vu nd chiec khinh khf cdu Hindenburg ngay 6.5.1937. Ngay hom dd, 21 nha nhiep anh cu phach cua tdt ca cac td bao ldn da tl tuu tai Lakehurst, bang
20 Ly luan chinh tri & l ^ u y e n thong So thdng 5-2010
NGHIEN CL/U - TRAO DOI New Jersey dl ddn chiec khinh khf cdu Iflc vl tdi
dich. Mac dfl dd la chuyen vugt Dai Tay Duong ldn thii 11 cua nd, nhung ddi vdi bao chf vdn la mdt su kien dang de tudng thuat. Jack Snyder, chup anh cho td "Record" kl lai: "Toi da chd chiec
"Hindenburg" hang tiing ddng hd dudi trdi mua nhu tnit nudc, ngudi udt nhu chupt lot, nhung tdi vln ki6n nhdn vi tdi mudn thuc hien mpt kilu anh chup gdn. Tdi tu nghi 'Toi xep hang gdn cot neo dl CO the nhin thdy ngudi ta tha day nhu the nao", rdi toi nghe tren ddu tiing rang rdc, mgt tieng nd to, va roi am... Mpt ngpn Ifla ghe gdm bdc len cao, va sflc nong lam chay sem tdc t6i". Trong 47 giay kinh hoang dd, hinh anh chile khinh khf cdu bdc chay da dugc ghi nhan vd nd cd mat tren tdt ca cac td bao xudt ban ngay hdm sau. Tfl bflc anh dd, ca nganh san xuat khinh khf cdu chim nghim, ddng cfla vi biet chdc chdng ai cdn dam mua chung nua. Dien mao nen kinh te vi the ciing da hoan toan thay ddi.
Trai qua hon mpt the ky, anh bao chf da phat trien vdi mpt tdc dp chdng mat, tuy nhien phuong phap phdng su vdn khdng bao gid mdt di sflc manh cua no. Su hoan thien vl khoa hpc ting dung nhiep anh dang lam tang th6m kha nang dp dung phuong phap nay trong hoat dpng sang tao anh bao chf.
Ong kinh tdm xa cho lam cho ngudi chup anh trd nen "tang hinh" trade ddi tugng. Td'c dp bdt sang cao giiip ngudi chup cd the bdt dung van tdc cua mpt vien dan dang bay... Hinh anh nhung budi thi ddu the thap, mpt dam chay, mpt budi tap tran... gid day xudt hien tren mat bao thudng xuyen nhu mpt minh chiing rd rang vl hieu qua sfl dung phuong phap nay.
Anh bap chf Viet Nam tuy ra ddi mudn hon, nhung da nhanh chdng bdt kip tdc dp phat triln cua nhiep anh the gidi. Nhung bflc anh cua cac phdng vien chien tradng da cho thdy mflc dp "xa than" cua nhung ngudi cdm may. Hdu hit cac phdng vien da khdc phuc tinh trang thieu thdn trang thilt bi, nhdm bam sat va ghi nhan day du nhung thdi khdc quyet dinh cua cupc ehiln. Trong kho tu Ueu anh cua Thong tan xa Viet Nam, nhilu bflc anh vd danh cd gia tri lich sfl vdn dugc luu gifl.
Chung ta se khong bao gid quen hinh anh ngudi nu du kfch nhd be dp giai ten Ifnh My to ldn trong biic anh ciia tac gia Phan Thoan. Bflc anh nay da dugc phdng ldn gdp ba, bdn ldn ngudi that dung d cong vien Sofia (Bungari) va trtn bd bien Caribe (I^
Bat song giac lai My
Habana, Cu ba), nhu mot ldi hieu tri6u manh me luong tri cua nhan loai.
Cd the ndi, phuong phap phdng su trong sang tao anh bao chf chfnh la thudc do thanh cong cua tat ca cac tac pham anh. Vdi phuang phap nay, ngudi phdng vien khong chi cd trach nhiem phan anh, mo ta thi gidi khach quan ma cdn thi hien mflc dp "dan than" cua chfnh hp, qua tirng khupn hinh ma hp thuc hien. Phuang phap phdng su khong cho phep each the hien hdi hgt, qua loa. Nd ddi hdi ngudi phdng vien phai cd nhimg nang luc nhdt dinh: Kha nang sfl dung thanh thao cac phuang tien ky thuat, cd kien thflc vl tao hinh, nhanh nhen, thao vat va dac biet phai cd ban linh viing vang cua mgt nha bao. Du cho each tiep can ddi Mgng cua tung phdng vien la khong gid'ng nhau (do anh hudng cua ca tinh, dilu kien tac nghiep...), nhung tat ca nhung ngudi chup anh bao chf dIu chung mgt muc dfeh: Phan dnh ban cha't cua cac su viec, su kien trong the gidi khdch quan. Day cung chfnh la muc tieu ma phuong phap phdng su hudng tdiO
So thdng 5-2010 Ly luan chinh tri & IVuyen thong 21