THOI GIAN NGHE THUAT TRONG THa CHU' HAN DAO TAN

C H U Y £ N MUC

VAN HOC - N G O N N G O HOC - NGHIEN CCfU V A N H 6 A - NGHE THUAT

THOI GIAN NGHE THUAT TRONG THa CHU' HAN DAO TAN

NGUYiN BiNH THU

Thdi gian ngh$ thuat la mdt trong nhitng yiu to quan trong gop phin t^o ndn thi gidi ngh$ lhu$t cua tie pham. Thi gidi ngh$ thuat tha chu' Han Dio Tin noi bat vdi bin hinh thCrc thdi gian: thdi gian vD tru, thdi gian lieh sir, thdi gian ddi ngirdi, vi thdi gian sinh hoat. Ci moi hinh thCre thdi gian, ben canh nhirng dac tnmg quen thu0e thudng thiy trong van hQC trung dai, tic gia diu cd nhu'ng cam nhin riing, gin vdi biiu hien con ngirdi ci nhan vi cim quan hidn thire. Ton tai tmng thdi gian nghi thuat, Dao Tin van mang tu the ehu dong eua mot nho sTnh$p thi, bin bi sing vdi hidn thirc dau thuang, tim niim vui giin dj trong ddi thudng vi khong thdi dau diu hy VQng vio tuang lai. 0 06, hinh tutfng tie gia vira mang cit eich ciia con ngudi phuang Bdng vira mang tu tudng, tinh eim ei nhin hidn dai.

I . D A T V A N D E

Dap T i n (1845-1907) sinh trudng trpng thdi bull Ijch sO ed nhilu biln d|ng, c h l do phpng kiln suy tan va d i t nude rai vap tay thuc dan Phap.

Khi Idn ISn, Ing tiep thu ea ba hp t u tudng Nhe - Phat - Dao va nhung n i t dep van hoa truyen thong eua dan t|c.

Suet ca cudc ddi oao eong phai "vOng vly" trpng nhong mau thuln, bi kjch ca nhan. Cd le nhong hoan canh va

Nguyin Binh Thu. Thac si. Khoa Ngu' vSn, Trudng Dpi hpc Quy Nhon.

d i e d i l m tren, thong qua tam h i n thi sT nhay cam ciia ong, da khien each nhin v l thdi gian trpng sang tac tha chu Han ciia tac gia trd nSn da chilu, phOc tap (Vu Ngpc Liin, 2003). Nd vOa la sy tich hgp, dan xen hau hit nhOng hinh thOc thdi gian dac trong trong thg ea trung dai ding thdi cDng dygc vHn hanh theo cam thOe rieng, the hien tam nhan thOe, to duy, quan niSm eua tae gia, lam nSn mpt gygng mat Oap T i n vya quen vOa la.

2. THOI GIAN VO TRU

Vdi thg eho Han Dae Tin, thdi gian vQ

NGUYEN BiNH THU - T H O I GIAN NGHE THUAT TRONG T H O ..

tm khIng n i m ngpai each cam thg cga con ngydi trung dai. Thdi gian lap lai t u i n t y mdt each dan diSu vdi nhOng b i l u hien gilng nhau, mang cam giac vTnh vien nhung bat biln:

"Thien dja t u i n hoan vi t u l nguyef (Trdi dit xoay vin thinh nim thing - Binh Mui nguyen din tire su thi bill), 'Xuan khO xuan lai t y chuyin hoan"

(Xuin di roi xuan din cCr thi chuyin tiep - Hoan thinh Kf Hdi trir tjch). Cai nhin thdi gian vu trg tinh tai, b i t biln nay la dac tryng eiia thg ca trung dai the ky X-XVII, nhit la eua eae nho sT thdi H i n g DOe, nd gian t i l p khang djnh s y trudng t i n , thjnh tri ciia eae vugng trieu. Tuy nhiSn d i l u dd dudng nhu lai n i m ngoai y d l nghe thuat cua Dae T i n .

Chi la mdt khpang thdi gian n g l n eiia vu trg trpng hien tai, nhu mpt bull chilu, mpt dem, hay thdi diem giao thOa... song nha thg lai chim dam treng khoang thdi gian n g l n ngdi l y ma suy tu, chiSm nghiSm, hay hung thu n g l m canh den mOc vd tinh quSn di s y van ddng cOa thdi gian: ca dSm vi nhd con ma khong ngu dygc: "Tri thj t o than da, b i t mien" (tlfc Cam Ciu nhi). dem giao thOa n g i i kilm diem lai viee lam eua nam qua: "Tue trO kilm d i l m lou niSn ky" (Hoan thinh Ky Hal trir tich), hay nam h i t ma mpt minh eO mai miet n g l m bdng chilu trSn thuyen:

"D|e lap thuyen d i u khan van huy"

(Tui md ehu hinh). cam giac nho vd thdi gian dd edn dygc tac gia bleu hien m|t each chij y trong mpt s i thi p h i m t h i l n tam, thien canh. Hinh anh khIi bang trong s u i t d bai Tir Ph$t

Suae nha tha s y dgng nhy mpt bieu tygng ehp cdi Nilt ban vd sinh v l diSt.

vd thuy vp ehung, nghTa la mpt the gidi ve thdi gian, t h i gidi vinh hing, b i t biln. Den bai Du Ngu Hinh san va Di vich di chOa Ong niii, tam h I n thiln nhan da hda vao thiln canh lam thdi gian hda nhap vap khdng gian.

cai khpanh k h i c hiSn tai khdng doge y thOe d i n bdng trd nen tTnh Iang, hda vap eai vTnh v i l n . Va ndi nhu Trin Dinh Su (2005, tr. 198), dd chinh la

"cam quan tra hinh cua thai gian vu trg".

Den vdi cac mOa treng nam, Dao T i n hOng thO nhit vdi mija xuan. Ngoai nhOng bai tha le te nhle den mDa xuan, chi can cu vao nhan de tae p h i m , tae gia ed tdi 16/141 bai vilt trong thdi diem mCia xuSn, d|e biSt la d thdi diem ngay dau xuSn (Tui din thu hoii, Tui dan ngiu thinh, Tin SCru xuan din thi bit, Nhim Dan nguydn dan thi bOt, Quy Mao nguyen nhat chu trung khai bOt, Binh Nga dan thi bOt (kidm tir nhi boi), Dinh Mui nguydn din tire sir thi but...). Day la thdi diem chuyen giao eua d i t trdi, la mua dau tiSn treng nam, mCia khdi tao eua mdt sOc s i n g mdi. Bdi vay nha tha ddn dgi mua xuan vdi t i t ca tam the, hung thu d l y chii dpng: "Dai dao minh triSu khan van vyng/ Tinh hda thing phij vj xuSn sa" (Thir dai den sing mai xem mudn vat/ Co tuoi sing han liic ehCra vio xuin khdng - Trir tich). Vui mOng tryde canh vat tyai mdi lije vap xuan, tap gia dydng nhu v i n cdn hy vpng vap su d i i thay thep chieu hudng tieh eye eua ban than

TAP CHl KHOA HQC XA HQI SO 6 (202) 2015 cung nhu cua giang son xa tie. Dd

phai Chang la bilu hien mcng manh cua t u tudng nhap the cdn sdt lai d nhOng nho sT tri thoc cull mua nho Dap T i n .

D i l u dang chij y trong so van ddng ciJa tung miJa, budc di thdi gian duge tae gia tri giac mpt each tinh t l , eg the qua hinh sic, am thanh chan thyc thoat ly khoi nhOng hinh anh tygng tryng sao mdn thydng thiy trong van hpe trung dai: "Thuy thanh san s i c ma t i l n thu" (Qua tieng nude vi miu nui thay mOa thu tnrde ngira - Ting ding thanh Cao quin Ngoe Le eii niit Hi TTnh - nhi tuydt), "Da p h i dpng van tham" (Bin qud miia rit miy xim ngit - Phong hiru bit tri), "Hing Lam xuan s i c t i i phan minh" (Sac xuin cOa nOi Hing song Lam th$t ro net - Tan Sou xuan din thi biit)... Trpng thi phim cho Han, nha tha it nhilu diJng nhOng hinh anh quen thupc nho tiing, Clio, tnic, mai, sen, chim culc...

nhong khdng phai vdi tin hi#u togng trung ehi mua ma tugng trung cho nhOng phim phat eua ngodi quan tO, cho n i i buin trode tinh canh d i t nude. Qua thg Dao T i n ed t h i thiy, cull t h i ky XIX d i u the ky XX, trode nhOng biln d i i Idn eua ljch so, vSn hda, xa hpi, van ehugng da cd sy thay d i i thee hydng tiep can gan hgn vdi hien thyc, va tOng bode pha vd tinh quy pham mdt each lean ven.

Ci thdi gian vu trg, Dao T i n thugng quan tam d i n thdi diem bull chilu va bull t i i trong ngay. NhOng tO hoang h I n (chieu tii), van huy (bdng chieu), nhat tjch (mat trdi lan), da (dSm), d^

ban (nOa dem), trung d? (trong dSm), kim tjch (dem nay), nhat da (mpt dSm), da tham (giOa khuya), da d? (dSm dem), trO tich (dem giac thOa)... xuit hien day dac trong thi pham chO Han eua ong. Luc ay, thdi gian nhu bj khdng gian hda, thing nhit lam mpt, nhu "chit xilc tae" lam che tam trang tac gia khdi phat. Chim d i m trpng nhung thdi khic nay, eai toi trO tinh cua tae gia dpng lai la nhOng suy tu, tran trd va nai buIn cc le.

Vdi Dap T i n , thdi gian vu trg khdng ehi g i n lien vdi nhOng pham tru ldn lap nhu s y d i i thay ciia d i t trdi, trilu dai ma edn gan vdi cudc sing eiia ngydi dan. D i l m gap gd giOa eg Dao vdi eg Tam nggyen YSn D l la hp thodng b i t trijng vao nhOng mil quan tam nhit eua con ngodi, nhit la ngodi ndng dan d nhOng thay d i i ciia thdi tilt g i n vdi miJa vg. Ong vui buIn cung manh rupng cua ngudi nong dSn nhung khi han, Igt, mua d i n , m i t miia hay duge miia: "Xuan ha t l thu thin trach vo/ Cao de dien m l u thai tieu khd" (TO' xuin, ha din thu van chua cd glotmira nio/Dong thap, ding eao diu khd chiy ci - Thuang han), "Mac than niSn lai da han lao/ Tam dien cuu hi bao phpng thu" (Chd lo rang nam tdi trdi han lut nhieu/Lau nay hit Idng vdi ruQng deu bio tin duac mua - Quy canh cudc quan diin thi Hujinh Gian thu eh! Tran dng), 'Van kim hap vO tan nguySn dien/ T i y tjnh viem trin lye nguySt thien" (Can mua linh nhu mudn vang rii xuing ruong ding/

RCra sach Idp bui ndng eua tiit Udi thing siu - Hy vu). Dieu dje biSt la

NGUYEN BlNH THU - THftl GIAN NGHE THUAT TRONG THO...

tae gia edn cam nhan thgi gian vQ trg b i n g ehinh con mat cua ngudi ning dan, nhan ra thdi diem euli thu qua hinh anh lOa chin: "Dong trCi c i c dT tam phan thuc" (Bdng ruong phia ddng liia ba phin chin - Hoan thinh cCru nhit ky hoai kinh trung chu hO/u).

Phai la lygng quan x u i t than to iang quS, h i t sOe quan tam, gan gui vdi eu|e s i n g ngodi ndng dan, Dao T i n mdi ed cai nhin chan thyc va d i n g cam den nhy vSy.

Qua thdi gian vD tm treng tha, ta hieu duge mpt Dap T i n vOa t h i u IS biln djch eiia thien nhien, trdi d i t lai vOa ed eai nhin tinh te, chan thyc trong sy b i l n djch dd. Tao gia dCi ndi d i n thdi gian t u i n hoan, vTnh v i l n nhyng khSng phai gan vdi cai xa xSi, vien vdng ma g i n liln vdi thyc tai. Trong khoang thdi gian v l tan ay, con ngudi tac gia khSng m i t hut vao khoang khdng ma ludn hiSn hOu vdi nhOng ou to, n h i t la dong hanh vdi eu|e sing eon ngodi.

3. T H C I G I A N LjCH SCl"

DCJ hgn ba mogi nam lam quan cho nha Nguyen, doge trieu dinh sClng ai, song d i l u dang ndi la trong thg cua cy Dae khSng h i cd tilng noi ea nggi vogng trieu. Day dd a mpt s i thi p h i m x u i t hiSn hinh anh Trudng An, sdng Huang, nOI Ngy... nhyng ehung chi cd tac dgng djnh vj naj ddng do hoac n i l v l Ijch sO dan tpc chO kheng tap vd uy nghi, trodng thjnh cOa vuang trieu (Trudng An trOc chi tu', Bic tri$u hdi kinh, Huang giang Hinh tap vinh. Tin SCru xuin din thi but...).

Ngay ca tilng ndi gn vua, giu phan

eiia dao quan than trong tpan bd sang tap thg chO Han cua tae gia eung y l u dt. N i l each khae, vdi thg Dao T i n , hinh anh vuang trieu nha NguySn trong b u l l eao ehung hiSn ISn md nhat nhu bdng trdi chilu, khdng cdn ve sang ngdi rye rd. ed the cam nhan doge ma khd ed t h i tri nhan mdt each ro rang.

Trpng thi p h i m ciia Dac T i n , thdi gian lich su nhin tO phia hien thyc phan anh la so d i n g hiSn eiia ba mang Idn: hien thyc chien tranh dien ra khIp ngl, hien thuc ddi sing vua quan nhung nhieu, sa dpa va hiSn thyc tinh canh ngydi dan eg eye, hpang tan (Tdng doc hinh bd hy tie, Trir tieh quan thu ngau die, Tieh thuang tie, Thuang han, Kinh phi trach - Vd di (a)...). Dp chu yeu nhin vao hien tai nSn thdi gian ljch sO treng thg Dao T i n khdng phai la nhong sy kien, thdi ky Ijch sO each xa nhau tao cam giac b i t bien; t i t ca nhy dang cung d i l n ra tryde m i t vdi vo s i nhOng v i n de n i l cdm. Bdi vay cd t h i ndi, thdi gian ljch sO trong thg ehO Han oao T i n khdng ehi dam tinh hiSn thyc ma cdn mang tinh thdi sy. V l dieu nay. nho ehinh T r i n Olnh So (2005, tr. 206) da ly giai: "Sy suy tan va t h i i nat cua xa hdi phpng kiln to t h i ky XVIII trd v l sau da lam m i t di cam giac thdi gian b i t biln ciia thai trudc, mai sac them cam giac ve su trdi chay eiia thdi gian. su mai mdt eua nhOng thdi dai ra di khdng trg lai".

Qua tieng ndi phS phan vua quan va tieng ndi cam thugng trudc tinh canh ciia ngudi dan treng Ijph si>, Dap T i n

TAP CHl KHOA HOC XA HOI so 6 (202) 2015 da gian tilp phil nhan sO menh ljch so

ciia trilu dinh phpng kiln nha Nguyen doang thdi. Ong chi ed t h i ky vpng vao nhung ngudi tai gidi, day dQng khi, vi nude, vi dan nhu Phan Bdi Chau, Hpang Dieu, Phan Dinh PhCing... D i l u nay dugc tac gia t h i hien qua hang loat nhOng bai thg nhd thuang, khde thuang nhOng con ngydi da bj nhin chim trong bi kjch ehung ciia Ijch sO ((jfc Phan San, Khic Hoang Quang Viin, Khoe Phan Binh Nguyen...). Trong hi0n thoc do, ehinh nha tha cung dat cau hoi dau dau vao toang lai md mit: "Lao phu hpai bap ky thdi khai" (Biit chirng nio hoii bao gii niy mdi toai nguyen - Tich thuang tic). Va dng da met mei, dau buIn vi giac ma thien ha thai binh nghe nho khong t h i trd thanh hiSn thoc: "Quan Thilu hOa cou lao thanh mpng" (Nhac Quin Thiiu tir tiu van mdi m$t trong giac ma trong trdo - Phung chi eii Nghe An gian luu ddng thinh). Bdi vay, nhin vap thyc tai ljch sy, cd t h i ndi Oao T i n thydng tryc di v l trong hai trying thai cam xije: dau dau hy vong va dau buIn thit vpng.

Bing hoai ni^m, tac gia da ngygc ddng thdi gian tim v l qua khO. Nhyng cQng nhu trong thyc tai, do chii y l u la heal niem v l nhOng ngydi anh hiing eg the, nhOng t i m gogng vi node, vi dan nho todng quan hp Pham thdi Ly, LS Lgi, Trjnh Ninh, Nhae Phi... ehO khdng phai hpai vpng ve mpt vogng trieg thjnh trj (Bii di Bde Ldi son (O, Tmng du Lam San tuy$t eu. Be Trinh thi Ninh Quin cdng thi kiim thach, Vinh Nhac Vu Muc...). Dieu dp ndi len

Dap T i n khdng edn ky vong gl vao che dp phpng k i l n da thyp so d l nat, ma ehi cd t h i hy vpng vao nhong anh hung dan tde tiep tge dOng ISn de cOu van tinh the d i t node. Dd qua la m|t cai nhin thOc thdi, t i l n b l ciia mpt dng quan mang tinh than dan tdc, dan chd.

D i l u dang ndi la trpng nhOng d i i thay eua Ijch so, v i n d l tac gia quan tam nhit khdng phai la s y hyng p h i eiJa cac trieu dai ma la s i phan eiia ccn ngodi. Trpng thg Dap T i n , tO e l chi kim, to vua tSi, todng ITnh, lanh ty, binh linh, cho den ngodi dan ndi Chung, dCi mdi ngodi mang than phan, dja vj khae nhau, dCi v i l t v l ljch sO Trung Quoc hay ljch sO node nha, ho d i u gap nhau d eai c h i t bi thoang (Bii de Bdng Thanh H$u linh tir, Bii di B0C Loi san tir, Kinh qui Binh Binh thinh diiu cd chiin trudng thi, Khoe Phan Binh Nguyen, Khdc lay tin Binh TH Tr^eh...). Dd khdng ehi la cai nhin dau thoang, b l tac v l ljch so node nha cull t h i ky XIX d i u t h i ky XX ma cdn la cai nhin cam thoang ciia m|t eon ngodi mang t i m Idng nhan dae sau sic.

Ngoai nhOng dac d i l m ndi tren, trong thg eho Han Oao Tan, ddng chay thdi gian Ijch so edn hien hinh tren nhong d i u tich eg the. Mdi d i u tich nhy nhOng cd may thdi gian do sy hyng phe. Nha tha nhin thanh Binh Djnh khdng phai vdi eai nhin vat chat ma bing cai nhin ljch sO, bye tydng thanh nhy trang so khie ghi nhOng dau thoang, ton t h i t kinh hoang cua cac tran danh trong qua khO (IQnh qui Binh Binh thinh diiu ci chiin trudng

NGUYEN BlNH THU - THOI GIAN NGHE THUAT TRONG THO...

thi). Hay song Hoang khdng doge tac gia khai thae d nhOng net ggi hinh ggi cam ma doge nhin tO truyin thing hao hiing trong Ijch sO dan toe.

"Thanh so trodng lou bich huylt hoang/ Nam nhi vj quIc tinh danh dogng" (Si> xanh gin giir mSi mOi thom ddng miu biic/ Tdn tudi eie ching trai vi dit nude dugc ndu eao - Huang giang hinh tap vinh). Trode nhOng d i u tieh edn lai, tae gia khdng khdi tile c l thoang kim, bdi cai t i t dep da ICii vao qua khO chi edn lai eai diSu tan, hoang p h i trpng hien tai:

"Thy dja tung tien diec phu nhieu/ Kha liSn lean h$u ban tiSu dieu" (Chdn niy trudc kia la nai tru phii/ Thuang thay sau can loan lac bi xa xic din phin nira - Vd di (a)), "Cyu thj trang nghiSm hpan hy dja/... Nhu kim kiep hda dT thanh khoi" (Khi xua nai day li chin trang nghiem hoan hy/... Mi nay lua klip da thinh tro - Du Thien Tuang phi tu kf thirc).

Nhin ehung, cam nhan ve thdi gian ljch su, Dao T i n cd d i i sanh el-kim, hung-phi nhung d i i sanh trSn eai n i n canh vat thyc tai d l thiy ljch si> dang van ddng theo chilu hudng x l u . Nha thg hoai e l kheng chi d l tile nuli thdi vang son ma edn de cam thugng eho nhOng bi kjch Ijch sO, de "dn e l tri tan"

nham c l vu cho hiSn tai. Thdi gian Ijch sO trong thg chO Han oao T i n khong cd tinh on djnh, trudng ton ma cd nhong biln d|ng, b i t I n ldn doge dien ta qua cai c h i t eua nhong c u l c thoang vong, nhOng ngodi anh hiing, nhung ngodi nga xulng trpng phien tranh, hay d canh khdi lua, Ipan lac,

hcang p h i . B i l u dang tran trpng d dng quan Dap T i n la trpng tinh canh m i t nude, dng quan tam den van menh d i t nude, eupe song va so phan cpn ngudi han la quan tam den vuang trieu ma I n g dang Xruc tiep phyc vg.

v a trude hien thyc den t i i eua ljch si>

hien tai, ong khdng buing xudi, thoat ly, yem the, ma v i n khong thdi hy vpng vao su thay del eiia Ijch su dan tdc, v i n s i n g va lam quan sao cho cd y nghTa, dii phai chip nhan chung sing vdi nhung dan vaL ddn dau.

4. THO'I GIAN DCI NGUOI Diem mdi me va thij vj nhit d thdi gian nghe thuat trong tha chO Han Dao T i n la eai nhin nghS thuat d i i vdi thdi gian ddi ngodi: thdi gian g i n lien vdi nhOng giai dean, nhOng ky niSm, nhOng thdi khic dang nhd trong cudc ddi cua m i l con ngodi, nhit la cua ca nhan tac gia. Khdng nho tha ca trung dai thodng chij y d i n t u l i thanh xuan va lOe d i u bae, bilu d l thdi gian ddi ngodi trong sang tac thg ehu Han Dao T i n hien len vdi d l y dCi cac giai dean: to thdi nien thilu, lOc tre trung, khi v l gia, va eho d i n thdi dilm k i t thuc mdt sinh menh. Thud niSn thilu cQng nho liic tre trung hiSn ISn trong qua kho qua h l i Oe, edn t u l i gia va eai c h i t lai doge tae gia mieu ta, nghT d i n trong hien tai.

oao T i n sinh trodng trong m|t gia dinh khdng ed truyin thing lam quan nho Nguyin Du. Hoai niem ve thgi niSn thilu, Nguyen Du nhd ngay den c u l c s i n g phpng lou, sung tiic: "Khi sao phong gim, ru la" (Truyen Kiiu) cdn vdi Dao T i n la ky oe tuoi thg

TAP CHi KHOA HpC XA HOI so 6 (202) 2015 doge thu giao nhOng thiy dp trudng

iang. Vdi tap gia, dd la thdi ky trpng tree nhit, dep nhit va cung la dang nhg nhit treng pupp ddi. Tham lai nai ngay xua hing ngay hpe ehu, ong nhu dugc trd ve trong bau khdng khi vd uu: "Nglu qua binh nhat hpc ngO xO/ Vpng khudc eao todng thien ly tam" (Chat ngang qua nai xua kia hang ngay hoc chO'/Liin quen hit tie Idng cao bay ngan dam - Qui phdng Ky San Bang gia trang Crc thiiu thdi dde thu ngiu chiem). Dd la nhong thang ngay dng h i t sOc tran trpng:

'Thu khi ban san hpan e l mp/ Xuan phpng nhit nguyet Oc tien sinh" (Hai thu Ida lung chirng niii vi quanh ngdi md ed/ Nhd khi din vdi thiy nhu ngii giira gid xuin - Sa thu vang yit nghi$p su Nhan An Nguyen tien sinh son phin cam thuit).

Thdi nien thilu ciia tac gia g i n lien vdi nhong nam thang di hpe vo yu, nhyng liic tuoi tre lai di lien vdi cudc sing khd khan nhyng nghTa tinh ben vg hiin. Treng tha tae gia, ngydi vg liic g ngi que nha Binh Djnh hay phu nhan cua met bae dai quan d i u hiSn len r l t dep. Nhd ve ngudi vg ea d quS nha, Ing kheng khpi "then" trude met t i m guang t i n tap, lp tpan trong bull han vi, loan lac, ea ddi ehi quen sing chan chit, mpp map (Ba ao cho ta rugu, luc ngheo/ Bd nhi khi lo^n, bi con theo/Khdng ming cinh sing ngay vinh lac/ So vdi nang, ta then xiit bao - Mai tang di uAn Tinh tdng ehi dudng ehi khiiu ngao ddng hidn, duang Thinh Thii Quf Ty, hda tiit - Vu Ngpc Lien djch). Cdn vdi DiSu TiSn

- phu nhan d i n g hanh cCing ong tren budc dudng hpan lp hien ISn vya nhy met ngudi v g h i i n lai vOa nho mpt ngodi ban tri ky. Dii t u l i thanh xuSn hay khi t i e da bae d i u la nhOng thang ngay Dao T i n doge s i n g trong tinh cam loa ddi t h i m thilt, b i n chat:

"Nim to niSn t i l n thu da du/ Hal dudng hpa ha thuyit phpng luu" (Hai muoi bin nam trudc eung dem nay chiing ta ciing dao chai/ Dudi khdm hoa hii dudng ciing ban chuyen phong luu - Hoa triSu da dO' ndi hCni Dieu Tiin khanh du Diec Cd tir). Nhu vay, qua ky Oe tuoi thg cOng nhu hli Oc ciia tac gia v l thdi cdn tre, ta thiy m|t Dap T i n khdng ehi t i t bat vdi viec quan ma edn ludn bilt lou giO, tran trpng nhOng ky ni$m dep, mpt eon ngodi njng nghTa tinh.

Ngodi ddi thudng rat lo sg t u l i gia ap d i n , nhu Man Giae thiln su cam nhan:

"Sy trge nhan t i l n qga/ Lac tCing d i u thugng lai" (Tnrde mil vide dl mai/

Tren diu gia tdi rdi Cao t$t thi chiing). NhOng ngodi chju anh hudng t u tudng Nho giao vdi khat vong nhap t h i nhu Dang Dung lai cang oan trach trudc t u l i gia b i t lye: "QuIc thii vj bao d i u tien bach" (Thu nude ehua tra diu da b^c - Cim hoii). Treng khi dd. Dap T i n lai rat ung dung, ty t?i vui vdi t u l i gia. Dieu tygng nhu mau thuln, trai nguge l y ehi cd t h i ly giai b i n g chinh cude ddi tac gia. Cd le Dap cdng trlng d i n t u l i gia bdi dd la liie dng dugc thoat khoi chon quan trudng d trpc, bgi bam, duac v l vui canh rupng vudn an nhan, nghTa la dugc thda g i l c mpng euli ddi (m|ng

NGUYEN BlNH THU - TH&I GIAN NGHE THUAT TRONG THO..

hpan huang) khi nhung g i l c mpng cap xa da khdng dugc nhu y muon (m|ng cOu node va mdng giang ho).

Ben canh dd, vdi ong, cang them tuli tam h I n cang phpng phu, day dan, cang giup dng ed nhung suy tu, chiem nghiem sau s i c han v l cudc ddi: " C l m i l n d m thu b l t i l u trai/ Nien quang n h i m nhiSm trg ngam hoai" (Ngam lai sich din ddng cira phdng van/ Cii trdi qua ciia nam thing lim giau them hin tha - Hoan thinh cu'u nhit kf hoii kinh trung chu hcru).

D i l u dae biet nOa 6" Dao T i n la trong khi dng thodng xdt xa, dau buIn trudc sy k i t thOc eua mpt ddi ngydi thi lai rat than nhien nghT den mpt ngay minh se "ra di" vTnh vien: "Nhan hydng Mai san bee thp vien/ Thach d i u cap c u t i l u vd ngdn/ Mai sgn tha nhat tang Mai elt/ U'ng hOu mai hoa tae m|ng hon" (Nhan lOc rinh roi din nCii Mai tim sinh phin/DCrng tren mdm di cao cudi mi khdng noi/ Ngiy nap dd nOI Mai lai ehCra xuang Mai/ Hin c6 hoa mai hda lim hdn mong - Bi Mai san tho vien). Dp qua la cai nhin eua mpt thiln nhan da nham van, thIu tri$t le tam khdng. Ong xem sy "ra di"

nhu m|t b i l u hien b i l n d i i trpng le s i c khSng cua vdng luan h l i v l tan,

"ra di" cung la trd ve vdi cat bui, la hda than vao nhanh mai giOa d i t trdi que nha Binh Djnh.

CQng nhu thdi gian ljch su, trong thdi gian ddi ngudi, thi hien tai dugc tae gia ndi nhilu hgn ca, treng dd d i u I n h i n sau trong tam thOc nha thg la ndi am anh ve c u l c ddi lam quan tha hugng, eg eye, b i t d i e y: "PhQ the

n g l sinh ou lac da" (Bdi ta li mot CUQC ddi trdi nil ndn lam ndi budn vui - Huynh Giin ehu da). "Nga y i m phpng t r i n tri n h i t xa" (Ta chin cinh mdt cd xe quan lao vio gid bui- Hoan thanh dO' gia eCru de Khiem Khidm tCr thoai cuu). Tap gia cd tdi 16/141 bai thg mang ndi dung cam thogng che cudc ddi lam quan cua minh. Bdi vay, to hiSn tai nhin vao qua khO, dng luon cam t h i y h l i han vl minh khong sdm trg v l : "Can khin ndn tan quy lai van/

Khdng phg ngd so h l i nhO tinh" (Trdi ait da dio tdn rdi mi ta thi ve cham/

Ldng rit hdi han vi da phu Idi thiy day bio - Sa thu vSng yit nghidp su Nhan An Nguydn tidn sinh san phin cim thuat). Dap T i n tim nilm vui trpng thO ngap du, thodng nhan nhyng nhong giay phut dd qua la hilm hpi d i i vdi than phan cua mpt bae dai quan nho dng. NguySn Binh Khiem ea nggi chO nhan khi dang a I n , Dao edng de eae ehO nhan khi dang lam quan. Khat khae hodng nhan, thogng canh trong thg tae gia vang len khic khoai, manh liet hgn bap gig hit: "Nga ban lap nhgn tham ky nhan" (Ta vdn li ke nhoc nhan nen rit thich an nhin - Ting ddng thinh Tdn Thit Ngu Phong cii Thanh niit, Kf nhit). Nhit nhat thanh nhan nhat nhat tiSn (Mdt ngiy nhan la mot ngay tien - Luc thap sinh nhat mai vien liiu ehirde)... Chi tinh rieng nhong thi p h i m mang ndi dung d l cao khat vpng v l hou, ca nggi culc sing thanh nhan, tac gia da cd 25/141 bai. Cd IQc, nha tho lai tim nilm vui treng quan he b i n g hOu. Nhong nhOng ngydi ban

TAP CHi KHOA HQC XA H 6 | SS 6 (202) 2015 ding lieu ai cung ban rdn nhy dng,

nhy canh nhan, canh hing khi Nam luc Ble. Khong thoc hiSn dygc mpng phgc quIc da danh; hcan hygng, thydng nhan, vui thu ngap du, b l u ban cQng khong xong; han noa cupc ddi phai sing tha huang, bj ngudi ddi nghi ky vl lam quan eho trieu dinh tay sai; ban than lai phai chOng kiln canh vg, eon mat... Xem ra ea cudc ddi Dao T i n khdng ed doge mot niem vui trpn ven!

Cam nhan v l s y ngan ngui cua dgi ngydi, nha tha khdng dOng lai d cam xuc nuli tile t u l i thanh xuan ma quan trpng la dng luon bilt quy trpng hien tai, d l eae vJSc tan hydng hanh phiJe tran t h i , ca nhin ngay treng hien tai, nhit la khi edn tre. KhSng phai d i n Xuan DiSu mdi bilt: "Ndi lim chi ring xuan vin tuin /lean/ Niu tudi trd ching hai tin thim lat (Vdi ving). Ma nhOng nha thg tai tO nhy Dap T i n eung c i m nhan sau sac dilu dd:

"Thjnh thdi b i t tae lac/ Xuan hoa b i t trQng sinh" (Luc vui khdng biit vui/

Hoa xuin khdng trd lai - Cd nhac phu nhi thu). Tinh trilt luan ve thdi gian trong thg Dao T i n da kha ro: thdi gian trdi di khong trg lai nSn phai bilt vui, bilt tan hydng tOng phut tOng giay.

Ma sy tan hodng ngpt ngap nhat la trpng tinh ySu. Dpp bai San ca nhj thu ed le ngodi dpp khdng nghT dp la san pham cQa van hpc trung dai, vl nd mang quan niem kha mdi me va tap bap ve tinh yeu va hanh phuc lOa ddi.

"Nhan nhan y l u k i t h|u sinh duySn/

Nung Phi kim sinh k i t mue tiln/ Nhit thap nhj thdi bat ly biet/ Lang hanh,

Iang tea, ting tuy kien" (Ngudi ngudi muon nen duyen d klip sau/ Tdi ehi mong kit duydn ngay trudc mat trong kiep nay/ Mudi hai thdi ngiy dem khdng xa rdi nhau/ Ching di, ching ngii, theo sit vai chang). Quan ni§m tinh duyen nay chang khae Xuan Dieu la m i y . Rd rang tac gia da nhin culc ddi bing eai nhin hien sinh, nhan ban, tiep can vdi quan niem va each t h i hien v l con ngodi treng van hpe iang man sau nay. Day qua la mpt quan niem mdi me, cd y nghia nhan van sau sac eua tae gia tren phogng di$n npi dung nghe thuat

T i m lai, Dap T i n cd cam giae thdi gian tuli tre, dgi ngodi trdi di nhanh chdng edn thdi gian lam quan nhu cham lai, keo dai. Nhin vac hien tai lam quan b i t d i e chi, dng chi thiy tuang lai md mjt trpng nhOng cau hoi v6 vpng; nhd ve qua khO trpng sang, nghTa tinh; than trach cuSe ddi lam quan eg eye; phQ dinh cdng danh, quan trydng; khat khao ngao du, thygng nhan; khat khao dygc trd ve c h i n thanh tjnh, yen binh, vui cDng rupng ding, con tre la nhyng eung bae tam tr?ing dan xen treng eu|e ddi tac gia. Cd t h i thiy g thdi gian ddi ngydi, Oao T i n edn cd cai nhin, quan niSm kha mdi me, hien dai, danh diu byde chuyin minh cua van hpc vilt trung dai c u l l t h i ky XIX - d i u t h i ky XX.

5. THOI GIAN SINH HOAT Tha cho Han Dac T i n phpng phij ve hinh thQ'e ngdn tO ehi thdi gian sinh heat Thdi gian sinh hogt d thdi dilm nao trong nam cQng xuit hien trong

NGUYEN BlNH THU - THOI GIAN NGHE THUAT TRONG THO..

thg dng: tue dan (diu nam), xuan ha t l thu (to xuan, ha den thu), t u l md (euli nann), trO tjch (dSm giae thOa), true phO khan phdng ha (khi cay neu ha xulng)... Tae gia da so dyng mdt khIi logng Idn nhOng to ngO de ehia nhd thdi gian sinh hpat ra trpng ngay:

cap thdi (ngay bay gid), thien vj hieu (lue trdi choa sang), hiiu, thanh than (sang sdm), ngp (bull trua), hoang hen (bull chilu), da ban (nOa dem), da tham (dem khuya)... Ddi luc, hinh thOc ngdn tO chi thdi gian sinh hoat lai doge eg t h i hda khi tac gia k i t hgp chOng vdi nhOng to chi heat ddng: da tue (dem g trp), da du Di Lap dien (dem tham dien Di L^e), da qua Hda Quang t y (dSm tdi chiia Hda Quang), loan hau (sau khi logn), quy khy hau (sau khi trd ve), vQ hau (sau khi mya), tOy hau (sau khi say). M^t khae, nha tha cdn diing nhilu hinh tygng nghe thuat d l the hien hinh thyc thdi gian nay: tjch dyang (bdng chilu), nhat tjch (mat trdi lan), dang (den), trung thu nguyet (trang giOa miia thu), tan nguySt (trang tan), nguyet x u i t (trang mpc), phpng vQ da (dSm moa gid), ke lean d l (ga gay huySn thiSn),... Qua dp eho t h i y bode di ciia thdi gian sinh heat trong tha chO Han Dae T i n gan nho song hanh vdi bode di cQa thdi gian t y nhiSn, doge cam nhan qua cae hinh togng thien nhiSn. Dd phai Chang la cam quan dac tryng v l thdi gian sinh hcgt eiia nhOng nho sT, thiln nhan.

Nhin t o phygng diSn sinh hpat ddi thudng d cS nhan tae gia, thdi gian sinh hc?t trpng thg chO Han Dap T i n

thygng di lien vdi nhOng khdng gian hep ma thoang dang, ySn tTnh: viSn (vudn), tieu trai (phdng van), ddng hiSn (hien phia ddng), thap thit (nha co)... Khi l y , mdt ong quan mQ cap ap dai dap map da trg v l la mdt lygng dan h i t sOc gian dj, ddi thydng: ngdi vydn la chon I n g sum v l y cung gia dinh (Cd vien kim tjch hi/u doan vidn - Thit tjch tieu de), hien phia ding la c h l Sng trd chuyen eiing ben con tre (Bdng hien tiiu toa ddi nhi tao - CCru nhat ngiu die), nha cc la noi dng n i m nghe vg dpe tha (Thao thit xuan tham ngo inh tri/ Lang Iang ngam hudng xuit huang vi - Thinh Dieu Tidn khanh doe tao). Va cQng ed mpt khpang rieng yen binh che cen ngydi l y t r i m to, suy ngam: "Ca mien e l m tho be t i l u trai" (Ngim lai sich din ddng cCra phong van - Hoan thinh ciru nh0t kf hoii kinh trung ehu hiru),

"Phin huang dpe tpa phuc quan thi"

(Bdt huang ngdi mdt minh dgc di dgc lai tha dng TrOng phdng Long Cuang). Dd la nhOng phut giay Sng cam t h i y thanh than, ySn binh nhit, du It oi nhong lai ed y nghTa r l t Idn, lam giam nhOng ap lye eiia cupc ddi lam quan, can bang lai trang thai tSm ly-

Quan hp bang huu, gia dinh la dilm n i l bat trong thdi gian sinh heat d sang tac tha cho Han cua cy Dao.

15/141 bai tha doge tac gia diing de bdc Id tinh cam, tam trang trong IQc dao ehgi eiing ban; di tham, tiin, viing ban hay ngay ea lue m i t minh nhd ban. Ong ed 23/141 thi phim chO Han sang tac treng djp sinh nhat (ban

TAP CHI KHOA HQC XA HOI so 6 (202) 2016 than va vg), liJe dae ehgi ciing vg,

d i l u vg, mong nhd me, vg, eon;

nhOng ngay con di thi, eon l i y ching, ccn sinh chau, den nha eon ehgi... Chi b l y nhiSu thii du cho ta thiy m i t Bao Tan d i m t h i m trong cae m i l quan he than hOu, luon biet vui vdi nhOng niem vui gian dj, ben chat trong cuSc sing dgi thudng.

Cd t h i ndi dae s i e nhit g thdi gian sinh hoat trong thg ehu Han Dao T i n la chiing thudng duge danh d i u bing nhOng ngay le. tet trong nam. TO ngay lap xuan, hpa trieu, che den thit tjch, r i m thang bay, trQng cuu, dae bi^t la ba muoi tit, t i t nguySn dan... da thudng xuyen lap lai va ed mat trong 22/141 bai thg chO Han cua tac gia.

Phai n i l rang khIng ed m|t tac gia nao trpng van hpc viet trung dai Viet Nam lai hOng thu vdi nhOng sinh hoat van hda truyin thing nho Dae T i n . Ong khdng t i n tai vdi to each ngodi ngoai ou|c d l quan sat ma luon hda minh vao khdng gian sinh heat van hda trong eac ngay l l dd. Bem hoa trieu (dem ky niem sinh nhjt eac bai hoa) la dSm Dao T i n eiing vg dn lai chuyen phpng lou dodi khdm hpa hai dodng (Hii dudng hoa ha thuyit phong luu - Hoa trieu d? di? ngi hOu Didu Tien khanh du Dide Ci tu), ngay thit tjch (ngay 7/7, ngay Nguu Lang va ChOc No gap nhau) la ngay tae gia xem minh nhu chang Ngau gia mong gap Igi quS nha (Tung ciic biet lai tam th$p tai/ Giai kf nga diec lie khien Nguu - Thit tieh), edn ngay trung cyu (ngay 9/9, ngay eae thi nhan dang cap I m tOu, ngam vjnh), nha thg khSng

quSn minh da tOng ISn day nui kia de u i n g rogu vdi ban be (Tiiu chi quin Sdn phiim luc giao - CCru nhit ngiu die). NhOng net dep van hda truyin thing nho khai bOt d i u xuan, chQc tgng ngay tet cho d i n dyng cay nSu d san nha... d i u d y g c tae gia d l cap tdi trpng sang tae (Quy Mae nguydn nhit ehu trung khai bCit, Tin SCru trir tjch,...). Chu de nay ta da thiy phan nap treng sang tac cua vj quan ding trilu vdi Dap T i n la Nguyen Khuyin.

Ve sau, nd t i l p tgp pd mat trpng sang tap cua nhieu tac gia phpng trap Thg mdi nhy VQ Dinh LiSn, Anh Tha, Dpan van CO, Nguyen Binh... Gin vdi nhyng sinh heat van hda truyin thing, thdi gian sinh hpgt trpng tho pho Han Dap T i n mang ban s i c eOa eon ngodi A Bdng va c i t each dan tdc kha rd.

Khi tim hieu t h i gidi nghe thuat tha NSm eua H i XuSn Hogng, Troang Xuan T i l u da nhan t h i y kilu thdi gian sinh heat "doge nha tha t h i hien qua r l t nhilu bai tha vjnh vat va vjnh vi$c' (Troang Xuan T i l u , 2002, tr. 66).

Nhung vdi Dao T i n r l t It thiy thdi gian sinh hoat g i n vgi hpat dpng lao dpng, san x u i t cua ngodi dSn. Duy chi ed mpt thi p h i m miSu ta hoat d|ng dap guing node ciia mpt thpn nO trpng tilt trdi thang sau khe han: "Ngu nguySt, Igc nggySt bat vO thiSn/ Dap xa nhi nO ca tha mien" (Thing nim, thing siu trdi chang mua/ Cd gii dap gudng xe nude vira hit vu/a ngu git - ThOyxa). Cd t h i Bao edng khdng bang qgan trode egpe s i n g lao ddng eiia ngydi dan, ma s y vang bdng nhOng

NGUYEN BlNH THU - THOI GIAN NGHE THUAT TRONG THO..

khgng canh lao d|ng la bye tranh am dam cga cude s i n g ngydi dan trdng tinh canh chiln tranh, loan lac.

D i l u dang ndi nOa g thdi gian sinh hoat la nhOng lue mot minh vao thdi diem nhay cam nhy chilu t i l , dem khuya, hay treng thdi khae chuyen giao, Bao T i n thydng rat hay suy ty, chiSm nghiSm. Nha tha da dat den chieu sau cOa ty duy, t h i hien qua nhOng chiem nghipm, triet ly. Ong triet ly v l chO nhan: "Nhit nhat thanh nhan n h i t nhat tiSn" (Mdt ngiy nhin li m|( ngay tien - Luc th$p sinh nhat Mai vidn tiiu ehude), trilt ly v l tai van chyang: "Van chygng b i n vd bing/

D i e t h i t dygng ty tri" (Van chuang xua nay vo bd bin/ Thinh bai ndn tu biit - Kf nhi). Nhieu nhat la tac gia trilt ly v l cuSc ddi, nhy IS song, thai dp s i n g , cdng danh, hay IS sinh tii' (ThCr v$n ting CCic Vien Tnrang Bdng Cic edng tri si/, Phong nir ti Van San eu thit thu dO chi, Kinh qui Binh Binh thanh dieu cd chiin trudng thi, Didu vong).

Tyu Chung, b i l u hien thdi gian sinh heat trong tha chO Han Dao T i n kha phpng phQ. Hinh thOe thdi gian nay cd sy g i n kit, giae thoa vdi thdi gian vu trg eOng nhy thdi gian ddi ngydi. Ap lye to eupe ddi da day tam h i n , hOng thii eua nha tha hodng v l nhong sinh heat gian dj, ddi thodng bSn bing hOu, than hOu, lam nSn mpt Dap T i n mpc mac ma thanh tae. edi mg ma sau s i c . Mpt I l n nOa, ve dep truyin thing eua eon ngodi phogng D i n g ndi phung, nhp sT ndi riSng cQng c l the doge nhan di0n qua cen ngodi tap gia.

6. K6T LUAN

Thdi gian nghS thuat treng tha eho Han Dao T i n cd b i n hinh thOe tieu bieu: thdi gian vu trg. thdi gian lich sO, thdi gian ddi ngodi, thdi gian sinh hoat. D i l m nhin nghe thgat cua Dae T i n d i i vdi thai gian trong sang tae bao gig cQng xuit phat to hiSn tai.

Trpng khi tac gia ludn cam nhan mdt each tinh t l budc di thdi gian vu trg qga s y bien d i i ciia hinh sic, am thanh thi nha thg lai cam nhan el-kim, hong-phI trSn cai n i n nhOng d i g tich Ijch so thoc taj. Am anh v l cudc ddi lam quan eg eye, quy trpng tuli tre, de cae hydng thg hanh phiic lOa ddi ngay thuc tai trudc m i t la nhOng dae s i c nghe thuat trong each nhin v l thdi gian ddi ngudi ciia nha tha. BSn canh dd. tac gia cdn su dgng mpt khIi lygng tdn ngpn tO bieu hien thdi gian sinh heat ma n i l bat nhat la nhong sinh hPat van hda truyin thing trpng cae ngay le tiet Nhin chung, Sng da cd cam nhan eg t h i , chan thyc v l thdi gian trong thi phim, ma bap gid dich den cQng hygng ve egpe sing cen ngodi, mang tinh thin dan t|c, dan chii. Tac gia nghiSng v l quan dilm nhan sinh, vdi but phap tiep can gan hgn vdi hien thoc, d i n thoat ly nhOng hinh anh vay mogn, ode IS sao mdn.

D i l u do eho thay, eiing vdi van hpe viet euli t h i ky XIX, sang tae thg chO Han Bao T i n da d i n thoat khoi anh hodng van hpc Trung QuIc eung nho thi phap trung dai, tiln g i n vdi nhong dae diem eiia pham trii van hpc hien dai. •

raflqr# 6as8|Koi5

TAP CHI KHOA HQC XA HOI so 6 (202) 2015 TAI Lieu TRiCH DAN

1. Tran Dinh Si>. 2005. Thi phdp vdn hoc trung d^i Vi$t Nam. Ha NOi: Nxb. Bgi hpc Qu6c gia Hd Npi.

2. Tm-ang Xuan Tieu. 2002. Tim hieu thS gid-i nghd thu$t tho Ndm truyin tijng cOa Hi Xudn Huang (Lugn an Tien si NgO vdn). Vien Van hpc.

3. Vu Ngoc Liln (bien khao). 2003. Ddo Tan tha vd tCe. Hii Npi; Nxb. San khIu.