NGON NGff - V A N H O C - VAIN tiuA
Tinh dan tdc va tinh hifn daii trong van hpc nghe thuat thoi ky doi moi
Cao Thi H o n g *
T6m t&t: Tinh dan tpc va tinh hi^n dai dS, dang vd se tac dpng sdu sic den ngn van hpc nghe thu9t Viet Nam. Viec khSng djnh rd mdi quan he bi^n chting gia trj ciia hai khai ni?m nay co y nghTa dac bi?t quan trpng trong viec phat Uiln nen van hpc ngh?
thu9t phyc vy To quoc, phyng sy nhan dan Uong thdi d^i mdi.
Tttkhdq: Dan tgc; hien d^i; doi mdi; ly luan; ban sac vSn hda.
I. Khdi nipm tinh dan tpc "thupc ph^un tru tu tudng - tham m^ chi mfli lien hp khdng khit gitta vdn hpc va ddn tflc, thi hien qua ting the nhQng d$c diem dflc ddo tuong doi ben vihig chung cho cdc sdng tac ciia ddn tpc, dupe hinh thanh trong qud trinh phdt trien ljch sii phdn bipt vcri vdn hpc cua cdc dan tpc khdc"*".
Tru6c doi m6i, xung quanh vdn d^ tinh ddn t§c cua vdn hpc da xudt hien nhiflu y kiln, md nfli nhu Phuong Liiu la "co sai, co dihig, cfl tien, cfl Ifii nhung dii sao ciing ddn ddn ghi dupe nhitag thdnh tuu ddng kfl'*'.
Dilu ndy cho thay ly lusin van hpc Viet Nam da s6m tung buoc co nhihig phdt hien gia tri vj nguyfln ly thih dan tpc cua vdn hpc 6 nhieu phuong dipn, cap dp. Tuy vay do muc dich ddu tranh cdch m ^ g , vdn hpc dung lam
"cong cy" phvic vu chmh trj, huong dfln muc tieu "ddn tpc hfla vd dai chiing hfla" nen truoc dfli mfli, ly ludn vdn hpc chil hpng nhieu den loi gidi dap cho cdu hoi vfl mfli qiian hp giiia tinh dan tpc voi tinh giai cdp.
Vdn de vS m6i quan hfl gitta tinh dan tpc voi tinh chan th$t, tinh nghe thudt, ddc biet Id voi tmh hi$n dai, chua duoc chu y nghien clhi sau sdc, con nhiflu quan diflm chua thflng nhat. Dfln thfli ky sau ndm 1986 vdn dfl do dupe tiSp tyc ban bac dfl tim dfln nhflng gid trj nhgn thiic moi.
2. Trong nhiing thgp ky cufli ciing cua..
the ky XX, xu huong toan cdu hfla kinh tl tren the gioi dd kflo theo su todn cdu hoa cdc mdt cua dod sflng xd hpi. Khi giao luu van hfla quflc t l ngay cdng dupe mor rflng thi v i n de bdo thn vd phdt huy bdn sdc van hoa ddn tpc cdng trflr nfln quan trpng vd cdp thilt bod nfl quylt djnh d i n sg: ton tgi vihig bfln c i a moi qu6c gia. d Vipt Nam, nlu fruflc doi mfli (kfl tit ndm 1943 trfl di) nhiing khai ni^m quoc hfln, quoc tiy, tinh ddn tpc, bdn sdc dan tflc da dupe de cao thi sau dfli moi (tir ndm 1986 din nay) nhitag khai niem ban sic dan tpc hay ban sdc vdn hoa ddn tOc, tinh ddn tpc, chit dan tpc,...
cdng dupe c h i trpng. Dai hpi Dang Cflng sdn Vipt Nam lin t h i VII (ndm 1991) khdng djnh vdn hfla la nin tdng tinh thin c i a xa hpi, vita la muc tieu, v i a la dpng l\rc thuc day s\r phdt trien. Dai hpi VIH ciia Dang lai tilp tyc khdng dinh: "Xdy dung n i n vdn hfla tifln tiln, dgm da ban sdc dan
'•' Tien st, Tniimg Dsi hfic Khoa hpc, Dai hpc Tkii Nguyin. DT: 0913546626.
Email: [email protected].
'" L« B4 Hdn, TrSn Dinh Sii, Nguyin Khjc Plii (D6ng chu bign) (2004), Tit diin thugt ngU v&n Apfi Nxb Dsi hpc Qu6c gia. Hi Npi, tr.289.
*^' Phuong L\m (2004), L^ lugn phi binh vdn ivfc, Nxb D4 Nang, tr.281.
92
Tinh ddn tgc vd tinh hien dgi...
tge vua la miic tidu vfia la dgng luc thuc diy su phdt triln kinh tl xa hgi"*'*. Khai nigm "nen vdn hda Viet Nam tiSn tiln, dgm da bdn sdc ddn tdc" xudt hign trong Nghi quyet Dgi hdi VIII, Hdi nghi lln thd ndm BCH Trung uong khda VIII (thdng 7 nam 1998) da ra Nghi quylt cd ten vl xdy dyng vd phat trien nin vdn hda Viet Nam tien tien, ddm dd bdn sdc dan tdc. Nghj quyet 23-QD/TW nga.y 16 thdng 6 nam 2008 cua Bg Chinh tri vl tilp tuc xay dung vd phat dien van hoc, nghg thugt trong thdi ky mdi ddt miic tiSu: "Tap trung mgi ngudn luc xdy dyng nin van hgc, nghe thudt Vigt Nam tiSn tiln, dam da bdn sdc dan tgc"*"*. Nhu vgy qua nhdng Nghi quylt cda Dang, ed thi thdy vdn de giu gin va phdt huy bdn sic ddn tdc trd thdnh muc ti6u hdng ddu trong viec xdy dung nin van hda Viet Nam trong thdi dgi mdi. Vdn hgc nghe thudt dugc coi Id mgt yeu td quan trgng tao nen cdc gid tri vdn hda truySn thing, la phuong tien bdo tdn vd phat huy ban sdc ddn tdc.
Nhin mdt edeh khdi qudt, ngdt 30 nam qua, vdn hgc tiep tuc thuc hien phuong cham toan dign dan tgc va hign dgi (da tung dugc n6u len sau 1954). Nhung boi cdnh todn cau hda, ddt nudc hdi nh^p ngdy cdng sdu rpng vdi thi gidi, dang dgt ra nhiSu vdn de mdi cin giai quylt ve nhgn thuc ly ludn vd hogt ddng thuc tien. Quan sat dien biSn eda su vgn dgng nhgn thdc chiing tdi thay quan dilm hgc thudt cua cdc nhd nghiSn cdu dugc thi hign ngdy cdng he thing, da dang.
Trong bdi viet ve bdn sac dan tdc trong van hgc Vigt Nam (ndm 1994), Trdn Dinh Sd dd xem xet ban sic ddn tdc trSn dudng bien tilp giap vdi cdi phi ddn tdc de nh$n ra sv van dgng, bien ddi hinh thdnh dien mgo tinh thdn rieng cda dan tgc; td do tim cau tra Idi cho cdu hdi: nggn ngudn ndo liinh thdnh nen ban sdc ddn tgc cua vdn hgc? Tdc gid vilt: "Bdn sac dan tgc khdng phdi dan
gian la thugc tinh khep kin, dugc hinh thanh biet lap vdi giao luu. Trdi lgi, nd dugc hinh thdnh trong giao luu va eo dinh trong giao lim. Nd tao thdnh edi gidi han trong ddi sdng vdn hda cua cgng ddng ngudi ndy so vdi cdng ddng ngudi khac, va gidi hgn ay Id mgt pham trii tucmg doi, khdng ngdng bien ddi, phdt triln. Do vdy, cdn xem bdn sdc dan tgc trong sir bien ddi khdng ngung"* ;
"Hinh nhu ban sac dan tgc ludn d trong qud trinh bi rgn nut rdi xdy ddp lai, vd mdi ldn lgi sau hem, phong phu han, dan tgc han.
Giu nguyen tdc Id khdng phat trien. Cdi mdi Id cdi lam rgn nut cdi cu (...) thdi gian se sang Igc, dieu ehinh, hodn thign"*^'.
Gido trinh L;y lugn vdn hpc (1996) cua trudng Dai hgc Tdng hgp bien soan lap ludn viet: "Ndi tdi dan tdc, ddc tinh ddn tdc, phdm chit ddn tgc nhilu ngudi thudng cho rdng cac yeu td do thudng mang tinh dn djnh, it thay ddi. Quan nigm ndy khdng sai nhung lai khdng ddy dd bdi vi ndi tdi ddn tgc, tdi tmyen thdng dan tgc, dgc diem dan tgc cdng cd nghia la ndi tdi mgt cai gi do de gan vdi s\r bdo thd, tri tre. Th\rc ra giua dgc tinh ddn tgc vdi ddc diem giai cap va tinh todn nhan logi cd mdi lien hg hihi ca vdi nhau, dnh hudng Ian nhau trong qua trinh tilp xuc giao luu gida cac ddn tdc. Trong dieu kien giao luu ngdy cdng tdng nhu hien nay, khd cd the ndi tdi mdt dde diSm ndo dd cua rieng dan tgc ndy hay ddn tgc khdc md trong moi d ^ diem de nhdn thdy dy eimg it nhieu phdn dnh
'^' Nhik t4c gia (2001), Vi ldnh dgo, qudn ly van hgc nghi thugt trong cong cugc ddi m&i, Nxb Chinh trj quoc gia, H^ N$i, tr.26.
**' B9 Chinh trj (2008), "Nghj quyet s6 23-QD/TW va Tidp tuc xay d\mg v^ phdt triln vSn hpc, ngh^
thuSi trong thW kJ mcSfi", Diin ddn Vdn nghi Viit Nam, (7), tr.3 - 9.
<*' Tr&i Dinh S\i (2000), Ly lugn va phi binh vdn hgc, Nxb Giao dye. Ha N0i, tr.219, 224.
'**5'^rf,tr.2I9,224.
93
Tgp chi Khoa hgc xd hdi Vi?l Nam, so 10(95) - 2015 nhfing ylu td khdng cdn Id cua rieng nd, d ^ biet Id trong linh vuc tmh thdn"*^*-
Nhung quan dilm ly ludn tren thira nhgn trong dilu kign ngdy cdng md rdng giao luu qudc t l , trong ITnh vuc vdn hda ndi chung vd vdn hgc ndi rieng su tiep thu, ddng hda, bo sung, lam phong phu them nhung ddc dilm dan tgc bdng cdc y l u td thugc v l ddn tgc khdc de ddi mdi, ndng cao vd hodn thign them nhung phdm chdt cua ddn tgc Id mgt quy ludt tit ylu. Ly luan ddi mdi cho thdy tinh ddn tgc Id bilu hien ddc thu ciia tinh nhdn logi. Tinh nhdn logi Id thudc do cua tinh dan tgc, sir giao thoa vdn hda ndi chung vd vd vdn hgc nghe thugt ndi rieng trong thai dgi hgi nhgp khien cdc ddn tdc ed thi Idm phong phu cho nhau.
Budc vdo thien nien ky mdi, h§i thdo v l Bdn sdc ddn tgc trong vdn hda vdn ngh$
dugc td chdc tai Tp. Ho Chi Minh ngay 3 thdng I ndm 2001 vdi sir tham gia cua hdng trdm nhd nghiSn edn, nhd vdn. H^i thdo dd khdng djnh bdn sdc ddn tgc tdt dgp cua Vigt Nam vd dieu quan tdm khan thilt Id tdm sao bdo vg vd phdt huy cdi bdn sdc ddn tdc cua vdn hda Viet Nam trong sdng tao vdn hgc ngh§ thugt, trong nep sdng, tdm hdn,... Dd Id mgt van de ngang tdm su mit edn cda ddn tgc, mgt van de cd y nghia Idn lao hign nay cua dit nudc. Tinh thin hgi thdo khich l§ nhieu nhd nghien ctiu tiep t\ic b l sung nhgn thdc xung quanh vdn d l tinh dan tgc vd hign dgi de mong mudn gdp phin tim ldi gidi ddp cho vdn d l ddt ra: lam thi ndo d l gift gin vd phdt huy bdn sdc dan tgc ciia vdn hgc nghg thudt trong thdi dgi nhdn loai tiln den khdi nigm *thl gidi phdng"?
Chuyen lugn Nhimg phucmg di$n lich .?«•
vd ly thuyit cua tinh ddn tgc trong vdn hgc cua Phuong Luu da he thdng hda ly thuylt vl nguyen Iy tinh dan tgc.
Tdc gid hudng din mgt muc dich khoa hgc can trgng, nghiem tuc: hg thdng va khdi
qudt nhihig van de khd khan vd phdc t ^ nhat cua nguyen 1^ tinh dan t$c du da dugc d l cdp tu lau nhung ehua du<;rc gidi quy^
mgt each thau dao vd trigt de trong nin ly ludn vdn hpc mdcxit, tren lgp trudng cua chu nghia x3 hgi khoa hgc. Dieu dang luu y d cdng trinh nay la Phuang L\m dd md rgng nhutig nhdn thuc ve ngi ham khdi nigm tinh dan t0c ben cgnh nhimg nhan thdc do chinh dng da neu len d giai dogn trudc nhu hai phuang dien "thude tinh" vd "phdm chat"
cda tinh ddn tgc trong van hpc. Ong kh^g dinh rdng: "Tinh dan tpc vira Id.ngi dung vda Id hinh thue dd danh md ed thi ndi co bao nhieu yeu td trong tac phdm vdn hgc la cd bay nhieu cho de tinh dan tgc th6 hien"*^*. Nhin ra ddc diem ndy ddng ngh&
vdi vige nhgn thdy net khde bigt cua tmh dan tgc so vdi nhi5ng thudc ti'nh va phSm chat khdc cua vdn hge nhu tinh hign th\ic, tinh giai edp, tinh chdn that, tinh Ddng,...
Vdi cdng trinh ndy, Phuang Luu cd ll la ngudi sdm bdn bac vd de xuat vigc ting cudng tinh dan tdc trong ly ludn vdn hgc Vigt Nam. Theo dng: "Do su phdt dien nhanh chdng vd phuc tgp cua vdn hgc, kS ca bdn thdn nd, ly lugn t u cho Id cdng cy de nhdn thdc vdn hgc, d i n lupt minh, lai ngdy cdng trd thdnh mdt ddi tupng cdn dugc nhgn thuc rd rang vd chinh xac hon (...), ldm sao cho hg thdng va phgm tru cua minh dugc chdt ch5, todn di^n vd phong phu hon, ngay cang phii hpp hon vdi thuc tien da dgng cda nen vdn hgc nhieu nudc"*''. Cung theo dng, tdng cudng tinh dan tdc cho Iy lugn cd th6 khdi qudt vdo ba linh vuc: khai thdc di sdn ly lugn vdn hgc ciia dng cha;
nghien cuu dudng ldi van nghg cua Dang;
*" m Minh Diic (Chii bifin) (1996). Ly lugn vSn hpc, Nxb Giio due, Hd Ngi, tr.73.
"' Phuang L\ru (2006), Z,^ lugn vdn hgc Mdc - Lenin, Nxb Gido dye, H4 Npi, tr.278.
*"'•'"" 5^rf,tr.364.
Tinh ddn tgc va tinh hipn dgi...
t6ng kit 6 cip do ly thuylt nhiing van di trong thvc tien vto hoc nudc nhi. Chung toi chia s4 v4 d5ng tinh voi quan diim cua Phuromg Lim khi ong cho ring: "MJc du hota toan khong thi va cung kh6ng cin thiet xSy dimg m6t nin ly lujn vto hgc thuan tiiy dto tpc, nhung vi$c van dyng va ph4t trien ly lu^in vto hoc phai dugc xuy6n thim bto sic dto tgc""°', boi le trong thoi dai the gidi hoa, niu phuong chtoi toto di$n cua vto hgc la dto t6c - hi$n dai thi ly lu^n khong thi nim ngoai sir chi phii chung cua quy luat van dgng cua nin vto hgc dto tgc. Phu nh$n truyin thing dto tgc hojc Hr giam minh vao qua khcr, Itoi n6 1$
ciia truyen thong, troi bugc stog tao diu la nhihig quan diim sai lim ca vi thuc tien lin 1^ lujn. Dto tgc va hi^n dai tuy khdng dong nhit nhung thing nhit, tuy khdc nhau nhung luon xuyen thim va chuyin hda lin nhau. Ly luan vto hgc thod ky ddi mdi hudng ddn myc tieu dto tgc - hi?n dai Id m$t quan diem bi?n chiing va hoto toto phil hgp thdi d^i.
T^i thdi diim giap ranh giGa thdp niSn thii nhit va thap nien thli hai cua thi ky XXI, Vi^t Nam ngay ctog hgi nhdp sau vdi the gidi. Tinh dto tgc va tinh hien dai ciia vto hgc dugc nhin nhdn d m^t vj tri mdi khdc vdi tit cd nhihig giai doan trudc ddy:
"Tinh dto t$c vd tinh hito d$i la hai thu^c tinh cto bto cua nin vto hda dto tgc, xu ly diing din moi quan h? cua chiing cd y nghia h? trgng doi vdi su nghiep xay dung nin vto hda mdi cua chiing ta, dua dto tgc ta tiin kjp cdc nudc tito tiin trSn thi gidi, xir ly khong tit cd nguy co ldm cham budc phdt triin nhiiu mdt cua vto hda dto tdc, trong dd cd vto hgc vd vto hda dto t^c""". Nhu vdy, hon liic ndo hit nguyen li? tinh dto tgc, tinh hi^n <l?i tid thdnh trgng diim co bto ddi hdi stf hgp luc cOa tri tu$ nhiiu nhd khoa hgc de tim tdi vd khdng dinh nhiing gid trj sao cho
phu hgp mgt giai doan Hch sir mdi khi dto tgc nhip budc ciing thdi dai.
Ngdy 4, 5 thtog 8 nam 2009 t?i H0i An (Qutog Nam), H6i dong Ly luan, phS binh vto hgc nghe thudt Trung uong da to chiic H0i thdo khoa hpc toto quic vdi chii di
"Tinh dto tdc va tinh hien dai trong vto hpc, ngh? thudt Viet Nam Men nay". Tham ludn tai hgi thdo cua cdc nhd nghien ciiu dd ludn giai tinh dto tpc vd tinh hien dai tvr nhiiu gdc dp. Qua hOi thdo ndy nhiing vin de ldn dupfc cdc nha nghien cuu quan tdm dd Id:
nhihig cdch tiep cdn vd nhan thiic mdi vi tinh dto tgc va tinh hien dai, mii quan h?
giiia chiing xet tren binh di?n ly luan; nhan thuc vi phuong thirc xir ly moi quto he giiia tinh dto tdc vd tinh hien d$i trong stog tac;
cdch nhdn thiic, each Iam va kinh nghidm ciia mgt s6 nudc trong vi$c giai quyit mil quan h$ giiia tinh dto tgc vd tinh hi^n d^i; di xuit mdt si kiin nghi, giai phap nhdm kit hgp hdi hda, gidi quyit hiSu qud mdi quto hf giQa tinh dto tpc vd tinh hien d^ trong qud trinh xay dung nin vto hgc ngh$ thuat tien tiin, dam dd bto sdc dto tpc.
Dao sdu nhdn thiic xung quanh khdi ni^m dto tdc vd hien dai cdc nha nghien ciiu thong nhdt coi tinh dto tgc (bto sic dto tpc) chiia dvmg cai "g6c" tao nen nhihig nft ritog ciia moi qudc gia, moi dto tgc. Tinh dto t$c la tinh than, tinh cdch dto t$c, y thiic chu the dto tgc, he gia tri cua dto tdc.
Ndi dto tpc la ndi den gid tri vto hda, gid tri mang tinh bin vung ciia vto hda Id gid tri dto tpc. Vto hda gifi chp mSi dto tpc cd guong mdt rieng cua minh. Tinh dto t^c bao gim trong nd nhfing gid tri kit tinh thdnh nhfing tmh hoa, nhihig tinh hoa do
"" N l i i k tte gia (2009), Tinh dan lgc vd linh hifn dgi Irong vdn hgc. nghf thi/gl Vifl Nam hifn nay, Ky y^u HOi tliio klioa lipc toin quoc do H$i dSng [j lu$n, pile binh van h6a ngli^ tliu§t Trung uong to clmrc t?i HOi An, D i Niing, tr.239.
95
Tgp chiKhgahgcxahgi ViftNam, sd 10(95) - 2015
mtog tdi nhimg gid tri tinh tiiy ciia thdi ky lich sir khi chiing dugc stog tao - do la nhtrng biiu tugng md nhin vao dd cd the nhdn ra ngay nd Id tinh dto tgc ciia cpng dong ndo, nd la minh chfing cho su stog tao cua tri tue cd dto tgc.
Tinh hi?n dai thuc chit cung la tinh dto tgc hinh thdnh tfi truyen thong, mang dac diem vd gid tri vto hda truyen thdng vdi nhimg bto sic dpc dao cua moi dto tpc, nhung nd dd dugc phdt trien, hien dai hda cho phil hgp vdi nhu cdu xd hgi mdi. Tinh hi?n dai Id su thay ddi h? hinh tu duy, h?
thdng gia tri, su hinh thanh mgt giai doan vto hda mdi trong ddi sdng dto tgc vd nhto lo^, tiiy theo bdi cdnh cua moi nen vto hda md tinh hien dai cd ngi dung khdc nhau.
Tinh hien d^i tiong vto hda vto nghe the hifn vdi su doi thay ve chit lugng vd cd dnh hudng rgng, chju dugc thd thdch bdi thdi gian.
Nhu vay khdi ni?m dto tgc vd hien d£ii dugc cdc nhd nghito ciiu hiiu rdng, cd do md hem so vdi quan nifm trudc day cho ring tinh dto tgc nhu Id bieu hien hinh thiic, tinh dto tgc Id pham trii khep kin, bto sdc bdt bien cdn hi$n d^ la nhiing gi phu dinh, gat bd truyin thing.
Trong bdo cdo de din hgi thto, nhd tho Hfiu Thinh cho ring trong ly luan nghp thu^t cdn cd nhflng y kiin phiin dien khac nhau vi tiip biin vto hda. Loai y kiin thii nhdt nghieng ve bdo v? bto sic vto hda dto tOc, dh ddt trudc yeu ciu hipn dai hda, vd tinh ldm cho dua cho su tri tre chdm dii mdi. Loji y kiin thii hai nghieng vi xu hudng nhto logii, quay lung l^i vdi vto hda dto tgc, thdm chi cho ring bto sic dto tpe dtog cto trd chfah xu thi hpi nhdp. Ludn gidi vin di ndy, Trdn Dinh Sir phe phdn:
"Nhttng cdch ddt van di nhu vdy diu cd tinh sieu hinh vd chua hiiu mii lien he khtog khit khdng thi tdch rdi cua hai phjni trii tinh dto tgc vd tinh hien dai"^'. Ong xac
dinh: "Tinh dto tgc ludn ludn la dpng lire ben trong cua tinh hign dai vd tinh hien dai Id hp gid tri, phuomg hudng ntog cao tinh dto tgc (...), tinh ddn tpc vd tinh hien dji khdng phm Id xung dot nhau, loji trir nliau ma gin kit ntog do nhau, thiic diy nhau.
Tinh hi$n d^i trong mdt nin vto hgc phii la tinh hign d^i cua dto tgc, va tinh ddn toe phai la tinh dto tgc hien d^""^*. Ding tinh vdi Trdn Dinh Su, Ha Minh Diic cung cho ring: "Tu minh mdi dto tdc phdi phat triin yeu td ngi sinh ve vto hda cimg vdi nhtrng giao luu tiip nhdn nhung gia tri tinh thin cua thdi dji"'"'.
Cd thi thiy my quan diim, cdch tiip can, ludn gidi khdc nhau nhung phdn ldn y kien ciia cdc nhd nghien ciiru diing nhat khdng xem tinh dto tdc vd tinh hien dai la hai pham trii ddi ldp nhau, edi nay can tro, tript tieu cdi kia md ho trp bi sung cho nhau tjo thdnh chit lupng phdt ttiin vdn lioc nghe thudt. Tinh dto tdc vd tinh hien M tuy hai md la mgt. Tinh dto tgc qua cdc thoi dai ludn duge phat triin, bi sung nhan ti mdi dupe chdt lgc tfi chinh dto tgc vd tir cdc nen vto hda ben ngodi tao thanh tinh ddn tgc hipn dai ciia mSi thdi dai. Chinh vi the, tinh dto tpc trong hipn hihi va phat triin ciia rninh dd hdm chiia tinh hien dai.
Dat vto de dto tpc trong tuong quan voi vdn di qudc gia va qudc ti Id net mdi cda tu duy ly luan tai hdi thdo ndy ndi rieng va sudt tiin trinh dii mdi ly ludn vto hgc nuoc nhd ndi chung.
3. Tinh dto tgc vd tinh hipn dai dd, dang, vd sS tac dgng sdu sic din nin vto hgc nghe thudt Vipt Nam. Vipc khdng dinh mii quan hp bipn chiing cua hai khdi nipm tren cd y nghia ddc bipt quan trpng trong vi^ tao co so vfing chic, hudng din myc tiSu phdt trien nin vto hgc nghp thu|t phyc vu Ti quoc, phung su nhto ddn, trong thdi dai mdi.
("1. (HI 114) NhiSu a c gii (2009), Sdd, ff.89,239,240.
