NHAN THUC VE VAI TRO CUA KINH TE NHA NlTOC TRONG NEN KINH TE THI TRlTOfNG DINH HlTOfNG
XA HOI CHU NGHIA TAI VIET NAM
V
iec kinh doanh khdng hieu qua ciia mdt sd tap doan kinh te nha nude Idn nhu Vinashin, Vinalines trong thdi gian gan day vdi nhiing khoan ng khdng Id da tao nen nhirng nghi ngd ve sy ky vgng "qua Idn" vao vai trd chu dao eiia khu vyc kinh te nha nude ddi vdi sy phat trien cua nen kinh te thj trudng dinh hudng xa hpi chu nghia (XHCN) tai Viet Nam hien nay.Lau nay, cac van kien Dai hdi eiia Dang Cdng san Viet Nam thirdng de cap tdi vai trd chii dao ciia khu vyc kinh te nha nude vdi cac thuat ngii nhu "doanh nghiep nha nude",
"khu vyc kinh te nha nude", "vai trd ehii dao" vdi tu each la nhung thuat ngii: ea ban lam CO sd xay dimg cac djnh hudng, chien luge phat trien cho nen kinh te thj trudng djnh hudng XHCN. Tuy nhien, khdng cd nhieu van kien luan giai mdt each rd rang ve ndi ham ciia cae kliai niem nay. Dudng nhu viec sir dung cac khai niem khdng cd ndi ham rd rang da gay ra sy "limg tiing" trong nhan thirc va tu duy ve vai trd ciia kinh te nha nude trong nen kinh te thi trudng djnh hudng XHCN tai Viet Nam.
Trong bdi canh dd, bai vilt ra ddi vdi muc dich tap hgp cac luan giai hien nay ciia cac hpc gia Viet Nam ciing vdi nhan thirc ciia tac gia de diinh gia va nhin nhan lai vai trd ciia khu vuc kinh te nha nude trong nen kinh tl thj trudng djnh hudng XHCN tai Viet Nam.
Nguyen Thu Dung*
1. Kinh te nha nirdc va Doanh nghiep nha nvdc
Dudi gde do chinh tri, "Kinh tl nha nude" la thuat ngii duge sir dung trong cac van kien Dai hdi Dang Cdng san Viet Nam.
Ngudn gde cua thuat ngii nay la thuat ngu
"kinh te qudc doanh" nhim chi mdt bd phan kinh te thupc sd htlru nha nude, do nha nude trye tiep quan ly va kinh doanh. Sau dd, den Hdi nghi dai bieu toan qudc giiia nhiem ky khda VII, thuat ngii "kinh te qudc doanh"
khdng duge sir dung, thay vao dd la thuat ngii "khu vyc doanh nghiep nha nude"
nham chi rd nha nude khdng trye tiep quan ly, kinh doanh ma quyen nay trao eho doanh nghiep, nha nude chi nam quyen chi phdi vdi tu each la chii sd biru. Tir Dai hdi VIII, thuat ngii "kinh te nha nude" duge sir dung phd bien va thay the hoan toan cho thuat ngii "kinh te qudc doanh"'
Nhu vay, cd the thay, quan niem ve
"Kinh te nha nude" da thay ddi theo timg giai doan phat trien kinh te va phy thupc vao quan diem chinh trj cua Dang Cdng san
' ThS., Vidn Nha nude va Phap lujt.
' http://www.hids.hochiminhcity.gov.vn/web/guest/
cac-khu-vuc-kinh-te;jsessionid=978B55A34251427 AED535F72ECBDEBF7'.'pj)_id=EXT_ARTICLEV IEW&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_col _id=center-top&p_p_coI_count= 1 &_EXT_
ARTICLEVIEW_struts_action=%2Fext%2FarticIevi ew%2Fview&_EXT_ARTICLEVlEW_groupId=130 25&_EXT_ARTICLEVIEW_articIeId=49731&_EX T_ARTICLEVIEW_version= 1.0&_EXT_ARTICLE VIE\VJ=4&_EXT_ARTlCLEVIEW_curValue=l&
EXT ARTlCLEVIEW_redirect=%2Fweb%2Fgues i')i)2l"cac-khu-vuc-kinh-te
NHA NUOC VA PHAP LUAT SO 12/2012 Viet Nam nham dien giai cho viec nha nude tham gia true tiep vao boat ddng kinh doanh.
Mac dii duge sir dung rat nhieu trong cac van kien dai hdi ciia Dang Cdng san Viet Nam, nhung nhirng giai thich rd rang hom ve "Kinh te nha nude" chua duge de cap trong bat ky van ban chinh thirc nao ciia Dang.
Dudi gde do nghien cicu, kinh te nha nude tai Viet Nam khdng chi bao gdm eac doanh nghiep nha nude ma cdn cd cac tai nguyen qudc gia, tai san ma nlia nude sii dung de kinh doanh, ngan sach nha nude, dy trii qudc gia^... Kinh te nha nude hinh thanh dya tren quan he sd biru nha nude ddi vdi cac tu lieu san xuat thupc che dp sd hiiu cdng cdng nhu dat dai, khoang san... ma nha nude la dai dien chii sd hiiu khai thae va kinh doanh. Tir dd, chiing ta thay su tham gia ciia cac doanh nghiep nha nude trong rat nhieu llnh vyc nhu cung img hang hda, dich \ y cdng ich hoac trong cae nganh cdng nghiep then chot, hoac boat ddng vi muc dieh tang thu cho ngan sach nha nude ddi vdi cae tu lieu san xuat thude sd biru cdng cdng.
So sanh vdi thanh phan kinh tl cua nha nude tai cac qudc gia khae cho thay, kinh te nha nude tai Viet Nam ed nhiing dac thii nhit dinh. Cac nude tu ban chii nghia cung cd kinh t l nha nude, dudi hinh thiic la kinh tl tu ban nha nude^, duge hinh thanh chu ylu de giai quyet cac van de xa hdi, dam bao cdng an viec lam cho lyc lugng lao ddng, tranh gay xao trdn Idn trong xa hpi va dl kinh doanh trong cac nganh can thiet nhung khd sinh Idi, tu nhan khdng the thuc - PGS.TS. Vu van Phuc, Sd hiiu nha nude va vai trd chu dao cua kinh td nha nude trong ndn kinh td thj trudng djnh hudng xa hdi chii nghTa, Tap chi Tuydn giao dien tir hnp:/.luyengiao.vn/Hoine/tutuong/
lyluanthuctienlutuong/2011 /2/29073 .aspx 'http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_
ngh%C4%A9a_t%C6%B0_b°/oE I %B A%A3n
hien. Trong khi dd, kinh t l nha nude tai Viet Nam vira thyc hien chirc nang kinh doanh sinh Idi vira dam bao an sinh xa hpi.
Nguyen nhan ciia sy khae biet la do xuit phat tir che dp sd huu cdng cdng ddi vdi mdt sd tu lieu san xuit va nhiing yeu cau ddi vdi viec phat trien mdt nen kinh te c6 diem xuat phat thap nhung phai nhanh ehdng bat kip va canh tranh vdi cae nIn kinh te khae trong mdt thi trudng qudc te ngay cang md.
Trong cae bd phan cau thanh khu vyc kinh te nha nude thi cac doanh nghiep nha nude cd vj tri trung tam. Trong phap luat thyc dinh cua Viet Nam da timg tdn tai khai niem doanh nghiep nha nude, theo do, doanh nghiep nha nude la td chiic kinh te do nha nude sd biru toan bp vdn dieu le hoac cd cd phan, phan gdp vdn chi phdi dupe to chirc dudi hinh thirc cdng ty nha nude, cdng ty ed phan, cdng ty trach nhiem hiiu han".
Doanh nghiep nha nude duge phan thanh doanh nghiep boat ddng cdng ich va doanh nghiep boat ddng vi Igi nhuan'.
Hien nay, khdng cdn tdn tai thuat ngO:
"Doanh nghiep nha nude" do Luat Doanh nghiep nha nude 2003 da het hieu lyc*. Cac doanh nghiep nha nude trudc kia diu phai chuyen ddi thanh cae loai hinh cdng ty theo Luat Doanh nghiep 2005, tuy nhien, vl tinh chat sd hiiu thi khdng thay ddi, cac loai hinh doanh nghiep nay diu do nha nude sd huru
'* Luat Doanh nghiep nha nude 2003.
' Luat Doanh nghiep nha nude 2003.
° Viec chim dirt hieu lyc cua Luat Doanh nghi?p nha nude 2003 va chuydn ddi cac cdng ty nha nude, t6ng cdng ty nha nude thanh cae cdng ty trach nhidm hCtu han mgt thanh vidn, tap doan nha nude nhim thyc hien cac cam kdt gia nhap WTO cua Viet Nam dd tao chinh sach binh ding, khdng phan bi?t giifa thanh phin kinh td nha nude va cac thanh phin kinh td khae.
34
NHAN THUC VE VAI TRO ...
toan bd vdn hoac cd cd phin, phin vdn gdp chi phdi. Ciing theo cac quy djnh chung cua Luat Doanh nghiep 2005, gidng nhu cac loai hinh doanh nghiep ciia tu nhan, khdng cd sy phan biet giiia cac doanh nghiep cd phan vdn cua nha nude boat ddng khdng vi Igi nhuan va hoat ddng vi Igi nhuan, eac loai hinh doanh nghiep deu binh dang nhau trirdc phap luat.
Tai cac qudc gia duge xem la cd nen kinh te thi trudng nhu My, cac nude chau Au, Singapore cung cd sy tdn tai cac thuc the (thiet che cd ca cau, nhan sy) ed mdi lien he vdi nha nude thirc hien cae boat dpng gidng nhu doanh nghiep. Mire dp lien he vdi nha nude duge xac djnh bang dia vj phap ly cua thyc the dd do phap luat qudc gia quy djnh. Dia vj phap ly cua eac thyc the nay rat khae nhau tai nhieu qudc gia, chung cd the duge coi la mot ca quan thuan tuy ciia nha nude thyc hien cae hoat ddng ciia doanh nghiep hoac cd day du tu each phap ly nhu mpt cdng ty cd phan ma cd ddng la nha nude.
Tai chau Au, cd su phan biet giiia doanh nghiep do nha nude dieu hanh (state- run enterprise) va doanh nghiep nha nude cd cd phan sd huu. Vi du, tai Phan Lan, doanh nghiep do nha nude dieu hanh duge dieu chinh bdi mdt luat rieng. Mac dii ban than nd phai chju trach nhiem ve tai chinh, tuy nhien, cac doanh nghiep nay khdng bj tuyen bd pha san. Cd phan ciia cac doanh nghiep nay khdng duge chao ban va cac khoan vay duge sy hd trg rat 1dm tir phia nha nude, dilu nay khae hoan loan vdi cac doanh nghiep nha nude nam cd phan chi phdi. Cac doanh nghiep dieu hanh bdi nha nude vl ban chat khdng phai la doanh nghiep, nd ed the la thiet che rieng biet hoac
hien cac boat ddng gidng doanh nghiep, dya vao dd de nha nude trye tiep tai trg cho cac hoat ddng kinh doanh phi Igi nhuan, vi du nhu cac dieh vy dudng sat tai eac virng sau, viing xa'.
Nhu vay, khdng cd sy khae nhau ve quan niem the nao la mdt doanh nghiep nha nude hoac doanh nghiep cd mdi lien he vdi nha nude tai Viet Nam va cac qudc gia khae, vi ve ban chat deu la chii the tiln hanh eac boat ddng kinh doanh vao cac llnh vyc ma nha nude can thiet tham gia. Tuy nhien, diem khae nhau ca ban the hien d cac llnh vyc doanh nghiep nha nude tham gia va quy che phap ly ddi vdi timg loai hinh doanh nghiep nha nude.
Neu d cac qudc gia khae, yeu td Igi nhuan va vai trd an sinh xa hdi cua nha nude duge lay lam can cii de xac djnh mpt llnh vyc cd can doanh nghiep nha nude tham gia hay khdng, vi du, neu dd thude trach nhiem an sinh xa hdi ciia nha nude va khdng cd kha nang sinh Idi thi doanh nghiep nha nude tham gia, cdn tai Viet Nam, che dp sd hiiu cdng cdng va yeu cau ciia qua trinh phat trien kinh te lai duge lay lam co sd quyet dinh sy tham gia cua doanh nghiep nha nude.
NIU d cae qudc gia khae cd sy phan biet d mdt chirng myc nhat djnh ve mire dp lien he giua cac doanh nghiep vdi nha nude, tir dd cd quy che phap ly dieu chinh ddi vdi timg "kilu" doanh nghiep nha nude, thi tai Viet Nam, mac dii cd sy phan loai giira doanh nghiep nha nude hoat ddng cdng ich va doanh nghiep nha nude boat ddng vi Igi nhuan, nhung ca hai loai doanh nghiep deu chju sy dilu chinh chung bdi mdt quy che
NHA NUdC VA PHAP LUAT SO 12/2012
phap ly gidng nhau va gidng nhu cae doanh nghiep thude khu vyc kinh te tu nhan.
Do duge hinh thanh tren co sd che dp sd hiiu cdng cdng ve tu lieu san xuat va nhung uu dai trong chinh sach phat trien kinh te cua Viet Nam, nen khu vyc kinh te nha nude ndi chung va doanh nghiep nha nude ndi rieng deu cd nhirng Igi the canh tranh so sanh cao ban so vdi cac doanh nghiep thupc khu vyc kinh te tu nhan, cu the nhu sau:
Lai the ve sa hieu tu lieu sdn xudt:
Khu vyc kinh te nha nude sd hiiu nhiing ngudn tu lieu san xuat Idn va gia tri cao, vi du dat dai, khoang san...
- Lai the ve khd ndng tdi chinh (vdn va tai san cd djnh): Khu vyc kinh te nha nude thudng sd hu-u lugng vdn Idn va cac tai san ed djnh cd gia trj cao. Dae biet, khu vyc kinh te nha nude thudng uu dai trong chinh sach tin dung vdi lai suat uu dai hom khu vyc tu nhan do tin dung nay cung duge cung cap bdi cac ngan hang thuang mai cd phan cd cd phan chi phdi ciia nha nude.
- Lai the ve ehinh sdeh, qiidn ly ciia nhd nude: Khu vyc kinh te nha nude ludn duge sy hau thuan bdi nha nude do khu vyc nay nam giii nhiing nganh nghe then chdt ciia cdng nghiep. Dudng nhu bang each nay hay each khae, nha nude giu cho chiing khdng cd nguy ca bi pha san.
- Lai the ve thong tin: Khu vyc kinh te nha nude ludn nam bat thdng tin lien quan den boat ddng quan ly nha nude, sy thay ddi trong chinh sach dieu hanh kinh te ciia nha nude nhanh ban cac khu vyc kinh te khae.
2. Vai trd chii dao ciia kinh te nha nirdc - nghien ciru so sanh
Vai trd chu dao ciia kinh te nha nude trong nIn kinh te thj trudng dinh hudng XHCN da duge ghi nhan va phat trien trong
hau bet cac van kien chinh thirc cua Dang Cdng san Viet Nam.
Van kien Dai hdi VIII (1996) neu cu the: "Tiep tuc ddi mai vd phdt trien cd hieu qud kinh te nhd nude di lam tdt vai trd chii dgo: lam ddn bdy day nhanh tdng trudng kinh te vd gidi quyet nhicng vdn de xa hqi, md duang, hudng ddn, hd trg cdc thanh phan kinh te khdc cimg phdt trien; Idm lice lugng vat chat de nhd nude thue hien chue ndng dieu tiet vd quan ly vT md; tgo nen tdng cho che dp xa hdi mdi"
Van kien Dai hdi IX (2001) lai neu:
"Kinh te nhd nuac phdt huy vai trd chu dcfo trong nen kinh te. Id lice lugng vat chdt quan trong vd Id cdng cu de nhd nude dinh huang vd dieu tiet vT md nen kinh te. Doanh nghiep nhd nuac giie nhicng vi tri then chot, di ddu icng dung tien bd khoa hoc vd cdng nghf, neu guang ve ndng sudt, chdt lugng, hieu qud kinh te .xd hdi vd chdp hdnh phdp luat"
van kien Dai hdi X (2006) mpt Ian nua khang djnh: "Kinh le nhd nude giic vai tro chii dgo, Id liee lugng vat chdt quan trong di nhd nuac dinh hudng vd dieu tiet nen kinh te, tgo mdi trudng vd dieu kien ihiic day cdc thdnhphdn kinh le cimg phdt trien ""
Trong ban trinh bay eiia Doan chu tjch ve y kien thao luan cua cac dai bieu ddi vdi cac van kien Dai hpi X cd giai thich ve vai trd chii dao cua kinh te nha nude nhu sau:
...vai trd chii dgo eiia kinh te nhd nude khdng phdi the hien a sd lugng doanh nghiep nhieu hay it, ty trong ddng gdp GDP cao liay thap md a chd, dd Id luc lugng vat chdt quan trong de nhd nude dinh hicdng va diiu tiit nen kinh te, tgo mdi truang vd dieu
' Ngujen Quang A, Vai trd chii dao ciia kinh td nhi nude, bai tham dy Hgi thao niiia he tai Nha Trang.
36
NHAN THlTC VE VAI TRO .
kien thuc day cdc thdnh phdn kinh ti ciing phdt trien"
van kien Dai hdi XI (2011) mdt lin nira khang djnh kinh te nha nude giii vai trd chii dao.
Nhu vay, cd the thay, mac dii duge sii dung nhieu trong cac van kien Dai hdi Dang nhung chua cd mdt van ban ehinh thiic nao luan giai cu the eho vai trd chii dao ciia kinh te nha nude. Giai thich day dii nhat ve vai trd chu dao cua kinh te nha nude ed le la van kien Dai hoc VllI nam 1996, theo dd vai trd ehii dao cua kinh te nha nude trong nen kinh te thj trudng dinh hudng XHCN d Viet Nam duge bieu hien d nhirng vai trd chinh nhu sau:
+ Lam ddn bdy ddy nhanh tdng trudng kinh te vd gidi quyet cdc vdn de xd hdi. Vai trd lam ddn bay kinh te eiia khu vyc kinh te nha nude cd y nghia rat Idn ddi vdi Viet Nam trong giai doan dau ciia qua trinh cdng nghiep hda, vi nd nhanh ehdng hinh thanh duge nhimg chii the kinh doanh trong cac llnh vyc cdng nghiep ed ngudn lire tai chinh, cd ky thuat, cd nang lyc, con ngudi tren co sd ke thira nhtimg xi nghiep, cdng xudng da hinh thanli tir thdi ky chien tranh. Tuy nhien, vai trd nay chi mang tinh giai doan.
Ve giai quyet cac van de xa hpi, ehire nang nay cd ngudn gde tir vai trd dam bao an sinh xa hdi eiia nha nude. Giai quyet cac van dc x2 hdi la ehire nang eiia nha nude.
Nha nude giai quyet cac van de xa hgi thdng qua eac quyet djnh hanh chinh va bing ngudn tai chinh la ngan sach nha nude. De thyc bien chirc nang nay, nha nude cd the hinh thanh lyc lugng vat chat dc trye tiep cung cap cae djch vu, hang hda an sinh xa hdi hoac gian tiep cung cap bang each kit hgp vdi khu vuc tu nhan.
+ Md dudng, hudng ddn, hd trg cdc Ihdnh phdn kinh ti khdc cimg phdt triin.
Hien nay, ciing chua cd tai lieu nao giai thich kinh te nha nude cd thi md dudng, hudng din, ho trg cae thanh phin kinh tl khae ciing phat trien bing pi .uomg thirc nao.
Ban chat ciia kinh tl thj trudng la canh tranh. Neu ciing tdn tai tren thi trudng lien quan thi bit eii thanh phan kinh tl nao cung chju sy canh tranh khdc liet. Sy ho trg cd the xay ra giiia eac thj trudng lien quan vdi nhau khi ma dau ra cua thanh phin kinh tl nay la dau vao cua thanh phan kinh te khae.
Do dd, pham vi "ma duang, hudng ddn, hd trg' cua kinh te nha nude ed thi duge bilu la phat trien ddng bd cac san pham thilt yeu, la dau vao cua nhieu thanh phin kinh tl khae ciing phat trien nhu giao thdng, dien, nude, vien thdng, xang dau...
+ Lam luc lugng vat chdt de nhd nude thice hien ehicc ndng dieu tiet vd qudn ly vT md. Quan diem nay cho rang, nha nude sir dung kinh te nha nude nhu la cdng cu de dieu tiet va quan ly kinh te vl md. Mudn thyc hien duge vai trd nay, kinh te nha nude phai giir nhirng linh vyc, nganh nghe then chdt, cd kha nang thiic day, tac ddng den cac thanh phan kinh te khae nham dinh hudng, tao dieu kien cho eac thanh phan kinh te nay ciing phat trien.
+ Tgo nen Idng cho che do xa hdi mdi.
Che dp chu nghia xa hpi la muc tieu ma Viet Nam hudng tdi, kinh te nha nude duge xay dyng tren ca sd che dp sd huu cdng cdng \'e tu lieu san xuat, nhan manh vai trd cua kinh te nha nude la khang djnh che dp sd huu cdng cdng va la nen tang ciia chii nghia xa hdi.
Nhu vay, cd the thdy vai trd chd dgo ciia kinh te nhd nude mang tinh chdt chinh tri sau sac. Tuy nhien, khi so sdnh vai trd
NHA NUOC VA PHAP LUAT SO 12/2012
chii dgo cua kinh te nhd nude Igi Viet Nam Irong cdc vdn kien dgi hgi Ddng vdi vai trd kinh le true tiep cua nhd nude trong cdc hoe thuyet kinh te eho thdy mot sd diem thd vi sau:
- Diem gidng nhau la khu vyc kinh tl nha nude tai Viet Nam va hpc thuylt kinh tl cua Keynes'" va Samuelson" diu nhan djnh kinh te nha nude, cu the la cac doanh nghiep nha nude cd vai trd tham gia cung cap cac hang hda va dieh vu cdng ich khdng vi muc tieu Igi nhuan va trong trudng hgp khdng the thu hiit duge khu vyc kinh tl tu nhan tham gia. Tuy nhien, diem khae nhau la tai Viet Nam, trong nhieu trudng hgp, boat ddng cung cap hang hda, dich vu vi Igi nhuan hay khdng vi Igi nhuan deu do mdt chu the la cac doanh nghiep nha nude thyc hien. Do do, trong thyc te, khd cd the tach bach boat ddng kinh doanh vi Igi nhuan va kinh doanh khdng vi Igi nhuan de cd quy che phap ly dieu chinh khae nhau.
Cac doanh nghiep nha nude tai Viet Nam duge coi la cdng cu dieu chinh kinh te vl md, trong khi theo hpc thuyet kinh te ciia Keynes ciing nhu ciia Samuel deu ghi nhan.
' Vai trd kinh td trye tidp cua nha nude trong trudng hgp nay duge hidu la vide nha nude trye tiep thyc hien cae hoat dgng kinh doanh dd thyc hien chirc nang kinh td ciia nha nude. Vai trd kinh td true tiep ciia nha nude duge thd hien thdng qua vide td chirc van hanh va hoat ddng cua khu vyc kinh td nha nude, doanh nghi?p nha nude vdi nhidm vu va muc tieu nhat djnh trong timg giai doan phat tridn cua ndn kinh td. Trong mdi md hinh kinh td khae nhau thi nhihig bidu hien vai trd kinh td true tiep cua nha nude cung khae nhau.
'" John Maynard Keynes la nha kinh td hgc ngudi Anh, dai dien cho Thuydt "Ban tay hCiu hinh" nhin m?nh vai trd didu tiet kinh td cua nha nude.
" Paul Antony Samuelson, dai dien tieu bidu cho ly thu\ dt vd ndn kinh td hdn hgp, nhin manh vai tro ciia nha nude la can bing tang trudng kinh td va mire do phiic Igi ciia xa hdi.
viec dieu chinh kinh tl vl md la chiic nang gian tiep cua nha nude nhim can thiep vao nen kinh te khi cd nhirng diu hieu bit thudng nhu lam phat, tang trudng ndng, thit nghiep..., nghia la viec dilu chinh kinh te duge thuc hien bang cac cdng cu kinh te vl md ma khdng can thiet nha nude phai trye tiep can thiep vao cac boat ddng kinh doanh de dat duge hieu qua dilu ehinh.
Ve chiic nang thiic day qua trinh cdng nghiep hda, vdi mdt qudc gia ndng nghiep nhu Viet Nam thi qua trinh cdng nghiep hda la tat yeu. Ciing trong bdi canh tuomg tu t?i nhieu nude chau A, de thue day phat triln kinh te, trudc bet phai tap trung vao qua trinh cdng nghiep hda. Trong khi khu vyc tu nhan chua phat trien thi nha nude phai tap hgp eac ngudn lyc cua minh de hinh thanh cac nganh, llnh vuc then chdt eiia nen kinh te nham nhanh ehdng thiic day cdng nghi?p phat trien. Ve ca ban, vai trd ciia khu vyc kinh te nha nude cua Viet Nam gidng vdi cac nghien ciiu ve khu vyc kinh te nha nude tai cae qudc gia dang phat trien tai chau A.
Tuy nhien, cac nghien cim cho thay vai tro nay chi duge nhan manh trong thdi ky dau phat trien kinh te. Cac nganh nghe se dan duge tu nhan hda nhu tai cac nude chau Au.
Khu vuc kinh te nha nude tai Viet Nam ciing nam giu nhiing nganh nghe duge xem la Igi the so sanh cua Viet Nam trong bdi canh hdi nhap kinh te qudc te. Tai Vi?t Nam xay ra bai qua trinh ddng thdi: Cdng nghiep hda va hdi nhap kinh te qudc te. Khu vyc tu nhan trong thdi ky nay duge danh gia la qua ylu kem, khdng cd nang lyc canh tranh nen cin thiet cd sy xuat hien cua nha nude vdi dai dien la khu vyc kinh te nha nude nhim tao da cho cac nganh nghe cua khu vuc kinh tl tu nhan phat triln.
38
NHAN THUC VE VAI TRO ...
Khae vdi cac hpc thuylt kinh te ve vai trd kinh te cua nha nude, khu vyc kinh te nhii nude tai Viet Nam cdn cd mdt nhiem vu dac thii la duy tri va phat triln chi dp sd hiiu cdng cdng, vdn la dac trung cua nIn kinh te thj trudng djnh hudng XHCN, dilm khae biet vdi cac nIn kinh tl thj trudng khae.
Nhimg diem khdc biet giica kinh ti nhd nude tgi Viet Nam vdi cdc qudc gia khdc bdt ngudn lie sic khdc nhau vdn cd eiia md hinh kinh te ciing nhu mice do nhan thice ve quy luat se thay ddi ddi vdi diem khdc biet khdng vdn cd. Khi so sdnh kit qud hogt dpng eiia kinh le nhd nuac vdi nhirng ky vpng ve vai trd chu dgo duge de cap trong cdc vdn kien dgi hdi Ddng, edu hdi dat ra la li^u day ed phdi Id thai diem thich hgp de thuc hien su thay ddi hay khdng?
Thyc te cho thay, de thyc hien vai trd kinh te trye tiep eiia kinh te nha nude theo yeu cau cua cac van kien Dai hpi Dang, Viet Nam da nhanh ehdng thanh lap cac tdng cdng ty 90, 91 trong giai doan trudc khi trd thanh vien WTO va cac tap doan kinh te nha nude 1dm sau khi trd thanh thanh vien WTO vdi ky vgng phat triln eac Tdng cdng ty thanh nhiing tap doan kinh te manh cd hieu qua cao, tinh canh tranh cao va ddng vai trd xuang sdng cua nen kinh te qudc dan'^ Vdi nhihig ky vgng dd, tai nhiing thdi dilm ljch sii nhit djnh, kinh te nha nude da cd vai trd "diu tau" quan trpng trong giai doan dau phat trien cdng nghiep hda, ddng gdp khdng nhd vao sy phat trien cua nen kinh tl. Tuy nhien, cang vl sau, khu vyc kinh tl nha nude ngay cang bpc Id nhiing han chi rit Idn ve miic dp hieu qua trong vi^c td chirc quan ly va khai thae nhihig ngudn Igi kinh tl qudc gia. Cu thi:
Ve miic dp hieu qua, doanh nghiep nha nude thudng sir dung vdn va tai san cd gia trj Idn, dau tu Idn nhung gia trj diu ra hoac nang suit lao ddng lai khdng tuomg xiing vdi miic do diu tu va cd xu hudng ngay cang sir dung lang pi i vdn diu tu'^
Doanh nghiep nha nude kem hieu qua hom so vdi doanh nghiep ngoai qudc doanh va doanh nghiep cd vdn dau tu nude ngoai.
Ve dp an toan tai chinh, cac doanh nghiep nha nude duge danh gia la kem dp an toan tai chinh. Doanh nghiep nha nude cd ty le ng tren vdn cd phan va ng tren tai san cao nhat so vdi doanh nghiep ngoai qudc doanh va doanh nghiep cd vdn dau tu nude ngoai.
Ve nganh nghe, doanh nghiep nha nude tai Viet Nam khdng chi giii dpc quyen trong mpt sd nganh nghe then chdt ciia nganh cdng nghiep ma cdn tham gia vao nganh nghe cung cap hang hda va djch vu tieu dimg ma khu vyc tu nhan cd the cung cap duge, vi du san xuat xi mang, det may, hda chat, trye tiep canh tranh vdi khu vuc kinh te tu nhan. Tir do cd the thay, doanh nghiep nha nude chua lam tdt duge vai trd md dudng, hudng din, hd trg ma cdn dang trye tilp chen ep va canh tranh vdi cac thanh phan kinh tl khae.
- NIU Luat Doanh nghiep 2005 bat budc cae doanh nghiep nha nude phai chuyen ddi thanh eac loai hinh doanh nghiep nhu cac doanh nghiep thude khu vyc tu nhan nham tao sy binh dang giiia cac loai hinh doanh nghiep, nhung dd chi la su binh ding vl hinh thiic, vl ban chit, sy bit binh ding da bpc Id tir nhimg Igi the canh tranh so sanh ma cac doanh nghiep cd vdn gdp ciia nha
'-D?i hgi lin thit VIII nam 1996.
" Bao cao phat tridn Viet Nam 2012: Kinh td thj trudng khi Vi?t Nam trd thanh nude cd thu nh§p trung binh, Ngan hang thd gidi.
NHA NUdC vA PHAP LUAT SO 12/2012
nude cd duge. Chiing ta dang ed nipt chinh sach "cao bang" trong dieu chinh giira cac loai hinh doanh nghiep.
Ve giai quyet cae van de xa hpi, thyc te van thyc hien thdng qua cac bien phap hanh chinh eiia nha nude. Chiic nang giai quyet cac van de xa hdi trong mdt sd trudng hgp cdn duge cac doanh nghiep nha nude vien dan de giai thich cho tinh trang thua lo cua minh.
Ve vai trd dieu tiet kinh te, nha nude hien van can thiep vao hoat ddng ciia cac doanh nghiep nha nude bang cac menh lenh hanh chinh, ve ban chat, khdng khae gi so vdi dieu tiet kinh te bang quy djnh phap luat.
Vao thdi diem trudc khi trd thanh thanh \'ien cua WTO, cae Tdng cdng ty nha nude boat ddng khdng hieu qua khdng cd kha nang canh tranh tren thi trudng qudc te trong khi khu vyc tu nhan chua du manh, do dd, Viet Nam phai thiet lap cae tap doan kinh tl nha nude va trao cho cae tap doan nay nhiing dac quyen kinh te de canh tranh vdi cae doanh nghiep nude ngoai tren co sd binh ding. Va cung vi thi, cae tap doan kinh tl nha nude khdng chi nam giir nhiing nganh nghi then chdt ciia nganh cdng nghiep, ma cdn nam giii nhung nganh nghe duge coi la Igi the canh tranh cua Viet Nam tren thj trudng qudc te, vf du nganh det may, mac dii la san pham tieu diing nhung san xuit va kinh doanh chii lye van la tap doan kinh te nha nude. Tuy nhien, so vdi ky vpng nay, thyc te hieu qua kinh doanh ciia tap doan nha nude da khdng tuomg xiing vdi mire dp dau tu ma nha nude va xa hdi da danh cho.
3. Nhin nhan lai vai tro ciia kinh te nha nirdc trong nen kinh te thj trudng djnh hirdmg xa hoi chii nghia tai Viet Nam
Vai trd cua nha nude trong kinh te thj trudng ndi chung va kinh tl thi trudng dinh hudng XHCN ndi rieng da duge khing djnh ve mat ly luan ciing nhu thyc tien. Van dl nam d chd, miic dp bieu bien vai trd cua nha nude nhu the nao, dac biet la td chiic thyc hien vai trd kinh te trye tilp ciia nha nude, bieu hien qua viec td chirc hoat dpng ciia khu vyc kinh te nha nude ra sao trong nIn kinh te thj trudng. Cac hgc thuylt kinh tl chi ra rang, miic dp bieu hien vai trd kinh tl ciia nha nude ndi chung va vai trd kinh tl true tiep ndi rieng phu thupc vao md hinh kinh te va dieu kien kinh te - xa hdi tai timg qudc gia.
Ve md hinh kinh le, sd hiiu cdng cpng la nen tang cua kinh te thj trudng djnh hudng XHCN, la dac trung phan biet giiia kinh te thj trudng djnh hudng XHCN va kinh te thj trudng tu ban chu nghia. Sd hiiu cdng cpng la loai hinh sd btiii ma tu lieu san xuat va san pham lao ddng thupc toan the hay mpt bd phan nhan dan lao ddng. Trong kinh te thj trudng djnh hudng XHCN, sd hiiu cdng cdng song song ciing tdn tai va phat trien vdi sd hiiu tu nhan. Hien nay, chua cd su bien giai ly luan nao ve mdi quan he giiia sd hiiu cdng cdng vdi sd hiiu tu nhan. Cac tuyen ngdn cua Dang Cdng san Viet Nam deu khang dinh, phat trien nen kinh te thj trudng da dang ve hinh thire sd hiiu, nhin manh vai trd nen tang eiia sd hiiu cdng cpng nhung khdng giai quyet mdi quan he giiia sd hiiu cdng cdng vdi sd biru tu nhan va vdi cac loai hinh sd biru khae. Tuy nhien, cd the khing djnh, duy tri chi dp sd hii^ cdng cdng la mdt yeu cau tat yeu de giii viing tinh djnh hudng XHCN ciia nen kinh te thj trudng tai Viet Nam.
vi diiu kien kinh le - xd hdi, Viet Nam dang trong qua trinh bdi nhap kinh tl qudc
40
NHAN THirc VE VAI TRO .
te va cdng nghiep hda, can bing Igi ich qudc gia va Igi ich ciia cac chu the trong nen kinh te thj trudng la mdt yeu cau trong giai doan phat trien kinh tl hien nay. Day cung la diem quan trgng can xem xet khi ban luan tdi Id trinh tdn tai eiia cac tap doan kinh te nha nude trong boi canh nen kinh te thj trudng tai Viet Nam.
Nhu vay, tir nhu-ng yeu td tac ddng tdi vai trd ciia kinh te nha nude neu tren, can nhan thiic lai ve vai trd chu dao cua kinh tl nha nude trong nen kinh te thj trudng djnh hudng XHCN tai Viet Nam nhu sau:
+ Cac hang hda, djch vu do nha nude cung cap khi khu vyc tu nhan chua dii nang lyc thyc hien chi mang tinh chat giai doan, vi du trong giai doan dau ciia qua trinh cdng nghiep hda hoac hdi nhap kinh te qudc te.
Do dd, vai trd nen tang cua cac boat ddng kinh doanh nay chi tdn tai trong mdt khoang thdi gian va hoan toan ed the thay ddi khi nang lyc ciia khu vuc kinh te tu nhan da phat trien. Day khdng phai vai trd bat bien ciia khu vyc kinh te nha nude. Trong tuomg lai, nhiing hang hda, djch vu nay se duge chuyen giao dan cho khu vyc tu nhan. Dieu nay cho thay xu hudng cd phan hda cac Tdng cdng ty, cac tap doan nha nude la xu hudng tat yeu.
+ Vipc cung cap hang hda, djch vy cdng ich ciia nha nude cd the thirc hien bang nhieu phuang thirc khae nhau, cd the thdng qua kinh te nha nude hoac cd sy ket hgp giira nha nude va tu nhan thdng qua cae doanh nghiep xa bdi. Va vi la hang hda, dich vu cdng ich, boat ddng khdng vi Igi nhuan nen khdng the ddng vai trd la nIn tang ciia nen kinh te. Vai trd cung cap hang hda, djch vy cdng ich cd the la vai trd bit biln cua nha nude nhung phuang thirc td chirc thyc hien khdng nhat thiet phai qua
khu vyc kinh te nha nude. Do dd, vdi vai trd nay, kinh tl nha nude khdng thi cd vj tri chii dao trong nIn kinh tl, ma dan gian chi la mdt chii tbi tham gia vao qua trinh cung ling hang hda, dich vu ma thdi.
+ Che dp sd hiiu cdng cdng la yeu td dam bao tinh djnh hudng XHCN ciia kinh tl thi trudng nhung khdng cd kha nang tac ddng manh me din cac chi dp sd hiiu khae trong nIn kinh tl. Theo quan dilm ciia tac gia, cac che dp sd hiiu la ngang bang, cd vai trd, chiic nang rieng va cd mdi quan he qua lai tac ddng lan nhau ma khdng loai hinh nao phy thude vao loai hinh nao. Do do, viec duy tri che dp sd biru cdng cdng khdng the la can cii eho rang, kinh te nha nude ed vai trd nen tang cho cac thanh phan kinh te khae.
Cd quan diem cho rang, vi sd huu cdng cdng nam giii nhiing tu lieu san xuat ca ban cua nen kinh te nen khi cd sy dieu tiet cua nha nude ddi vdi cae tu lieu san xuat thude sd hiiu cdng cpng, ciing gian tiep tac ddng len nen kinh te. Va day chinh la vai trd nen tang cua kinh te nha nude. Ve ly thuyet, khdng rieng sd hiiu cdng cdng ma cac hinh thiic sd hiiu khae ciing cd kha nang dieu tiet nen kinh te, vi dy sd hiiu tu nhan dieu tiet miic dp canh tranh cua nen kinh te. Tuy nhien, muc tieu ma sd hiiu cdng cdng hudng den la ngan chan kha nang tich ty mdt sd tu lieu san xuat ma viec tich ty nay se anh hudng den Igi ich ca ban ciia toan xa hdi.
Tir nhan thire nhu tren, vai trd cua khu vyc kinh te nha nude trong nen kinh te thi trudng djnh hudng XHCN tai Viet Nam the hien nhu sau:
+ Cung cap hang hda, dieh vu cdng ich.
Day la chiic nang bat bien ciia nha nude trong nhiing nganh, llnh vyc ma khu vyc kinh te tu nhan khdng cd kha nang tham gia
\i khdng cd Igi nhuan. Trong bat ky giai
NHA NUOC VA PHAP LUAT SO 12/2012
doan kinh te nao thi boat ddng cung cap hang hda, dich vu cdng ich deu phai cd va deu do nha nude chiu trach nhiem thyc hien. Cung cap hang hda, djch vy cdng ich gan lien vdi chue nang ve an sinh.xa hdi ciia nha nude. Do dac thii khdng phat sinh Igi nhuan nen eac hang hda, djch vu cdng ich chi ed the cung cap bdi nha nude.
-I- Cung cap dich vu hd trg tdi chinh Irong cdc cudc khiing hodng kinh te. Day la vai trd quan trgng cua nha nude trong cac cudc khiing hoang kinh te nham cim trg khu vyc kinh te tu nhan ddi vdi cac doanh nghiep khdng cd kha nang thanh toan, nham tranh sy syp dd ciia nen kinh te.
+ Qudn ly vd khai thdc cdc tdi sdn thude sd hieu cdng cdng nhdm tdng thu ngdn sdeh. Viec tang thu ngan sach nay chi la vai trd phy vi ngudn thu chii ylu la thul, tuy nhien, khai thae cac tai san thupc sd hiiu cdng cdng la mdt trong nhiing vai trd kinh tl trye tilp cua nha nude thdng qua khu vyc kinh tl nha nude nham giii virng tinh djnh hudng XHCN.
Cac nhiem vy nam ngoai cac vai trd neu tren la cac nhiem vy khdng bat bien, nghia la chi mang tinh giai doan va can ed Id trinh dl chuyin giao din cho khu vyc kinh te tu nhan. Qua trinh cd phan hda cac doanh nghiep nha nude hien nay la mdt minh chimg.
vin dl cd phin hda da duge thao luan tai rit nhilu dien dan khoa hpc. Nhieu tranh luan da xay ra xung quanh viec xac djnh mire dp cd phin hda, cd tbI len tdi ty le 49% phin vdn nha nude duge chuyin giao.
Tuy nhien, miic do cd phin hda manh me nay vip phai nhiing can trd vl chinh trj cua nhiing ngudi cim quyIn vdi nghi ngd: sau 5 nam Viet Nam chinh thirc gia nhap thj trudng qudc tl (2007) va sau 25 nam tiln
hanh ddi mdi (1986), lieu da din "thdi diem" chuyin giao dan nhirng llnh vuc cdng nghiep then chdt va nganh thupc Igi thi canh tranh ciia Viet Nam tir khu vyc kinh tl nha nude sang khu vyc kinh tl tu nhan hay chua? "
Thuc tien kinh nghiem cua Han Quoc cho thay, viec thyc hien vai trd kinh te true tiep eiia nha nude ciing duge chia thanh hai giai doan: Giai doan trudc khi hdi nhap, cdc tap doan kinh te nha nude cd vai trd manh me va khdng ngimg duge cai each, ddi mdi de phuang thiic quan ly va boat ddng hifu qua. Giai doan hdi nhap, khi thj trudng phat trien ngay cang ty do, Han Qudc da tien hanh tu nhan hda manh me cae tap doan kinh te nha nude.
Viec chuyen giao nay khdng lam anh hudng den tinh djnh hudng XHCN cua kinh te thj trudng tai Viet Nam, vi ve bdn chat, dd la viec nha nude "trao tra lai" vai trd vdn cd cua kinh te thj trudng khi xuat hien cac dieu kien khdng can sy can thi?p cua nha nude de tap trung vao nhitng vai trd "bat bien'' cua minh. Dd la vai trd giO virng tinh djnh hudng XHCN cua nen kinh te thj trudng thdng qua viec khai thae cac tai san thude sd biru cdng cdng sao eho san pham lao ddng (Igi tiire) cua eac tai san nay d miire cao nhat va phan phdi eho sd ddng cdng chiing.
" Xem them: Bao cao phat tridn Vi^t Nam 2012, Kinh td thj trudng khi Viet Nam trd thanh nude c6 thu nhap trung binh, Ngan hang thd gidi.
42