DIE 2'1IEUWE REPU3LIEK.
dour
Johannes Lodc-v:.d.kus Kruger Hc:rstck.
Voorgclc .:1s gedeoltolikc nako;::1i!!.g y2.,n die vorcistes vir die Graad vr:.n:
In die Fa!rul tei t yan: Let tore en Wysbcgcerte.
Universiteit van Pretoria,
30 Jurlie 1944.
VOORWOORD, EOOFSTUK I.
4.
TOESTA1TDE IN ZOELOELA}ID VOOR DIE Ko:m VAF DIE 30ERE: 8.
Die Wols_elcy-reeling .. - OnderGe skiktos ;,7ord hoo fde - Die gc- biod onoordcclkundig verdecl - Wanordelikhode volg - Die Zuid- Afrikaansche Republick genoodsaak om to klae - Agitasie vir die hcrstcl van Cctcwayo - Cetewayo terug in Zoeloeland - Sir Henry
;Bulrmr sc ree'lings - Foute val::. 1879 herhaal - Onluste breek op- nuut uit - Cctevmyo we.rd dour Usi oebu verdryf - Die Zuid-Afri- kaanschc Rc:publiek stcl hul standpunt baic duideJ.ik - Die toe- stand verg 011L1iddc llike tus,senkoms van In blanke ras.
HOOFSTUK II.
DIE BOR-"RE-VRYWILLIGERS IF ZOELOELA~ID: 27.
Cetewayo smcek die Boero om hulp - Die Vryvrilligers_ tref reeJ.- ings or.1 na Zoeloclano. te ge.an - Die samevrnr1dn:; v·an Grant vrord eers gewcrf - 1 n Comi tc vrord geld es om die leidir:g te necm - Die CoL1i to onderhand.ol met die vcrskillendc Zoclochoofde - Reels vir die ,rryvrilligei~ s - Kl~oning van Di:1i zo sloe - Die yyandigc houding van Usibebu - Usibcbu VJOrd verdryf - Sir ~:011.:ry :Buh-;er probecr
~1.ulp 1-a-y vir Usi bobu ·• Derby vrnier on UsJ.bc1:n,. t.e help - Houding van die Oesoetocs teonoor Oham cm di0 Rose:rvrc - :Die aantal Vry,;-ril·
ligcrs in zoclocland - Rusen orde heritel.
HOOFSTUK III.
STIGTilTG VAlcT DIE STAATJIE: DI~~ l''.1EUWJ! ?.EPUBLIEK. 44.
Die kwessic van beloning \?Ord aJ.ctucel - Die ooreGnkoms i.v.m.
-die afstand van grond,onduidelik - D:~0 Gror:d:wet vrord in werking gestel - Krogh en Grant help die zoo:1..oes ~JeYreeg om hul --rerplig- tings na te kom - Die proklaraasies van 16 Augustus 1884 - Plase ,.7ord ui tgemect - Daar bly, tc m.in grand vir die Zoe lo es oor - Die
Zooloes voel baio ontcvrode '- Schiel ·::,eyroer c1.at 3/4 v-an die be- -vmonbaro doel van Zoelooland · deur Boere· beset is - Schiel soek g1~ond vir Duitslend in zocloeland - Krogh en die grondkvressie - 1\!Ii tchell ·sc rapport J .•
v
.m. die grootte va:n die 1-Tieuwe Republiek - Werklike groottc van die gebied - Engelse gebruik grondkv:cssie as voorvmndscl om in te gryp - Dio Vrywilligers so cis was billik en rcgirerdig.HOOFSTUK IV.
STAATSLNRIGTING E1'1 J3Il'1":NELANDSE AArGELEE:NTBEDE
VA1T DIE NIEUWE REPU:BLIEK: 62.
Die, Cami te - Die Volksraad .. Die Ui tvoerende Raad - Die Regter- li,kc 1,fag - Die Vlag en Wapen van die Nieuv:e Repu'Jliek - Die Krygs.- :mag .. Die Grondregtc - Bronne van inkomste en belastings - Ratu- rollesake - Kerk en skool - Algomeen.
HOOFSTUK V.
DIE. NIEUWE REPUBLIEK SE STRYD OE ERKENNING: 73.
Sir Henry Tieier om Dinizoeloe to e~ken - Die Zuid-Afrikaansche . Republiek aanvanklik huivrcrig om hul te erken - Sir Henry Bulwer
.erkcn dat die toestand in Zooloeland verbetcr het,danksy die werk
·van die Vryvrilligers - Die eersto deputasie na Natal,misluk - Ver- . anderdo houd:i.ng van Sir Henry :Sulv;er en die Bri tse regering - St - Lucia ir die gedrang - St Luciab1ai v10rd dour Engeland geannek-
seer - Dui ts land protesteer ,r.mar hul aansprake word afgekoop - Die Zuid-Afrikaansche Republiek en die l:ieuwe Republiek dien ook
elk 1n prates in,dit y;rord sander rn.eer opsy goskuif - Sir Henry pro-- - beer die }Tieuvm Republiek ook in handG kry - Esselen gaan na Enge-
3.
land - Die Britse staatsmanne weicr om ~1.om to 01:.tmoct of sy staat te er ken - Stanley gene& om die lJieuwe Reputli ok te orken - Sir Arthur E:avelock nooi die 11ieuwe Repu1Jliek uit om to kom onderl1.an- del - Die Julie-samesprekings misluk - Die Ean1espr0kings is J:n Oktober hervat - Dit lei tot die ondert3lconine; van 'n ooreenkoms op 22 Oktober 1886 - Die Zoeloes se houdin~,probc8r hul verplig- tings ontduik - Sir Arthur Eavolock seker d~t Zoeloes nritse pro- teksie sal vervrelkom -Die Zoeloes Yerset hul l:ydelik teen die af- kondiging van die protektoraat - Die Nieuv,e Republiek beroep hul op artikel (iv) van die ooreenkoms van 22 Oktober 1886 - Sir Ar!<- thur Havelock ontduik In regstreekse mi-~,;roord - As Ifoyer aandring, dre ig Sir Arthur r.1e t opheffing van ko nsepko rnrens ie ... Druk vrord o:p die Zuid-Afrikaansche RepublJ.ek uitgeoefon om ::eyer die swye o:;>
te le".
HOOFSTUK VI.
EIJiITJE VA1'T DIE lTIEUWE REPU:I3:i~IEK: 103.
Die J:Jieuv,re Republiek verkies om alleen te staan - Na afskei- . ding vc:1n Zoe lo eland., versvmk die staat finansieel - l\[eyer yra
rnagtiging om aansluitJ:ng by die Zuic.-Afrikaansche RepublJ~ek to soek - Die ouer staat bereid or11 hul te ·rnrv:elkom - 1,Ieyer en S:pie·s word gestuur om te onderhandel - :Uie verdrae; van 14 September 1887_
Die Britse regering bereid ora die unic te cr~on - Uitbre1ding van die Londense Konvensie - Die vorenie;ing 1n '{Oldonge feit - Die po- sisie van '\rryheid as deel van die ouer staat ... Vryheid rrord deel van Natal - Die stryc. van die 3o er in dte ~:':J'.etn7e Re:publiok, net In fase in die nasionalistiese stryd.
HOOFSTUK VII.
DIE J'T~UWE REPUELIEK I Y RUH~R PERSPEKTIEF: 109.
Begeerte Yan Boer le iers om. 1 n e ie havrn -'ce bes it - Die Zuid- Afr ikaans che Republi ek 1.-rou hiordi o j:d0aal ~.rel'i?G senlik dev.r in
be sit te kom van die Niouwe Republiek - Krogh so pogings ,11y v701·d deur g;:ml.Joubert gosteun,misluk - Anneksasio v-an St Luciabaai
~rerongoluk die Bo ere-aspirasies - Engelso imr)erialistiese agita- tors gedetermineerd om :Boere van dio see wog te hou - Dio Engolse slaag in bul doel.
LYS VAN GERAADPLEEGDE WERFJi:
Ier
3:':lONllE: -125.KAARTE VAN ZOELOELA:t{D EN DI~ NI-:]JWE RJ:;PuilLLEK: 126.
VOORWOORD.
In die meeste geekiedenisboeke oo:c Su1d-Afrika,word net t er loops r.1elding gemaak I van die Republield.e s wat random die
·zuid-Afrikaansche Republiek ontetaan het.Die vraag ontstaan onwillekeurig,of die gebeurtenisse wat hier afgespeel het, clan vc:.n so rn.in belang was,dat daar net in die verbygaan meldi~g van hoef gemaak te wo7d.
'n DiGper studie van die gebeurtenisse wat gelei het tot die ontstaan van hierdie staatjies en hul verder geskiedenis, sal al dadelik toon.dat hier magte gebots het,wat die ver- loop v2.n die geskiedenis van en 3oervolk en Britse Imperial- i sme, tot 'n groat mate bepaal het.Vir bt>"ie van die belangrik- ste vraagstukke,kan hier 'n antwoord gevind word.
'
Waaromwas die bestaan.van.hierdie Republiekies so kort- stondig van aard?
Hierdie staatjies het ontstaan op gronde,deur boere op die grens,op cen of and.e:t wyse van Kafferhoofde vir gele~.verde dienste Yerkry,Die hande van die Zuid-Afrikaansche Republiek was so gebind deu:r die Konvensies van Pretoria en Lond.en,dat hul feitlik niks kon doen om onluste op,of net buite hulle grense, te onderdruk nie. waar hul regering nie mag ingryp he t nie,het groepies 3oere besluit,ora sake in eie hande te neem en 'n end te maak aan die kafferonluste en wanordelikhede.
Die Kafferboofde van hierdic streke het die imnenging,van die kant van die Boere,aanger,Dedig en verwelkom,veral d.eur .beloftes van a~stand van grond.
Dit was cgter nie net om grand of vee as beloning to ont- vang,dat 3oere as vrywilligers na die kaffergebiede getrek hot nie.Daar was nog 1n ander redc ook waarom. hul hul vcrplig govoel het om in te gryp.Die mense op die grcns was gowoonlik vocbocre en hullo het gewoonlik,as woivold skaars word,na die kafforgcbie'dc gctrck vir wciding.Kafforonlusto hot altyd nocilikhcid vir hicrdie r.a.ensc betoken.Om vccdicfstallo op groat skaal te bJstry,mocs kaffortwistc bceindig of Yoorkom vrnrd.
;.
Die :Bri tsc Rogering wat d.tc 3ocro Rop-J.b~~J:oko dio reg ontsc
)
hct,om in oprocrigo kaffergc~iedc,Juitc hul grcnso in te gr:y:p was m.c:1.ar al.to dHcwcls geneig1 om clio kaffers aan hul lot oor to laat.Sprclmnd. hior7an is dj~o kabolgrai·,'" vrn.t Sir Hor.iry Bulwer, Spcsialc Kom.,lissaris vir Zoe lo eland ,in ::Tovembe:r 1883:.van
Derby, Enge ls o :.:ini star van Kolo :ni o s :O 11t72..ng ho to Si:r Henry hct Derby om instruksios govra i .v .m.diG vmnordolike toe stand. in Zoolocland,na c.Uc vlug van Cotcvrayo, in Junie 1883.Dc:rby hot ocn on ander van Sir Eemy so voorstollc tor oplossing van die tocsto.nd oorwecg on kios dan die mo,k:::...ikstc uitvvog:;1 •• pro-
fairs." (1)
Die Britso Rogering was altyd rang vi:..:- onkostc vor~'Jondc aan 'n administrasio in ks.ffcrgcbi,}to .DJ G o:'.):.:rnbEu·c mcning vms d.io
kolonistc on in"boorlingc :110ot ·;:ict~1.2,J., nio gooc":.gosJ:ncl ;,iio~Aan
die Engolsc invlocd ir: clio ~:a,f::o:q::;obJ'.cdo "'o,.d:ou rnoos ·;rnrr,so- dat hullo daar handcl l<:an drywo on ind.j_o.:1 nodig::L:1 kar ... f;~'Y:P, in die binnclandso ac.ngclocnth-:ido van cUo gcbicd~Daar v;as ook altyd. die ::10ontlikhcid dat rnincralo in clio gcbiodc o:'!.tdol: k2,,n word on dan r,.10 ot Engcland die reg
llo,
on:. daci.:r o.,ci,r.spr e.akr:iaak.
Die Boorc,daarcntccn,hct altyd probocr om d~a kaffcTs ondo~
hul diroktc bohccr to plaas,om sodocndo to ~rnrg dC1.t d1-c 'JO-
skmvingsirr-rlood vmt v::m hul uitgaa.11,.meer llcilst.arn op die kaf- for s inwcrl-c, as vmt di t di o go,ral :r,rn t tic Engels
.
o vvas.So het die Zoclocs ondor clio :Boero in die tyJ. va.n Panda in vr.::d.o go- lcwo ,ondor cac Engolso. cgto:-,ho·c 1 :1 oo:::-1og noods2..aJ.clik gcvrord o:m Cctowayo to ondcrdruk.Sodo:r·t cEo tyd.,:i:1ot 1n toostand van vorwarring on chaos in zoclocland gohoo1~s. Waar die Engolsc vcral porsoonlilrn voordool bcoog hct~as hu1 in kontal<: met kaf~fors kon,daar hot die Boore die voogdyskap oo~ die inboor~
lingo aanvaar.
(1) C 3864 ~.225.
Die Zuid-Afrikaanschc Rcpublick hot die stigting van klcin ropublioJ..d.os op sy grcnso,om vcrskillendo rodes nio teonge- werk nio.Dic ondorvinding hot goloor,dat as die Boore optroo dan volg rus en vrcdc onntlddollik daarna.Waar staatjios op sy gronsc dan ook gcstig is,was die )fafferonlustc op 'n end•
As hullo nic mag straf en ingryp nio,dan moot van hul burgers dit rnaar docn on die kaffors dwing om hul ondorlingc twccdrag to staak.Vordor hot die 3oorolciors in die stigting van hier ...
die ropubliekics,dic moontlikhoid van gobicdsuitbrciding ge- sien.Hul sou dus die stigting van klcin staatjics corder aangcmoedig as bclet hot.
Die Britsc Imperialisr.10,vmt vcJ'.'al verantwoordclik was vir die snelle ondorgang van die republie~ios,sou nie graag sien, dat grond,wat hullo kon gohad hct,die oicndom van Boore word nio.Dan ook was die stigting van sulkc staatjics vir hul idcalc 1n gcvaar,omd.at hullo in so 1n geval afgosny sou wees van die hinterland, in watt.er rigting hul eie ui tbreid;ings-
planne gokoers het,Dit sou ook die handelswee na die binne- land in vreemdo hando stel en dit veral,mocs voorkom word.
Bowendicn,was daar in Engcland,altyd 'n scksie,wat besondcr
• bcgaan was oor die rcgtc van die kaffcrs,wat dan juis altyd b eskerr:.1 :moes word teen die gevmande ondcrdrukking van die Boere.Hierdio groep monse het die bestc gcbruik wect te maak van die binnelandso partypolitieke tocstando ter verwcscn-
1 iki:ng van hul wcnsc.In elk van hiordio gevalle ,kon die wens alle on wcrklikhe id word, as die Bo ere sc handowerk verdwyn, m.a.v,r.as dio gcbicd wat 'n afsondorlike staat govorm hot,
Britse ciondom word.
Daar was egtor nog 'n andcr rede vmaraan die v-erdwyning van die staatjios gcwyt moot word,Dit vms die bcloid van
Engoland om die Boero Rcpubliolw to omsingcl en in tc sluit.
Aan hiordio or.1Singolingsbolcid moet die Enollo ondorgarJg van die rcpubliokics voral gowyt word.
Die 1aeuwo Republiok -rms 2,.:i.n :r_ "tF.:.sap:pol tusson die Engel- so en die Boero,in diosclfdo si~ as Ste~.laJ_qnd en Goosen nio, miskion omdat die bir:.nela:::1.dso :;1ooiliJ.r.r.cdc hie:.~ hcelw2..t anders was en die Boero 1n lcs op die ~cstclike grons gelcor hct~Dio onderlingc struv.rclingc van clio kaffcrs hot in albci gcvalle gclci tot inmonging van die l{s.:-1-c, Yan die Bo0ro on die st:tg- ting van afsondcrlikc staatj:icsc:Oie ondo:tnoming op die Vi0sto--.
like grcns was 'n mislukki:r..g.C:p a.io Suid.~Oostclike g::ccns hot hul egter bctor gcvaar.
Watter fak-core hot hicr clic d,Jur3~a'?: g1-:>.goc?i;7at was die :Bocre se oogmorko i:,1Ct die stigti:og "'ra:.1 1 n 3-~G))l.J."blick?Hoc hct d~.e
El'l.golsc daaroiJ gcroagoor? wa .. , "no·c :i,""2-a:r ::,,.., die ondc:es'kcie landc agtor d.io skcr:ms pl2.2..sgcv:ir:.d·? Wr,.t, wc2.s dj,3 z.-,c:_oes so nouc..ing
oor d.i c Nicuwc Rcpubli cl': 11i c c:i c.-t.l:!". ~:: ·ge:puoli socrdo \vcrko nic.
Die Jubileum .. KonJJ11issic van Vryhoid,hot i:1 1934 1n brosjur-c ui tgogcc,wam:r:1-n~. di.a, g;eskie-denis· van· cl:t o Republ:!.ek kortli ks behandel word. ( 2
) Aclolf Sch:!.el,, ocn. -._ran die hooffigu.:re ender die Vryvd.llige::cs ,hot ook sy r..erinno:d::.:.88 t,3 bock gcstel in: n 23
Jahrc Sturm u~d Sonnensc:'lcin in Siid.afrik3.. a ( 3 )
:By die navorsing van die goskic5.0nis:i.n :roierdio werl{ kort- liks sac.1~ovat,is voral gGbruik gcm3.ak v.s,n d.ic ongepubliseor- d .:i dokUinontc on oorspronkJ.iko ~i'.lro nno van di o i'Jicuwc Rcpti.bli cl:
Graag wil skryn::ir hiorvnn, Pro~· J,, 1?. ·!1ng2l"brccl:..t, be dank vir sy
al sy bolangstol::i..ing on aamn.000.tgi.:1 6 , 0ok ',,:ens hy die porsonccl van die argiof to bctanx ~,riJ al lrJ.l vrionc:.cl:;.l:.:o hulp.
...
- - - - - . ..
,.. - - - - - - . ~·
( 2)Hicrdic brosjurc is v-oJ:al dio -r:01~1{ ~;an C.F.C.Emmett.Hy i.,vas die balju tc Vry:-1cid on 1:·_1i -;_rc:m clio 2:nspoksi-:;-Ko:mmicsics.
(3)Eicrdic work is 1n biogr~fio:bodocl vir Duitso losers.
HOOFSTUK 1.
TOESTANDE IN ZOELOEL.A.11]) VOOR DIE KOMS VAN DIE BOERE.
Na afloop van die-zocloe-oorlog van 1879 is Cetcwayo,wat as oorsaak van al die mocilikhedo beskou is,as st2.atsgevangenc na Kaapstad gestuur en daar i~ d.ie Kastecl opgesluit.Sy ver·
wydering het 1n algchelc omwentoling in die bcstuur van Zoe~
loclo..nd ten gcyolge gchad .• Hicrin moos nou .voorsicning gcmr,.ak word.
Sir Garnet Wolseley ,,,,Vc;t danrin _gesla.'1.g hot om na di0 cerste t crugsla0 ,di c stryd ten gunste van Engel and t0 laat afloop, het cpd.rag ontvb.ng,o:n·c.:dc in zocloeland to hc:rstel en vrcde te sluit.Sir Ga:i;ret mag tn d.apper k~cygsr.1an gewecs het,maar die
regte ad.ministrateu.r vir die reeling van aangeleenthod:e in Zoeloela.nd,was hy seer seker nic.Sy reelings gctuig dan ook hierva.n.Hy moos die ou Engc~se beleid,van vcrdeel on hoers in Zoelocland gaan tocpas.Dic binnolandse partypolitick het gocis dat die bclastingbctaler,nic red0. gogca mo0t wo1·d, om te objok- teer teen die bcleid. en reelings van die Regcringspaxty nie.
Daarby kom,dat Engcland nic die seggcnskap en veral nie sy in- vloedsfcer in Zoclocla.nd mag vcrloor nie.Om dit allos tc ver-
kry sou die poli tiek van verdecl en hears, die bcstc oplossing bicd.
Sir Garnet moos vredc met die Zoclocs gaan slui t1 nic omdat hy hulle goed gcken en vcrstaan hot nie,mr..ar omdat hy die slag van I sandhlwana .gcwcek hot~HY was destyds 'n popul-a-rc man in
Engeland.Hy hot die Britse prestige gored. Hy moos ook sulkc rcclings trcf,vmt Engcland sou vrywaar teen nog 'n Zooloo-oor-
( 1) log, wa t ,af gcsicn van di 0 hond.crdc mcnselewcs ,haar weer £4,922,141 sal kos.Om sy docl to bcreik1sou hy die Zoelocmag vcrbrokkel.
Cctcwayo r.oocs dus vcrban wo-rd1die gcbicd. vcrdccl en ondor vcr-- skcio hoofde gcplaas word. La:J.t:i~o administ:rasickostcidcm .. ' die Engclse bclastingbotalcr gcstort en in st&nd gchou,is dan nic nod.ig nie,cn Engcland bly tog oaas van die gobied.
(i)~A~n~ai
;o;i;t;r-1~8111-Dlii:
:;.~3~.~a;n;chn~l-dcur Dr-Lc;d;in sy: 11Ecrstc Annex.van Tvl11 :p247.
Zoelooln.nd is derhr.,1,,-,c in dortien afsondcrlike stroke vcrdccl, Grcnsc is somao..r oor die gcbiod vn.sgostel.Dio gostoldhcid van
•
die lruid,om van die bowoning daarvan nic ccrs te praat nic,is nie in ag gcncem nic,Mct die fcit dat die Zoclocnasic dour kaptcins regeor word,wat hul posisies crf on vcrowor,dat die hoofdc nic soma.ax aangostcl word nie, hot Sir. Garnet nie in ag gen"'H". nic.
Wat die re~lings van Sir Garnet nog verergcr hct,was die
• feit,dat sekore van sy vricnde,vcrraaicrs van Cctcwayo en die
Zoclocnas.i c, bolo on mo es Yro rd en di t jui s vir hul verr:aad,Daar was John Dunn, 1n witman,wat na Zoolooland. gogaan· en in die hoofstad van die Zooloes gewoon hot.Hy hot later die lowc van
'n Zocloc gclei en al sy besittings van Cctewayo ontvang.Hior- dio John Dunn,wat later in die oorlog,sy koning Cetewayo,dic rug tocgckccr hct,moes o,a.,.hoof .oor een van die gebiodo y,rord.
Jobn Dunn,van w:io die 11Natal Witness'' se: 11 ••••• not a single colonist in Natal has the smallest faith in Jobn Dunn~(2
)so vnls ch onbe t.roubn.nr was hy, dat selfs Cotowayo vra, oL'di c EngeJ....
se nie broig is,dat hy weer 1n dubbelspel sal spool nio.Hierdic
I
man is later o .a. dcur di c "Aborigines Protection Society" aan- gckla, dat hy wa:pens aan die kaffors lowcr,en dit,, tervzyl hy 'n agent in Zoeloeland wa.s.Sir Henry Bulwcr noes die vmarheid van hierdic beskuldiging erken,rnaar vocg by dnt die kriticke toe- stand in Zocloeland,sy vcr:dcr aanstelling rcgverdig. (3)
John Dunn hot as amptenaar die Zocloos gcwapcm,as sy onder-- dn.an,Cetewayo verraai ••••• 11 his appointment as Chief Resident in Zululand is a shock to civilization.His ways arc Zulu ways;
his associations,Zulu associations;his very habits of thought imbued with tho Zulu c.haractor.A vvhito man,who,for twenty years or more has lived the Zulu lifc,woddcd Zulu wives and chosen their society in preference to that of such women as a white man should love and honour,is not the man to represent the Q,uccn of England in a nation of savages." ( 4)Tog is hy ge- skik gcag om as hccrocr in z·oclocla.nd to a.goer.
.-
-
... .... .... .,.-
... .. ...-
..... - - - - - - - -
( 2) C 248 2 p. 2 7 4. (3 en 4) C 2222 p. 104.
10.
Usibebu, 1n ondorkaptcintjie,was 1n andereen,wat aanspraak kon maak op Sir Garnet ee erkcntlikhei d.. Ook hy ,hot ey ko ni ng vcrraai en die Engclse prestige help red~Daarom moes hy die ondorskoiding to bcurt val en die bcloning ontvang,om as, hoof aangcstcl to word.Hy is dit werd,omdat hy lojaa.l toenoor die Engclse is.Of hy wel dcur.. die zoelocs gecer en erkcn sal word_, is van minder belang.So ook moos OhcUYJ.,nog 'n verrnaior van sy volk en koning,as Engclse vriond en bondgcnoot,boloon word. Die
fcit,dat hul maar hoofde van kloino~ Zoeloekralc was,hct nic saak gcmaak nic. Hulle was en sou die Engclse goodgesind wees on bly.
So jruiuncrlik kortsigtig was Sir Gn..rnet dat hy Dabulai~anzi,
1 n halfbro or van Cot0vm.yo ,ao..nvo 0rdor en hold van die slag to Isandhlvmna,r.a.et sy volgelinge ondcr die toesig en bohcor van John Dunn plaas.Undabuko en Umnyamana, 'n bro or en hoofindocna van Cctcwayo rospektiowelik,kom ondcr die hecrskappy van Usibo-
( 5) bu. 'n Gedoeltc van Umnyamana se v-olk hot ogter ondcr Oham gcval Hiordie zocloclciors het dan ook uit die staanspoor gcwcior om die aangcstclde hoofdc te erkon,oL'om hul o..an die gcsag vnn die bogunstigdo knpteins to ondcrworp.Dio a.c1.nhangcrs van Cctcwayo hot hicrdio ae..ngcstcldo hoofdc gcha.c1.t en van hullo gcpraat as hondc:(6
)Dit is dus duidclik dat Sir G~not,in sy ywer om 'n blywcndc vrcdc te vorsekcr,die ou volkstro..disies en gewoontcs, asook die oorgccrfdc rcgta vorontagsaam het.Hicrin hct hy hom juis misgis,want dit ontbreck nou aan 1n sentralo gesag,waaraan die Zocloenasie so 1n groat bchocftc gchad hot.Die hcle tocstand was onbcholpc en vcrwo..rrcnd.Die Zoclocs kon nic bcgryp waarom die Engclsc nou so optrcc nie.Engolsc soldatc hct hul verslaan en nou word vcrraaiors bcloon on met gosag boklec.
Sir Garnet so bodocling vR.s skynbaar,om tcrug te kocr na die stamrcgering in swang ondcr die Zoolocs,voor die hccrskappy
van Chaka.Dic zooloos het hiordic rcclings cgter nic so vcrstac.,n nic.Hullo hot van die vcrondcrstolling uitgog2..an,dat die Engel- so die hoogste gcsag hot,as govolg vo..n die oorlog on die aan-
(5) C 3705 p. 97. ( 6) C 3 616 p. 5 4.
11.
stalling van die dcrticn hoofdo hot hullo in die lig bcskou.Dic zoclocs v.ras nic moor aan so'n stamrcgcring gcwoond nic,mct die gcvolg dat knptcins vmt core groat aansien gonict hot die gosag van die aangcstcldc hoofdo,wat vroo~r hul ondcrgcskiktos was, nie vwu crkon nic.Dit hot vcrn.l tot godurigc ondcrlingo wrywing en stambotsings golci.Dic kralc hot mek~ar bcvcg,omdat die con op die andcr so grondc vcrskyn hct.Umnynmana se volk hot hul l.:i.ndc al die jarc ongchindcrd bcwcrk,nou vcrskyn van Usibcbu se aanhangcrs en eis die landc.Hul kaptoin is tog hoof van die go- b icd. Di c gcvolg Yras bot sings.
Dat die Engolsc van die aangcstcldo hoofdo vcrwag hot om die rus en ordc to handha~f,sprcck uit Sir Henry Bulwor sc bcskou- ing yan die rcc'lings.Hy skrywo: 11 Tho settlement of 1879 did not retain the authority of the :British GoYt over them.Thero vrnrc strong roaso ns at that time against our taking this course and we purposely abstained from establishing our rule or our authority.We did not then retain tho paranount and supreme
authority tn our hands,rui.d this b0ing tl10 casc,thc question is,.
wh~t did wo do ~~th it? As I understand the settlement of 1879, the intention was to place that power :5.n the hands of the ap ...
point cd chiefs. '.i'he country vvas divided into thirteen separate and independent territories over each of which was'. :plac;cd a ehiof and 1 t 1ras svidcntly .I think, the 1ntont1on of tho settle•
mcnt that each chiof should have the paramount and supremo authority assigned to him,limitcd,indcod,by the conditions we imposed and controlled in some degree by,the influence we might b c able to cxcrci sc throUGh r'nr Rosi dent. 11 ( 7
) Die verantwoorde- li kb.eid van die administrasie ·word dus op die skoucrs ""tan d.ie
aangesteldc hoof de gclaaJ~ .Die praktyk hct al ho cl gou gcwys dat die invloed wat die Engclse wou uitoofon dour hul Resident, maar heel goring was. Al wat hy kon do en was om rapporto op to
stel.Hieruit hot veral sy magtoloosheid gcblyk.Vordcr was dit spocdig duidolik dat die hoofdc nic vcrstc:.1..c."1.n hot dat die Engel- so nio die op:porgosag in zooloelancl vrou l1E'..ndhaaf nic.
(7) C 3466 pl34.
12.
Hicrdic re clings, staaf vcral con vcrmoedc, dat di c Engelsc etaatsmannc n~l.baic onsimpatick was, tconoor die Zoclo,.:is as
'n afsondcrlikc nasic.Uit hul houding on o:ptrcde kan afgclei word,dat hul nie bcrcid was om 1n duur ad.nlinistrasie op hul nek to haal niqZoclocland was nio gcskik gcag vir kolonisasie on
daar was nic mincralc nio,dnarom is die strcck van minder bolang.
Tog wou hul allc soggenskap in die gcbicd bchou,indicn dit later nodig mag word.
Die opcnbaro pcrs hot hom baic sker:p teen die roclings uit- golaat.Die Natalee kolonisto hot al 'n bictjic ondorvJ~nding op- gcdocn, wat kaffors bctrcf.Hulle was baic ontcvrede met die rccl- i ngs.Daarby kom dat hul hul daarvoor bcywer he:'; om Zo Jlocland ingclyf tc kry.Dic 11Capc Times" skryf dat daar groat ontcvrodon- hoid bcstaan i.v.-m. die re clings. Die artJ~lml lui: 11Sir Garnet Wolseley was probably acting under instructions in ·mal::ing peace on a 'barbarian basis, such a poac o,ho'\7ovcr ,11£,S no guarantee for continuance, but on tho co ntrc.ry, a11 i nhercnt vrcakncs s forbtddi ng any hope of pcrmancr.cc.A, e.avn.r::,.:i nation is noy.r divided into a number of savage natio::-·s,eaci:.. loaning to the other vvith all th) force of coL~non blood and corm.11on traditions,whilc to check tho impulses of that force there is absolutely nothing beyond the i ri.flucncc of two or t:r...roc :Sri tish residents, unsupported by armed , rctinuc,and clothed with no more than a shac~ow of authority.And .
as the embodiment of British civilj_zation o.nd as Ecr Majoste~, the Q,uoen's own representative in Zululand,is placed Hr John Dunn, Cetywayo 'sold friend and companion,and the father of a very
( 8) large nur.11ber of Coty,.,-myo 's people. 11
Ook die "Natal ,.:Vitnoss11,hot onomwondo to kcnno gcgco wat hy Yan die rc&lings dink: "Tho settlement of Zululand means simply
tho appointment of a dozen Cctywayos with a white man to look ( 8)
after thcm,who is a Cctyvmyo in all but colcur.11
Die uitworking van die rocHings hot nic 12.nk op hom laat wag nie.Umnyamanp.,Unde.buko en Dabulamr.nzj_ wou nio die gcsag van Dunn,
- - - - - - - - - - - - - - - - -
p. 2 74.
Usibebu en Oham erken nie. 'n voortdurende stryd het,soos verwag kan word,losgeba.rs.Die ZOeloee het hul daarin verlustig om,me- kaar uit te roei.In Augustu~ 1882,rapporteer Osborn,Naturelle,,,,.
Kornrnissaris in Zoeloeland,dat Oh.am 'n groat rnenigte van die Aba- kulusi ,per soonlike volgelinge van Cetewayo ,naby die Transvaalse grens,ver:ioor het. (9) Ook Umnyamana se volk het Oham gevrees.Hulle het hulle krale verlaat en in die berge skuiling gaan so ek. Undabu- ko en van sy volk is weer deur Usibebu verdryf. 'n Reisiger wat des ...
tyds deur Zoeloeland gereis het, skrywe aan Campbell, 11Ad;nini strator of Native Law in the Lower Tugela Division~die volgende i.v.,~.
.
ct, etoestand., soos hy di t gevind en gesien het. "All the Zulus thought when they came under English protection they would have peace and qu1. etness through the land, but to thet r astonishment they find more bloodshed and slaughtering of human beings under the English pro- tection than was ever known when their Kings vrere J~n power." ( 10) Ondergeskiktes het nou hoofde ge1vord en dit is die vernaa.rnste oor- saak vir al die bloedvergietJ:ng.Hierdie reistger het dJ:e hele ge- bied daurkl~uis tot aan die Pongolo.Sy bevinding is,dat die oorgrote meerderheid van die Zoeloes verlang dat Cetewayo in sy ou posisie.
herstel moet word.
Die amptenare in Zoeloeland het al he.el gou met hul hande in hul hare gesi tJ omdat die to estand hande uJ. tgeruk het. Op 29 lfoi 1882 reeds,het Osborn al geklae in 'n rapport,dat die toestand oriuithou- baar word.Selfs die aangestelde h9ofcle klae rlat die toestand hande ui truk.Soos Osborn se: ••• 11these boundartes are now as if they never existed, the people disregard them and araed bodies collect from all
t ' t' t f t th ' t d h ·. f 11 ( 11
) G ' par s W1 .nou any re erence
.
o e appoin e ~ c_ J.e s. -roepies gewapende Zoeloes het rondgetrek om moord en diefstalle te pleeg.Oor en weer het die twistende partye mekaar se volgelinge vermoor en die krale afgebrand.So rapporteer Colenbra,1der op, 6 Junie 1882,
( 12)
dat Oham hom klaarmaak om Umnyamana en T,Jnda;Jul:o aa.n te val. Op 17 Junie val die Abakulusi onder aanvo e1~ing van Ur,iguni weer Ohari1 se ge - bied binne om hulle te wreek~l3
)Kort daarna in Augustus,het Oha.r~
weer dood en verwoesting and.er die Abakulusi gesaai,
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
(9) C 3466 p.171. (10) C 3466 p .. 14.(11) C 3466 :p.43.(12) C3466 p 47.
(13) C 3466 p 51.
Oham het op die Transvaalse grens gewoonoDit is dus maklik te verstaan,dat die gedurige onrus die Republiek baie las moes
g egee het.
Die Zuid-Afrikaansche Republiek het die Wolseley-reeling ten sterkste afgekeur.Die beleid van die Engelse om die kaf- fers onderling te verdeel kon hulle nooit goedkeur nie~Hulle het geglo1dat die blankes die voogdyskap oar die naturelle
•
moes:aanvaar en dat die kaffe:.~s onder hul direkte beheer moes staan.Wat hul voorsien het,het dan oak werklik gebeur.
Op Komdt.-Genl.P.J.Joubert se skouers het die verantwoorde- likheid gerus om te sorg vir cy staat se naturelle-aange•
leenthede.KaffermoeL:.ikhec:e moes hy ondersoek en oplos.Hy mo es dus na die grens ~aan om die to estand aan die Zoeloela..Dd•
se grens te gaan ondersoekoin Junie 1882,1-1et··sy besoek aan di~
streke,rapporteer hy aan sy reger5.ng7dat d.ie toestand by die dag versleg. 11 Zoovele Zulus ZY,:".1 va!" tyd to-!; tyd va..'11 a.lle s be-
.
( 14) roofd en geplunderd, en zor:C:.e:::- eenig middel van bestaan, 11 d.at hul na die Republiek ~,lug vir reiligh,3ici en om kos te ·bekom.
Om hi erdi e kaffers terug te stuur, sou net een gevolg vi::- hulle he, 'n gewisse dood.,Dit alles,s!.cryf die Koudt4-Genl..,r~et hul te danke,,aan die verkeerde beleid van die Engelse in•Zoeloeland.
Voor die verbanning van Ce"'jewayo ,was daar maar min Zceloes in die Zuid-Afri kaansche Republiek, nou stro om hulle by die hond3r- de oor die grens.Hy beve-el aan,dat die Regering moet protesteer teen die v·erkeerde Engelse beleid en dat hul :moet aandring7op die vrystelling en herstelling vg,n Cetewayo.
Die Zuid-Afrikaansche Republiek se Uitvoerende Raad het ge"
voel,dat hul moet handel op advies van hul KomdtG-Genl.en dien dus 'n prates in,Hul klae dat hul baie moeite en las het van
Zoelces wat uit Zoeloeland na hul grondgebied vlug..A.s oplossing dring hul aan op die loslating van Cetewayo.
Die Hoe Kornmissaris,Sir H.Robinson~stuur dan op 8 Augustus·
1882,die·volgende nota aan Kimberley,:Brttse Ihnist.e1' van Kolo- (14) C 3466 p.128,
15.
nies: 11The Transvaal Govt.request me to bring to your notice the lamentable condition• of affairs in Zululand,which they state is causing them great diffj'.culty upon their Eastern bor- der, and urge that the only way by which peace and quJ~et can be re-ests..blished is by the restoration ofoctr,.·qo,wlt.i~~lth<,.f" ~~ ..
quest,in the interests0,of humanity may be done as speedily as possible. 11 ( 1 ~)
Daar was ook ander persone,wat vi-r die herstel van Cetewayo hul beywer het,omdat ook hul1hierin die enigste uitweg gesien het vir die oplossing van die toestand,Iiiskop Colenso en die
"Aborigines Protection Soctety,11 het ook hul bes gedoen vir die vrystelling van die gewese Zoeloekoning,Op bitsige ·wyse is Sir Henry Bulwer en sy amptenare wat 11.ierdie beweging be:veg het,aangeval in die openbare pers.
Cetewayo is deur hierdie mens~ na Engeland geneem,waar hy deur sy kalme houding,die si~npatie van die ·Bri tse volk gewen en die martelaar van sy tyd geword het,Hierdie besoek het oneindig veel bygedra tot sy uiteindelike loslating.Ondertussen het die
toestand in:-zoeloeland nog steeds versleg.Die Britse Regering moes uiteindelik swig voor die druk wat op hul uitgeoefen is, deur die vriende van Cetewayo en die chaotiese toestand van
zoeloeland,
Sander teenkanting sou dit egter nie geskied nie.In Natal ~ en Zoeloeland,was mense,wat die terugkeer van Oetewayo,mc al- leen nie begeer het nie,maar ook gevrees het.Sy terugkeer sou wel 'n einde maak aam die chaos,maar persoonlike belange het swaarder geweeg.Sy verraaiers,het sy wraak gevrees,arnptenare in Zoeloelandb,1fu1.8rsalarisse en baie koloniste van Natal sy grondgebied Bulle opposisie het egter niks gehelp nie,nog in September is b eslui t om Cetewayo terc.~3 ta s tuur en die Hoe
Konmi ssaris het opd.rag gekrJJ om d:J: e ZUid ... Afrikaansche Republie k hi~van in kennis te stel.(16)
... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
_ ,( 15 ) C 3 4 66 p • 7 8 • (16)
,o
3466 p.129.Sir Henry Bulwer en veral NataJ.,het die terugkeer van Cete- wayo met alle mag teegewerk.Vir Sir Henry1 het di t beteken die ontstaan van allerlei netelige en lastige probleme., indieh die o u re~lings herro ep word..
wa
t moes van hul gunste linge: Dunn,.
Usi bebu en Oham word? Hy kon hul tog nie so nder meer in die steek laat nie? Hy wys die Koloniale Sekretaris daarop,dat Wolseley die.aangestelde hoofde beloof:het dat Cetewayo nie sal terugkeer nie.Alleen hierdie belofte het hul beweeg om die
( 17)
aanstelli ngs te aanvaar. Wat :r:io es hy nou aan hulle; s~?
Vir Natal het die terugkeer vn.n Cetewayo die verl~es van 'n groat stuk grondgebied beteken. Hulle het die inlywing van
Zoeloeland voorgehou as die beste oplossing van d.ic hele toe ..
stand.Hul het petisies o:pgestel en deur cllnsende 1~1e,~se laat teken,waarin gevra word om die anneksasie van Zoeloeland.(18)
Sir Henry was egter van :.-i1ening dat Fatal nie by magte was,
·oB die administrasie van zoeloeland op hom te neem nie,daarom wou hy dit voorkom.
Na 'n bespreking van die toestand ~ora. ook hy tot die slot- som: (1) "That i t offers the best solution of the Zulu problem.
(ii) That i t is the ·universal wish of the Zulu people.(iii)
•
That if~'wa ·do not restore him,we · shall be involV'ed in another
{19)
Zulu war, .. 11 Oo:k hy besef dat di t die beste :ui tweg bie:d.
Sir Henry :Bulwer: het nou, 1n pr.agtige geleentheid gehad on1 die situasie te beredder,nie;net vir~ 'n t ~ nie,maar blywend-.
Veel goeds moes-Cetewayo egter niecvan Sir Henry en sy amp- tenare verwag nie,daarvoor was hulle ,ham te ryandiggesind.By dit alles K.Om~dat Sir Henry,sy Engelsgesinde bondgenote nie in die steek sal laat nie.Usibebu het al dadelik geweier om onder· Cetewayo te staan.Hy het ondertussen ondervind wat di t beteken om onafha.nklik te 'Wees.Sir Henry wou graag in sy reeHings,alle :partye bevredig.Vir Dunn en ander vlugtelinge., is voorsiening gemaak deur die skepping van •n Reserwe.Hier- heen kon almal,wat die gesag van Cetewayo en Usibebu nie wou erken nie, 1 V'lug.Hierdie reeling was ook bedoel om Natal
- - M - - - - - - - - - • - - - - - - - - - - - - - - - - - -
(17) C 3466 p.l. (18) C 3466 p.133. (19) C 3466 p.142.
t egem.oet te kom. 'n Gedeel te van sy oortollige naturelle-bevolk ..
ing kon nou daarhe.en ver:plaas word.Oham het egter verldes om Cetewayo te erken.
Die groat fout.van 1879 is herhaal.Dit ontbreek weer aan 1n sentrale gesag.Daar is nou net drie Lp.v.-dertien gebiede,maar Usibebu,die groot vyand van Cetewayo.1 bly 1n onafhanklike hoof.
Hy moes as 'n soort magsewewig teen Cetewayo dien.Die bedoel- i :ng is duidelik,verdeel Cetewayo se mag en hou hom in bedwang.
Gebruik liefs sy eie mense om d·it te bereik.Die Rese1·we bly 'n Yeilige toevlugsoord vir onderdane, wat Cetewayo se straf en tugmaatreels, toege:pas volgens naturellegebruik, w:il ontwyk.
Van uitoefening van gesag en handhawing v~n orde onder die om- standighede,deur Cetewayo,vras daar nie juis sprake nie.
Di t was nog nie al nie.Die dwingeland e:1. swart tiran se mag mo es soveel mo ant lik i ngekort word. Cetevvayo kry net 'n gedeel••
te van sy grondgebied terug.Hy moet hom Yerder verbtnd,oiT ~ie 'n leer op die been te bring nie en om alle geskille wat raag ontstaan,aan die arbitrasie van Engeland te onderwerpo 1n Resiw dent sou by ham bly ,om sy akti wi tei te dop te hou. ( 20) Veel v·er~
troue is dus nie in hom gestel nie en hy is maar net met die s·kadu van sy ou gesag beklee.
Veel goeds kon uit die reeling nie voortvloei nie.Die land is verdeel,heeltemal willekeurig verdeel,nes in 1879.Die Natu- r elle -Komm.is saris van Natal rH• C ffShepstone, skrywe op 16 Mei 1883-;aan Sir Henry,dat dit hom tref,dat daar weinig aandag ge- skenk is aan die wyse waarop die volk die land bewoon het.Dit skyn asof die grenslyne sommer oor die geried getrek is,sonder om vas te stel waar die verskille:1.de kapteins se volgelinge
( 21)
woo n. 86 het di t voorgekom dat van Umnyamana se volk o nder Usibebu geval het.Hulle wou sy gesag nie erken nie.Op sy beurt wou hy hul weer. verdryf .Van Dabulamanzi en Undabuko se volk het weer op grondgebied ge,goon, wat dee,l van die Reserwe Yorr: ••
Oha.m,heerser oar 1n g1~oot stuk grondgebiec~,het uiterlik die
(20) C 3466 pll3. (21) C 3705 p.97.
gesag van Cetewayo erken,maar in werklikheid het hy die uitoef- ening van daardie regte, sover moontlJ~k en di t vir ham veilig was,verontagsaaJ.n.Hy was mos self al 'n onafhanklike heerser.
Cetewayo het ook nog glad nie vergeet dat Oham,Usibebu en Dunn hom verraai het nie.Hulle is nogtans deur die Engelse beloon.
Hy en sy hoofindo enas he t. begrypliker"V11yse wraakgedagtes gelrnes- ter.Usibebu het al heel gou hierop gereagoer en 'n dreigende houding begin aannocm.Cetewayo het baie gegriefd gevoel.Teen b iskop Colenso klae hy ,dat hy slegs die helfte van sy oorspronl-c-
like gron~ebied teruggekry bet en dat hierdie deel1dte swakste
. (22)
in Zoeloeland is,rots- en moerasagtig.
Lank sou dit nie goed gaan nie.Aan die een kant was Usibebu besig om hoer aspirasies te koester.Hy streef na die verdrywing van Cetewayo, sodat hy alleenheerser van Zoeloeland kan word.Aan
die ander kant, was Cetewayo en sy indoenas,vol v-.rrewel en haat j eens sy vroeere onderdaan en Yerraaier ,maar tog magteloos om iets te begin.Usibebu was al heel gou besig om hom voor te be- rei vir die naderende stryd.Hy het 'n groot impi op die been ge- bring,terwyl Cetewayo magteloos was om hom te verdedig.Hy moes hom volgens opdrag,stilgedra.Dit was egter veral die pogings - van Umnyamana, Undabuko en Dabularnanzi ,wat so graag hul koning
in sy eer hers tel wou si en en hul graag op hul vyande wou w:reek_, wat aanleiding tot die uitba.rsting gegee het.Waar grense so on- oordeelku.ndj_g en willekeurig oor die gebied getrek is,is daar altyd geleentheid vir wryvring en botsin..gs.Die onderlinge struwe- linge het al dadelik weer losgebars en geleidelik in velheid en
.
om:vang toegeneem.
Op 29 Januarie 1883,is Cetewayo deur Sir ThShepstone,as ,(-.-· · konin..g gekroon. 'n Uaand later reeds,klae hy teen die Resident R.F.Fynn,vrat by ham gewoon het en horn. moes' op:pas,dat Usibebu horn bedreig.Hy vra clus om beskerming.Sir Henry antvmord hierop, dat hy nie glo dat Usibebu so-iets in die mou voer nie.Hy ver-
( 23) d ink egter vir Cetewayo en beveel ham or.1 hom stil te gedra. .
- - - -
~- - - - - - - - --
(22) C 3864 p.l. (23) C 3616 p. 67 en 106.
Sir Henry wou nie glo dat sy magsewewig sulke aspirasies koes- ter nie. Cetevmyo se ver:m.oede was reg.:Oie Yersameling van 'n impi in Usi bebu se kraal was teen hom gemik. In April 1883, vaJ.
Usi be bu Cetevra.yo se gebi cd 7Jinne en voer van sy vee, yrouens en kinders,as buit weg.Al antvroord wat Cetevrayo van Sir Henry kry
( 24)
is 'n beyel om horn. stil te gedra. I-Iierdie handelsv;yse moes die Zoeloes en veral Yir Cetewayo diep geskok het.:Oie gevolg was1 dat hy al sy Yertroue in Fynn en die Engelse Regering ver- loor het.Aangemoedig deur die sukses van sy eerste s-crooptog, het Usi oebu al hoe dreigender geword.Kort hierna voel Cetewayo hom genoodsaak om weer vir Sir Henry op sy vyand se dreigende houding te wys en om hulp aan te klop.Sir Henry antwoord egtor
( 25)
dat hy verniet bang is Usibebu sal nilrn :maak nie. Nog in die- selfde maand,Julie 1883, verras Usibebu Cetewayo by sy hoof- kraal, Ulundi.~-an verslaan horn gehoel-en-al. :Oie vrnerlose CetewayQ.
moes na die Reserwe vlug vir veiligheid. (26)
Sir Henry moes geskok gevoel het.Hy het dadelik 1n opheldering van Osborn geeis.Die skuld is op Undabuko gepak.Hy sou die op- stoker en aanhitser wees.Die Boere wat oor beti~oubare bronne van informasie beskik het,was van mening dat Usibebu net soveel
(27)
slruld aan die saak het. Sir Henry het homself verc~tskuldig deur te beweer dat Usibebu 'n onafhanklike hoof is,deur die ,Re•
gering aangestel.Hy moet dan persoonlik verant...-roordelik t;·ehou word vir sy dade.Redeneer egter soos hy wou,geen o:pheldering kon sy mis:plaaste vertroue in Usibebu en sy wantroue in Cetewayo reg-
(28) verdig nie.Hy probeer nou die blaam op Usibebu le.
1eiet Cetewayo in die Reserwe, het die toestand van onrus nie ge-
e
indig nie.Usibebu het hom nou magtig gewaan en wou sy gesag nag verder uitbrei.Hy wou die hele gebied van Cetewayo inpalm.Cete- wayo en sy verstrooide volgelinge het weer op hul beurt die ver- owerde terrein probeer terug vlin. Oharn het :10m verlustig in die to est and. Hou dat sy vyand, Cetewayo, op die vlug geslaan het ,het(24) C 3705 :p.31 en 32. (26) C 3705 :p34. (27) C 3864 pl22.
( 28) E.R. 66 •• Esselon se Memorandum.
ook hy,impi 1s uitgestuur om te moor en te roof en Cetewayo se valgelinge nog verder te verstrooi.
Alhoewel diep in Usibebu teleurgestel,kon Sir Henry tog nie na•
laat om. nog vir hom party te trek nie.Hy is nie tot verantwoord-- ing ge11oep nie e1;- is ook nie beveel om sy strqoptogte te staak nie.Die toestand het by die dag versleg.Die inboorlinge het hot en haar gevlug om die \v.raak van Usi bebu en Oham. te o ntkom. Krale is· afgebrand,landerye -verwoes en die:·volk moes vir skuiling na die berge vlug.
Ter oplossing van die moeilikheid,wat in Zoeloeland ontstaan het as gevolg van die vlug van Cetewayo,dien Sir Henry J3ulwer op 16 November 1883,die volgende voorstelle in: (i) "Re-instate- ment of Cetywayo. (ii) To recognise Usi :Jebu as by right of con-
quest. (iii) To leave the country to its elf. (iv) Tc extend. the principles of the Zulu Native Reserve Territory over the country as far as the 3lack Uliwolo~i River.UsibebuTs authority being made paramount on the other side 'Of. that n~ver. (v) To establish in the place of Cetyvmyo his son Dinizulu,a.minor with a British
( 29)
Resident~ In l.g.geval,moet Cetewayo verban 'NO~d.Die voorstelle toon,dat Si11 Henry hom nie baie bekornmer oor Cete\vayo. nie.Verder is'.·dit duidelik,dat hy nog nie geleer het1vmarom hul nie-,daarin kan slaag, om orde · en rus in Zo elo.eland te hers tel nie. Hy bly maar vashou aan sy beleid van verdeel en heers.Usibebu 1:,ly ook nog steeds die gunsteling. Watter vo-orstel ook mag aangeneem 1NOrd
1
Usibebu en sy posisie word gehandhaaf.
Die Koloniale Kantoor het dan ook die voorstelle sodanj~g ge- vind, dat hul nie tot 'n defin:f.tiewe besluit kon geraak nie.Baie
kosba.re tyd het verlore gegaan,o!Ildat hulle genoodsaak was ,om keer op keer,om verdere en meer besonderhede te vra.Hierdie na- vrae toon,dat die Koloniale Kantoor nie, 'n,vir hul aanneembare uitweg,kon vind nie.Eers vra hulle,of -hulle nie maar vir Dinizoe-
loe koning kan maak nie.Direk daarna vra hul weer,of Sir Henry nie ie,:mnd anders kan voorstel ni e. Dt!,n verneem hul we er, watter
( 30)
party die sterkste in zoeloeland is.Van sy kant,kon Sir Henry (2(29) C 3864 p. 223. ( 30 ) C 3 8 64 p • 2 3 6 •
Zl.
maar nie daarin slaag,om 'n bevredigende voorstel in te dien nie, Die eksperiment met Cetewayo was nie 1n sukses nie.Hulle wou dus nie graag 'n herhaling hiervan he nie.~sibebu was,in die oe van Sir Henry,die aangewese persoon,maar hy,kon nie daarin slaag om Derby tot sy keuse oor te haal nie.Terwyl die saak aansloer na die einde van die jaar,heers daar die grootste verwarring in Zoeloeland en is die Zoeloes besig o:m mekaLr uit te roet.
Op 24 l'Jovember 1883, word Sir Henry nogmaals gevra wat hy sou (30)
aanbeve-el. Sir Henry, wat ~ar al te graag vir Usi bebu ·wou beguns- tig,gee aan die hand dat die Reeerwe uitgebrei moet word tot aan die Unvolosi en dat Usibebu oor die res aangestel word.Die Kolo-- n1ale Kantoor se antwoord hierop was:'' The reetoration of Cety ..
•,;vayo by Her I:Iajesty's Govt. was not desirable and Her Eajesty's Govt.were equally unvrilling to approve a.:.'1. extent.ton of the Reser ..
ve,preferring,J:f possible,to allow· Zulus to manage their own af ..
fairs. 11±-if~)lief en leed van die Zoeloenasie was dus van weinig belang;en tog was die Engelse bemoeiings die grondoorsaak van al die ellende.
I
As 'n laaste toevlug,vra die Koloniale Kantoor,watter party die sterkste il':l,J.n zoeloeland.Ook wou hulle weet watter kaptein, by 1n volkstemming, die meeste stemme Op hO:'.l SOU verenig .• _
Op
27lJovember 1883, an two ord Sir Henry, dat die :partye .ewe sterk is en dat die Zoeloes nie hul kapteins kies nie. (32) Die bet'3luitloosheid
~
van sy hoofde,moel':l hom moedeloos gemaak het.Sy voorstel wou hul nie aanneem nie en tot 'n eie besluit kan hul nie geraak nie.Die toestand kon geen uitstel meer gedoog nie,dus stuur hy op 11 De--
•
s ember die vo lgende kabelgram aan Derby: 11 Submitting for serJ: ous consideration that whatever may be the-fimu decision as regards the future Govt.of Zululand,the removal of Cetywayo from the
( 33)
Reserve is an absolute necess:;.ty,11Ook l'1i.erdie noodoproep het g'n reaksie van Derby uitgelok nie.
Die Im:periale Regering het volgehou met hul beleid van afsydig~
heid. 'n Volle jaar later in lJovern.ber 1884,selfs na die verskyn-
(30) C 3864 p.236. (31) C 3864 p225. (32) C 3864 p.225.
(33) C 3864 p.236.
ing van die Vrywilligers in Zoeloeland,het hul nog steeds voet- by -stuk gehou.Sir Henry kon dus nie help om te klae oor die
situasie en sy hoofde se beleid nie.Hy het heeltemal verlore ge-- voel,daarom skrywe hy aan Derby: 11 It is difficult fO:t me in view of the deci~ion of Her Majesty's Govt. not to interfere with the Zulu Country beyond the Reserve ••••••• to express an
( 34) opinion~
William Grant,die Natalse Verteenwoordiger van die 11A1Jorigines Protection Society11,was dus ten volle geregverdig om in 1n
brie~.aan :i~ej.Colenso,op 26 Augustus te skrYV(e:1:To look to,or expect hel-p from England would ha,re been nothing short of mad-
{ 35~
nes
s."
Engeland kon maar nie tot 1n definitiewe beslissing geraak nie.Vir maande het hul na 'n geskikte heerser gesoek.In die ge- heir.1 het hul skynbaar gehoop dat die moei1ikheid vanself sal op- klaar .Hul beleid van:laat dinge ontwikkel,het,in hierdie geval nie ve:rbetering nie,maar verslegt:i:.ng meege'bring,van 1n uiters verwaarlo o sde saak.
Op 22 Januarie 1884,het Usibebu,andermaal die gebied van die Usutus, die ·cetewayogesinde s, binnegeval en hul weereens ui tme-
. ( 36)
kaar ver'd:ryf. Sy ideaal het nog 'n sk:rede gevorder.Kort voor lank sou hy heerser wees van zoeloeland.Het d.ie dood van Cete- wayo ,kort hierna,op 8 Februarie,onder baie -verdagte omstandig- hede,het Usibebu aan d·ic Resident--Kommissaris laat weet,dat hy
( 37)
van plan is1 om Cetewayo se grand by syne in te lyf. Sir Henry se
"master mind" en "master hand J'.n war11 ,1;V2,s dus goed op :pad om sy (38)
aspirasies te verwesenlik. Tn Hagsposisie:Ymt sy beskerrnheer hom so graag wou help om te beko:m. In die gehein het Sir Henry hom seker al verheug oor die vordering wat sy gunsteling maak.Dit sou,volgens sy mening,ook die moeilikheid van 1n heerser in Zoe- loeland, oplos.Iv:et Usibebu a.an bewind van sake ,was hy seker van die Zoeloes se medewerking,daarvoor sou die Britsgesinde hoof s org. Di t het werklik gelyk of alles gaan regkom. Die Bo ere het egter 1n ander wending aan die saak gegee.
(34) C 4274 p 20.(35) C 4980 p 13. (36) C4037 p 33.(37) C 4037 p.54. '38) C 4191 p.24.
Nog stGeds moes die Zuid-Afrikaansche Re~ubliek die terugslae van die onrus en onluste verduur.Die vegtende partye het met hul vee oor die grens gevlug,om hul daar in veiligheid te bring.
Hier op die Republiek se gro ndgebied, het hul hul weer gereorga- ni seer ,om die vyand die hoof te bied.Die onbewoonde gedeeltes van die Utrechtse distrik,was veral die toneel waar die botsings
plaasgevind het.Verarm,as gevolg van die Eerste Vryheidsoorlog, was die Republiek nie in staat om 'n groot polisiemag op die grens aan te hou nie.Die paar naturellekonstabels,wat die grens moes patrolleer,was ver te min om die toestand onder beheer te hou.
Komdt.-Genl. P.J.Joubert,1.1oes ham vwer n2, die grens ha.as.Op 15 Septer:iber 1883,rap:porteer hy,dat daar g:root verwarring in
Zoeloeland heers.Hy verwyt die Engelse dat dit hulle skuld is en dat die Eoere dit van dio Britse ::iptrede in Zoeloeland ver- vmg het.Die uitvrnrking van die reeling ·was presies wat hul ge- vrees het1 di t sou wees.
Die Komdt.-Genl. so van die reelings en hul uitwerking die volgende in sy rapport: 11l-Iet vras ::1et de vcrwachting en het ver-
langen naar het einde van de gruwelen en ;i1oordtooneelen,die er onophoudelyk voorvielen,dat onze Regeering had aangedrongen by Hare : .. :ajesteit op het loslating en herstelling van den Zulu- koning Cethvvayo .Die lo slating is geschied, c.och de kor.ing werd niet weer hersteld in zyn Ryk,maar werd overgelaten a.an kuipery en o r2derrnynin..g en een ieder verstandig mensch kon zi en, da t hy noo1t bestand zou zyn tegen den voor hem bereiden val,waarvan de netten wel zeer fyn gespannen waren,en C:.ie dan ook niet iT .. .is-- sen kon onze verw~chting voor de rust en vrede in Zulula~~9
{e- leur te _stellen. 11 Dit was ook die opvatting van die Regering te
'
pretorta.=-ulle het daar geen geheim van ·genaak nie.Hul Staat- sekTetaris E.Bok,het volgens opdrag,die rapport aan die Hoe
Kommissaris gestuur en geklae dat die toestand hul baie las gee.
In sy rapport van Januarie 1884 het die Komdt.-Genl.sy aantyg•
(39) Groenboek 1884 p.74 ook C 3864 p.191.
ings herhaal.Hy skrywe in sy rapport dat die Engelse,Zoeloeland in 1879.na die oorlog,in verskillende klein staatjies en kaptein- skappe verdeel het, 11 dat was natuurlyk gedaan om de natie tegen z±ch zelf verdeeld te maken el"l te verswakken of elkander te doen uitroeien.Het gevolg van deze politieke handelvryze heeft niet
( 40)
lang op zich laten wachten." Die grondoorsaak van al die moeilik ...
hede sien hy dus,in d.ie verkeerde beleid Wc',t ten opsigte van Zoe- loeland gevolg .is.Hy beweer verder:. 11dat indien de regeling van zaken in Zululand behoorlyk word t gedaan, er spa edig een einde.:, zo:u we·r;en aan het moorden en bloedvergieten;ten minste ik zie kans om,zoo my de opdracht werd gedaan,de zaken in Zululand te.- regelel'l,zoolang de koning Cethwayo nog leeft en alle bloedver- gieten,in betrekkelyk zser korten tyd,ja binnen 14 dagen vrede en een ordelyken toestand in Zululand daar te stellen.Ik ben zeker,dat ik hJ:er niet te veel onderneem,wanneer ik zulks zeg, maar of-·daardoor het politiek oogmerk van Sir Garnet Wolseley,
Shepstone en andren of ·van Jingo Is .zal ui tgevo erd worde.n of zyn, dat mag ik my niet veroorloven te zeggen,rnaar er zal vrede en orde in Zululand wezen met Llinder bloedvergieten en geldverspil-
( 40) liu.g dan thans het geval is."
Gebind deur die Pretoriase en Londense Konvensies,was die Zuid~Afrikaansche Re:publiek nie by magte on die o:pvatting van hul Komdt.1~enl.i~ zoeloeland uit te toets nie.Hulle kon niks doen,om die posisie te verlig nie,Hulle kon wel die voortvlug- tende kaffers terugdryf en hul aandadig maak1 aan die uitdelging van onskuldige naturelle vrouens en kinders.Al ander uitweg was,
om te klae by die Hoe Ko:rn...,.1.issaris. Dit het hulle dan ook herhaal- deli k gedo en.
Die ,zoeloekapte1.ns,onbevrus van die terme van die Konvensies van 1881 en 1884,het gep.urig hulp by die 3oere kom soek,Soos Adolf
Schiel,assistent van die Naturelle-Kom:rnissaris Joachim Ferreira.
vertel: 11Wie gern hat ten wir ihnen geholfen, hat ten wir nur ge- konnt und gedurft. Wie oft umfaszte nicht die Faust krartpfhaft
- - .- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
(40) Groenboek 1884 p.74 ook C 4037 p.14.
25.
den S~bel und das Gewehr,wenn die H~uptlinge klagend zu uns ka-
" II
men,um neue Uberfalle zu melden,und in Stillen~esignation den
.
Tod ihrer besten Krieger,den Verlust ihrer Frauen und Kinder und
(41)
ibrer Herden beklagtent'Die HoM Komrnissaris se aandag is kort-kort op die toestand ge- vestig.Op 17 September 1883,skrywe Staatsel:retaris :Bok weer aan hom:" The Govt.fear that the cono.ition of Zululand vdll bring trouble to this state and to Natal,whose interests they recognise as one in this matter,desire me to ask your Excellency,what
course Ber I·Iajesty1s Govt. would wish the:.;1 to take. 110ham. en Usi- bebu het Cetevvayo verslaan ...•• "forcing large numbers to enter
I
the-Transvaal,where they are reorganising for operations.They ( 42)
refuse ta be disarmed." Derby weier egter om ~ie verantwoorde- likheid van die toestand op sy rege:cing se rekening te neem.Hy laat kortaf aan die Transvaal weet: 11Her ::aj esty1 s Govt. cannot undertake to assume the duties necessarily,devolving upon the Transvaal State,as established under the Convention,of maintain- ing its boundaries and dealing with all persons who may come
(43)
vvithin them." Tog het die ondervinding geleer,dat dfe Boere nie die reg en vryheid daartoe gehad het nie.
Waar dJ:e Engelse 111 onsimpatieke standpunt van totale onver-
~killigheid teenoor die Zoeloes ingeneem het,vras die 3oere,w~t meer as b ereJ: d was om i ets te do en, heel ter11E1l rnagteloo s 0111 i ets uffisieel in hul voo~deel te begin.In Zoeloeland was die toestand allert:::'eurigs. William Grant be'.-teer da,e,: 11the· necessities of~life,
( 4-') .
for the mass of ·people demanded an J.rnmediate settlement~•
C.F. :mmmett,wat as lid van die Ins:peksie-Ko;mnissies van 1884 en 1885,die gebied deurkruis het,gee 1n goeie beskryv,ri.ng yan die hele toestand.Hy vertel: 11 The natives must have suffered extreme :privations in these parts during the distur7Jances,they had only
emerged from their hiding places after o-ur entrance J.nto the country,had now tilled small patches of garden and pending the ripenir.it~ of their crops,lived on roots and v;ild fruits or the
(41} 23 Jahre s.und Sin S.A. 11 --Schiel.
(42') C 3705 p. 15. (43) C 3616 p.111. (44) C 4980 pl2.
26.
products of the chase.The children were pitiful objects with their abnormally large bellies and incredi:1ly attenuated limbs, nor ·were the adults much better off, being sadly emaciated and empty looking . . . They vrnre in a state of semistarvation~'~45)
Die toestand het onri1iddellike en daadwerKlike optrede van 'n beskaafde ras geverf.Die zoeloes was besig om hul eie ondergang
te bewerkstellig.Di6 wat nie deur 'n assegaai gedood is nie,was besig om te verhonger.Die Engelse11,-:J~e se bemoeJ~J~ngs aanspreel-clik gehou moet word;""Tir die hele -:oestand,het c:it alles x.o.aar oogluik end to egelaat.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
(45) C.F.C.Emmett: 11 With the Inspection Commission in Zululand.."
27.
HOOFSTUK.11.
DIE BOERE•VRYWILLIG~RS IN ZOELOELAND.
Voor sy .dood reeds', het Ceteyvayo hulp probeer kry van :Boere in d:i.e Zuid-Afrikaansche Republiek.Vanuit die Reserwe,waar hy hom mo es skuilhou, en waar sy verblyf veral vir Sir Henry Bulwe:r:
1n daring in die vlees was,het hy boodskappers na die,aan ham be- kende Boere,op die Transvaalse grens,gestu.ur. Hierdie :Soere het na die ontvangs van sy boodskn.p,:)y che huis van Conrad t:eye:r 1n geheime vergadering gehou,waar hu.l besluit J1.et>om Cetewayo te help.Die erbar:mlike toe stand tn Zoeloeland,het ongetwyfeld veel.
daartoe bygedra, dat die mense beslui t het orn. in te gryp. Verseker van die feit,dat hul wel daartoe .inetaat WP,s,om vrede en orde in die gebiea te herstel en gedagtig aan die verlede,dat hul al in
1n sodanige doel geslaag het,soos in die geval van Dingaan,het hul hul verplig gevoel,as christene,orn 1n end• te maak aan die moordtonele, 1n Ander sterk oorweging wat hi~l tot so 1n handelsvry- se laat besluit het,was die gevroonte onder hulle,om elke ·winter na Zoeloeland te trek vir wei,re;J.d Yir hul vee.As hul rus en orde kan herstel,sal hul staat nie alleen daarby "baat nie,maar kan hul op die ,vyse grond bekoffi,wat as winterweiveld gebruJ.k kan word,Dit was gewoonte onder kafferkapteins,o:m met grand te be- loon vir bewese dienste.
Voordat die :Boere ,egter iets kon doen,is Cetewayo dood.Hierdie wending het die Boere egter nie laat verander van voorneme nie.
Umnyaraana en Undabuko, getroue o ndersteuners van Cetewayo, het ge-.
sorg dat die woorde deur hul stervrende koning geuit,die Boere se ore bereik. Cetewayo se laaste opdrag sou volgens sy raads- manne gevrees het: Ik sterf nu rn.aar leef egter in Dinizulu,zyne
II
v aders en vri end en ( Transvaalse G·oe·pt ~ leven en zy zullen hem op- ( 1 ) .•.
passen en het land herstellen. 11 ·H:terdie boodskap is deur Memessa tn haJ.fbroer van Umbandien en aanvoerder van een van Cetewayo se
(2) im:pi's,persoonlik aan Conrad :Meyer en Adolf Schiel,afgelewer.
( 1) N.R.; 30 •. . 22 Jan. 1885.
( 2) Memessa het Schiel goed. goken,hulle het meer as een skermut- seling saam beleef ,saam gejag en saam ceveg,
