Die pogings van die twee PreS,1.dente om Ali "'II n

HOOFSTUK VII

TEHUG ITT DIE V ffSTAAT EN :AANSTELLING AS ASSISTENT KOMMANDAHT GENEHAAL VAN DIE WESTELIKE DISTRIKTE

Driefontein-slag

Die gevol;:e von die ontset van Kirnb, rley op

15

^l-i'ebr~

4rie, die toestand na die oorga'-''.e van Gcmeraal Cronj~ op

27

,~'ebruarie, en die siekte van Generaa.l Joubert, hot dau.rtoe byge-

dra dat di0 t':.re~~! PresidEmte na die ramp by Paaraeberg op

5

Maart 'n telegram direk uan dio Jritse l~erste Minister, Lord Salisbury,₁ rig uanrin hulle die vrede aanbied op voorwaardo van die behoud van die volkome onafhanklikheid van die tvee Hepublieke. ₁₁0p dezer:i weg, mae.r op dozen weg alleen, zyn wy nu nog zooals in het verledene vcrlangend den vrede in Zuid-Afrika hersteld tn zien, en een einde to maken aan de onhcdlen, welke tha.ns over Zuid- Afrilrn heerschen." Op 12 Maart ontvang die twee Presidente die ant·woord van Salisbury met die volgende slot "Her Maj esty¹ s Government are not :orepa:red to assent to the i.ndepondence either of the South African Republic or of the Or~nge 1-i'ree 0tate. '' Ondcrwyl die antwoord van 3alisbury nor, uitstaande was het A.

Lourenco Marques aanboord die ₁₁Kal::;er¹¹ gcstap op pad na Europa met die opdrag om 11met bui tenlandsche mogenlwden te onderhande- len (:~n overeen te komen met hot <:'loel de interventie of bystand van een of mocr hunner ten behoeve der luid-Afrikaansche

i~epubliek en van den Oranje-Vrystaet in den huidigen oorlog

....

opdat vrede in Zuid-Afrika kan >.'orden hersteld met behoud van de vryhf~id en onafhanklyltheid der twee '1epublieken". Nog voor die deputasie vertrek het die twee Presidente 'n afskrif van hul telegram cw.n Halisbury aan die konsuls van Amerika, 3elgie, Duitsland, l'rankryk, Halie, Nederland, Oostenryk, Husland en Switserland te Pretoria en Bloemfontein gestuur met die verso.it om hul regerings te beweeg om tussenby te kom en die oorlog

tt1J

1)

einde te bring. Die pogings van die twee PreS,1.dente om

Ali

"'II n-- " · ' , . T - - - : ! l - M " t - - - - . ! I - ~., _ _ _ _ _ _ .. _i _ _ _ '"'---~'•'--.I..~- 1·0AA~::·.;1ri#!lr ....

230.

bloedige oorlog tot ¹n einde te bring was geheel en al vrugte- loos en kon Engeland ongehinderd met die verwoesting van die twee nepublieke voortgaan.

Na Generaal Cronj6 se oorgawe hot qoberts besluit om vana:t' Paardeberc: recui t na Jloemfontoin te gacin en sou hy, as di t nie wa::; vir d c 1.r; 1ey se optred e nie, ook gocn noomonswaarl-

d

ige teenstnnd op ·wcr; daarheen ondervind het nie.

Or; Haandag,

5

:Maart vcrlaat de la l1oy ·noemfont ein met sy kormna.ndo' s en bet,·rc;c~g hy nou in die rigting van Paarde- berg met die opdrag om !o )C'rts se aanrollende macte te pro beer stuit. Hy vertrek met sy staf vooruit en bereik Ahraharnskraal die aand van die volr;c:ndo Met sy a0nkorns aldc:i.ar stuur hy 'n nota aan Kommandant vosthuizen en die ander offisi.ere

~,murin hy hulJc~ versoek dat hullo met die laer moet vertoef op 'n plok wuar volop 1.ratc~r en weidine u<::is, en dat hulle veldkornet Co:::tzeo, 1.,n1t met

a

ie boonste Dad sou trek, ook hLGrvan in kennis moet stel. De la 'ley het op hic:·dL stadium r1iskien ook Jegin

2) besef dat die teemroordieheid van 'n laer 'n [:':root ~evaar inhou.

Hoofko··nrnandant Piet de tJct het 'n pnar dae vantevore

met ::-,y komrnando' s vanaf Coles berg by A. brahamskraal aangekom, en

:in i:;esel/slrn.'1 van President Kruger en A .Fischer/vat op pad 'l:ras na Hoofkor11Irrandant C.H.ac: ·'et ^O'TI die burgers aldaar toe te spree~

het de la '1.ey op A brahamskraal oornag. President Kruger cm [;,ischer het cLLe volgcmde oggend vroeg vertrek, en kort daarna het ook de la Hey met sy s taf A hrahamskraal verlaat om, trc:r1:.ryl die komm.ando' s nog ver ar;ter 1Jas, die: ongeuing te verken.

Terwyl hulle die oggend om tienuur besig was om af

"""

2. P. V.FTerinrn:~ringtaantekeninge Genl.de ln icy. '/olgens hier- die aantekeninge sou de la ¹1ey 3loc:mfontein die 6de Ma.art verl laat het en on

7

Maart te Abrahamskraal arriveer het. De la

Hey is met :_;y. datums hier uaarskynlik 'n dag uit want op 6 Haart skryf hy reeds 'n brief vanaf Abrahamskraal. Sien ill verband hiermee Leydsargief No.761, Briewekopieboek Genl ..

de

la '\ey bevattende brief dd. 6 Maart 1900 van de la Rey

aan : '

Kommdt.Oosthuizen en ander Offisiere. Sien ook ,.De Stryd tusschen Boer en Brit" (C.R.de Wet~, P.!l+-6•. De Wet bewee:t

te saal het hulle meteens kanonskote gehoor. De la Rt:::y het dadelik weer laat opsaal en slegs met sy militere sekretaris,

J'erreira, en een adjudant, in die Hodderrivier afgegaan in die

rigting vanwaar 'n gevog gehoor kon word. Op pnd ontmoet hy weer die President en sy gevolg, en deel President Kruger horn mee dat die vyand in aantog was en da.t hoofkommandant C.R.

de ¹ et sy hoofg·,~~erdo r,aste aangeraai het on maar l iewers terug te gaan. Onder\JYl c~ie gesprek met die President nog aan die gang was kon de la Hey die vyandelike bomr,ie in die doerelaer te Poplar Grove sien oars. Hierop het de la '~ey van die Fresident afskeid geneem en met sy b·ree war,te verder na Poplar Grove

vertrek om vas te ::;tel ua.t gaan.de was .. ^'}'00 die drie daar aan- kom mcL:s hullo tot hul verbr:.1sing ontdek dat die grootste deel van do :.:et se mag, noc v )Ordat dit ernstie met die vyand gebots het₇ a.an die vlug was, en dat alle pogings van de Wet en die

ande:1r offisiere om die burgers te keer tcvergeefs was. Hierdie

toestand het de la Rey toegeskryf aan die rnorele invloed van die oorgawe van Generaal Cronj6, en was hy vah mcnine dat h:Lerdie invloed aan die Joeresaak meer afbreuk gedoen het dan die ver- lies van die dutsonde manskappe onder Cronje. GfJlukkig kon de \Jc;t sy helc laer, behal·we 'n paar tente, in veiligheid bring.

De ' (;:t het na dir~ nmssa-vlug en mldat hy twee goeie perde poot- uit gejaag het om sy burgers te keer, daarin geslaag om met 'n paar kort skermutselings weerstand te bie~~

teE'nstand was daa.r die dag nie sprake nie.

maar van ernstige

Na hit::rdie arvc1rinz r1et diE: vynnd en met sy burgers het de i,iet die volgende dag na Jloemfontein vertrek alwaar hy

en iegter Hertzog by Spi tskop omtrent vyf myl bui te Blo:;mfon-

tein, gcskikt.e stellings uttgesoek het waarop die burgers kon terugval vir die vcrdediging van Bloemfontein. Dadelik is met

'n honderd man

1wat aldaar in die forte was,en met kaffers, begin' om slote te grawe en skansc op te gooi. Die meeste van die burgers wat Poplar Grove in wilde vlug verlaat het Jhet dan

o . q ,._-

... ~.·'-;.{~----:"

3.

P.V.Heri:nnerings.2'.antekeninge Genl.de la Rey. Sien ook ,.,;.

Stryd tussehen Boer en Brit (C.R.de Wet).

pp.lt?-46.

232.

dat hicr vir die eerste k:eer tot stilstand gekom. Gelukkig het de Wet daarin geslaag om die oggend voor sy vertrek 'n dcel van sy burgers te beweeg om saam met P.de Wet se burgers ^by Abrahams.!

4) kraal weer stelli~i in te neem.

De la Hey was ~not sy burgers egter vas van voornemens

om nog ¹ n laaste dt~eglike por~:Lng aan te \·IGnd orn die dreigende gevaar van die Vrysta.f:1tse hoofstad af tc weer, en was hy dan oak dicselfde nnnd terug op Abrahamskraal. I'ie volcende dag is

hy golukld g nie deur die vyand lastig gc,val n:lo, on had hy 1rnnr. OT'i sy 1rn'11mando' sJ wa t ook lntussen by A brahamskraal aange-

5)

kom het,te organiseer. Die offisiere ^by Abrahamskraal het ook besef dat. dit noodlottlg sou '\·rc::es indien die vyand vrye hand sou he tot by die voorgenome stellings by Spitskop. 'n Gedetermineerde weerstand op \oberts se pad sou die ontmoedigde bure;E;rs 'n kans gee om te hers tel en so sou versterkings aa.nee- stuur en D.ndor voorbereidines '''etref kon word. De la \.ey het dj_e terrein dec:gl ik bestudeer en alhr)ewel dit in geen geval aldaar gunstiger vms dan ^by Poplar Grove, was Ahrahamskraal en

6) 0'11f,0\dng dle enigste plek wc:ar weerstand not; gebied kon word.

'n Eo8veelheid lae plat koppies suid van Oertel se plo.n.s Jeon as stellings gebruik word en tenminr;te die hoofweg l anr,s die~ rivier dwarsboom. Dci.n was dy ar nog die ge-isoleerde groep 1rnppies op Da·;nvleinlans en die lae Driefontein-Josrand koppies suid van Damvlei, en die Aasvoelkop suidoos van 3osrand

·1;n1.:Jr die Boere Jrnn vasskop. Van hierdie stellings moes de la

·;,:-y · ·n de ".'Jet nou gebruik r:1aak, ^m1 b<:)slult de la Hey om net soos by Graspan, Modderrivier ('.!n Vagersfontein, die stellings vir sy eio burgers uit te soek wat, volgens sy fyn militere oordeel, die groot &anslag van die vyand sal moet verduur.

De la Rey het no~ die kommando's onder sy beheer in twee afdelings opgedeel. Generaal Celliers, bygestaanceur

A.P.Cronj~ van Winburg, Froneman en.Ph. Botha, moes met die

l+. Vergelyk: Amery, Deel III,

p.573.

Hierdie skrywer bewee;t

nC> lJe>+ C>n PT'C>c:!_~+..:i.vn n-!t:> Qt . .:i.11-tna~ hv ~1ncomf"nn+ain nit-CY~.

;i3 ,/. '

Johannesburg-polisie en die grootste deel van de la Hey se mag die terrein vanaf Modderrivier suidwaarts tot by die s uide-

7)

likste heuwels van Abrahamskraal bewaak. Kol'llT!landant li'ourie met 'n afdeling (uanrskynlik Vryst:J.ters) word met twee kanonne in die geisoleerdc '• koppics by Jamvlej_ g(~plaas. Die stellings :i.n die lae Driefontein koppics uord onder de la '.\ey se persoon- like bevel ine;cm;.,em deur Luitenant de Hart met 80 Pretoria-poll- sie cm konmandant .Tan de 3eer met omtrent 250 Johannesburgers.

Too de 1::: l<'~Y or;1 seweuur dio ogp:end van 10 Maart rapport ontvang

1

<lnt die vyDnd in a11ntog Has het hy :·::ommandant de '3eer met die i"ordsburgers na ^1andji~_~s 'n end vooruit p;eskuiwe met die bevel on :::;odra dit daar te warm word terug te val na die hoofstellings vanwa:.· r Lui tenant de Hart met sy kanonne en die res van die burgers sy terugtog s.ou dek. Om die linkerflank verder ui t te strek is Kommandant Vilonel met 'vrystaters (waarskynlik Senekal- ers) en twee kanonne verder suid p:eskuhre na die suidelike kop- pies van Dricfont ein tot in die kop::;ies ve.n 3osrand. Die ver- noordelike vleuel onder Piet de Wet was vir byna twer:; myl met die Modder.rivier-bedding aan die noordekant van die rivier opge-

;.:;t;n t ter\(yl kleinnr at'delJ.n.r s van

a

^{e h;t aan die} suidekant van

. 0)

die rivicr ~tellin~s infleneem het.

----~---

7.

\Tere;elyk: P,V.Herinneringsaantekeninr;e Genl.de la dey; Leyds- argief No.7o2, bc::vattende telegram da.11 Maart 1900 van de la

Re~ aan Sts.Pres.Pretoria; Amery Deel

III, p.574.

8. Vorgellk: P. V. Herinncring9 .c.mtekeninge Genl. de la Re?.:; Hier- in maa,\: de l a \ey meldi~? yan die !,Sepekal 9ommando¹¹ oy Kommt;

Vilonel. I!{ verklaar.hit;rin ook dat.n:y, Luit~de Hart on Kom~

m.a.t.Jan de deer met die Pretoria-:polisie on clJ.e Johannesburg_, ers in die Driefont einkoppe stell1ng ingeneem het en dat Kom-1

mdt.~i'ourie met twee krupp-kanonnc cm burgers regs van de la Hey was. De la (ey maak slogs IT1.t?ldln¹~ van ec~1 Nordenfelt- kanon by Luit.de Hart; Amery, ~'·Gel

III , p.574-.

Hierdie slay;

wcr spreek van '1!inburgers en ::>anekalers by Kommdt. Vilonel en : bcweor ook dat Kor'l·-·dt. ?auric :rnet die Pretoria-Polisie, Bloem...i fonteiners en ander Vrystaters met twee krupp-kanonne en twee sestienponders wat by Colcnso van die Britte geneem is in Damvleikoppe stelling ingcneem het. J)ie aanduidings van die Boerestellings

op

'n kaart

)p.586)

kom egter duidelik ooreen met de ln :1cy se beskry-wing van de Beer se voorui tgeskowe posisies noordoos van die Driefontein koppe; Leydsargief' No.i 762, buvB_ttende tegrrn.dd. 11 Maart 1900 van de la Rey aan Stacits Pres.Pretoria. Hierin maak-de la Rey melding van

aantal van de 3enekalers" by kommdt. Vilonel en dat de la.... .· . self met die Pretor1a7:polisie onder ^Luit.de Hart, die fo . : ... " ' L

Dit stofwolke

vyand Omstreeks Sf:::suur die oggc-:nd van 10 !c~a.srt het die sy kampe by Waaihoek en Roodepoort verlaat met die doel om op te ruk na '3aberspan, en om sewauur het de la ::teyJ toe hy die rapport van die aantog ontvang hetlsy burgers bevel gegee om

9)

hul posisies in te neem.

fl.oberts het sy omvleuelinr:s-ta}rtiok nog ;:;tceds in r;edap;te [;ehad en !noes ¹}eneraal ;i'rench, nicteenstaanc'le hrnsge- noernde get'l.rryfel het aan 'n ernstige '\veers;;.;md by A'brahamskraal, die .lrnpn L~s i)y 1an;:;genonmdc plek vermy. ~rench het ecter half- vy:C die, o:~gcn1d i1ajoor :-;co bell mot 'n afdel ing ui tgestuur -::rn1, 1nclien d<:w.r 3oere in f\ \)rahamskoppe skuil, vas te ste1 ^1:..ra t die sterkte vrus. Uajoor Sco:1el1 hct ongeruk en 'n uur la.ter 'n klcin ko:ppit.:: !.:;·wee nyl ves vnn die .3oer<:·,•stellings by Abrahams- l{raal Ln hcsit g12neer1 terwyl sy voo~,·posto tot op 400 tree van die Joercstoll.ings r;ekom het voordat hulle vuur kon uitlok.

nin voo ·postG :1.ocs in alleryl terur,val en 1:1a~> die VY['_nd ook nou oortuig da,t die 3oere vanui t I\. '.Jrahar•1s¹craal- en Damvleikoppe met kanonne en l<:leingeweer die '3ri tte die hoof gaan '.Jied.

Na die ontvnngs van .·;cobell se rapport het Generaal

}ronch mot ,sy staf u_j_ t(~ery tot op 'n hooetetj ie omtrent twee myl suid vnn .Jcobel:l se posisie om din terr.ein to besigtig. ~fat GDU hy sien? Eior vo<)r hon

le

^{'n bree vlald0 wat vana.f Hodder-}

rivier na die suide loop. [eg voor hom, reg in sy pad na 3ar-

)Or span, lcon hy die ui tget~mde bui telynn van die Damvlei-heuwels sion. :iier links van hom, omtr.ent 'n myl nader, was die lae lruss:incvor;nirr,e Abrahamskraal-kop-r,e en l inks daarvandaan die r;roen plantasie en geboue van Oertel se plaDSo Heel rl3gs van hom en omtrent net so ver as Abrahamskraal-koppe vertoon daar

'n lae rand wnt horisontaal vir omtrent twee myl uitstrek en daar agter kon hy die Driefontein c;n do~;randkoppies sien uit-

steek. Oor die top vm die Bosrandlrnppe hot Aasvoelkop soos •n balren sy kegelvormige kruin uitgesteek. Heel temal regs van hom was die Driefonteinplaas van du Toit duidelik sigbaar.

sal die plek wees waar sy sentrumkolon, wat met groat

....,

235.

~3b.

reeds opdaag, die dag moet kampeer. Danr in die A ¹.)rahamskraal ko:ppies kan hy duidelik 3oere sien rondry ter\....r.{l 'n verskrikte klomp springboJdrn 'n oru:.ig:x1rc. oorsaak van vrees verklik het.

Op die Driefonteinkoppics was a11es dood:.~til cm het selfs •n patrollie kort daarna teruggekeeI' "1.et die eorde mm:::; dat daar eeen 3oc:~re in hicrd ie koppe was n:I.e.

Genere.al Porter uat intusscn hier regs voor Ccn<:;raal

;_"rench in dir.: vo.l lei tot hal t ge1wm h::;t, het nou van ?rench ins Lruksie ontvang ot1 op te ruk: en met die 3oere slaar.s te raak.

Ook word aan Kelly-Kcnny

7 wat omtrent vier myl terug vir ontbyt tot halt [':ekm'1 lLt, }Jcvel gegee om die kavalrie te ondersteun anngcE:d.en Abrahams?;:raalhc.m-..-rels deur 'n sterk 3oeremag beset

'Ir

'.'ia:C.i. Kcl1y-Kenny het egter 'n pa.ar minute van te vore 'n heliot;ram-boodskap van :·~obc:rts ontvang om die Abrahamskopne

te vermy en slegs sy oog goed o·.·ir sy trans'.;o:ct te hou. Op die ontvanes van French ·se bevel het Kelly-Kenny do.delik uitr~ery

om Jrench to orrtmoet en sako met hom te bespreek. Tesame het die twee generaals nou beslui t om A brahans1{raal en Damvlei- heuwels links te laat J.0 en regs al langs die noordelike hel-

lin~~ v2n Dr!cfont2inkoppies om te trek tot 'n plek effens suid

VD_ll laberspan. f\ie Infanter;_e hot dan 00¹~ dadelik instru1rnie

10) ontvang om vorentoe te gian.

C~eneraal Porter vrat intussen ^-r:-1et 'n deel van sy mag opceruk het, moes as gevolg van die goedc;emikte vuur van Korn- mandant fi'ourie se kanonne an kleingeweer, terugval en word daar nou \ll.naf negeuur (; ::.c oggend tot sesuur die aand 'n aan- houdende kanon-dual volgehou tussen die ·?orter se kanonne en die

11) twee krupps van Kommandant Li'ourie.

'n Pog ing van die vyand orn by c.ie ^J\ 'Jrahamskraalstel- lings deur tc kom het, ne.dat slee;s twee burgers gewond is,

intussen ook misluk en het hierdie teleurgestelde vyandelike 10. Amery, Deel III,

pp. 575-576.

Sien ook De Oorlog in Zuid~

Afrika

CL.Penning) p.64o.

mag nou suid·waarts getrek om by Porter aan te_ sluit. Laasge- noemde hot nou instruksie ontvang om die vallei oor te steek

12) en die Driefonteinkoppies te okkupeer.

Komrnandant de 3eer lwt dan ook in sy voorui tgeskowe stellings eerste hier¹:'ie aanval van Portc:r ontmoet. Sy burgers lwt egter _die' stell:Lngs so manmocidig v2rdedig dat di t die v!and ecrs teen t.1.\12,r:-,lfuur die dag geluk het om hom ui t sy stellings · te drywe mac-,.r ₁₁ toen ook slechts om volgens Ol\der terug te

.,.

13) vallen 0 _⁰ de posi tie in besi t van Lui tenant de Hart."

As gevolG van hierdLe terugtog van de Beer was Gener- anl ¹'rench nou. onder die indruk det die 3oere gevlug het, en daarom stuur hy hierop 'n boodskap 'ac.n Kelly-Kenny om sy opmars te staak. 'l'rench hot egter baie gou ontdek dat de Beer se terup;tog slegs een ·van de la. Hey se vooraf-ui tgewerkte planne 1,vas, en om halfeen ·was Kelly-Kenny weer met die 18de Brigade vooraan op mars nr,_ Driefonteinheuwels. 'let die ¹ 'alles-regiment as sentrun, cllc Essex as linkerflank, clit:: Yorkshires as rogter- flank on mE~t die Buffs en Gloucester::; vc;,n die 13de 3rigade agter- aan lrnt Kelly-Kenny nou beslis teen de la Rey se stellings opge- ruk. Dit het Kelly-Kenny slegs 'n paur ninute genee~ om self te ondervind dat die Joere no£ glcu1 nie r·evlug het nie, me.ar die vyand kalrn af vra. g. Die kanonne van Kommandant ["ourie wa t dwarsdeur die dag uitstekende w·erk verrig h2t, het die vyand se 12. vergel.yk: Amery, De~l III, p~

!.)76.

Hierdie skrywer beweer foutief

dat. die .Jocrsstellings op ale DriefonteinJ:coppies versterkings van Celliers, van die veronderstelde polisiemag by Kommdt.

:i'ourie onder de la Rey se personlike toesig, van Kol be en de Jeer ontvEtng het terwyl Porter ttnot very rapid" na Driefon- : tGinstellings opgeruk het; P.V.Herinnerings-aantekeninge Genl. de

:u1 :c:n

Leydsargiof_, .No. 762 Tegrrn.kopieboek Genl.de la Rey i:>evattende ''egrm dd.1-t Viaart 1900 van de la H.ey aan Pres .Kruger. Volgens hierd io le,asgenoemdc twee dokumenta het. die Driei'onteinstellings geen versterking ontvang nie en het de la Hey met sy 300 man 1'rnnder huln staande gebly tot donkeri Kommdt. t'eil bach wat met die Heidelber~ers as reserwe gehou 1~

het later ui t vrees vir die DonkerhoE?_Kstellings en tot tele:!llt stelling van de la :tey din Driefonteinstellincs verby ge.· trek !, en stelling in Aasvoelkop gaan inneem. De la 3ey en die Pol..,j isie was ook nie in die Damvleiheuwels nie en hoe kon de Beer versterking stuur as hy vanaf die begin af saam met Luit.cle. i Hart by de la Rey was. Sien ook L.Penning

pp.642-645. 1o::1J

gens hierdie s)frywer het ~nige S~nekalers hulle by die P~l-t'ilt J

sie gevoeg. Dis ook foutief. Die Senekalers. het die kqpp.•.: ..

aangrensende aan de la Rey beset en was self dwarsdeur

d+.-f, <;.

dag besig gehou en kon die Senekalers de l~ Rey slegs vaiiil;~

hulle stellings ondersteun.

13.P.V.Herinnerings-aantekeninge Genl.de la Rey.

transport nou so deeglik onder die bomme gesteek dat die konvooi verplig wvs om halsoorkop die hasepad te kies. Oms tr eeks

halfvier \·ms Kelly-Kenny gereed om de la Rey se stellings in 14)

erns aan te val.

Nietecmstaande die grootste ^d eel van (~o berts se mag nou op de la r~cy sc stellinv; toegespits was, h<:'.)t die burgers bomenslike moerl c .. <.->..n die dag gelc en die vyand telkons afgeslaan.

11In den boedieen zon en tt:~gen hot prachtige gerichte vuur van de vetorr> .. nen die nog niet wist ·wat hot was om te retireren moest hr.?.t ene rcr:;iment n.a het andere teruggaan om door ene vcrsche

15)

te word.en vervangen.n Tot driemaal toe het de la Rey so 16)

burgers die; vy~i.nd so afgeslaan. Generaal ;irench was met sy dertig ^kanonrH~ ook nio instfl.at om ^d(~ la Hey se twee Nordenfelde:rs die svye op te

le

^nie. Zy blaften door als een paar brutale

" -17)

kefhonchm en cleden den Eheelschen ernstig afbreuk". Die

ix~manning van een van hierdie kanonne wat langs Luitenant de Ha.rt se posisios \V'dS, het dan ook de la :-\ey se bewonderine Gedurende die dae; weggedra. Onder die moeilikste omstandig- hede }wt hierdie 1.rapen met do<lelike gevolg aanhou vuur totdat

hy gcen enkel· anmunisie meE.~r had nie, en was di0 )emanning

18) verpliG ⁰¹¹¹ hul van die vegterrein to vorwyder.

Generaal ~rench hct intu::>sen vir Majoor Sprot met 'n afdeling ~;uidwaarts gestuur om die Driefonteinstellings te omvleuel. 'n Ander vyandelike rui tery onder Gcmeraal Hartyr, wat omtrent drie myl suid van die aanslag op nriefontein oor die: veld o-o~:eruk het teen die suidv·mste •o.n 1osrandheuwels het nou

J

'n Boere-uag ui t 'n lrn:)pi(~ naby Kommandant Vilonel se stelling gedryr en die koppie in besit geneem. 'n Ander Engelse ruitery;

onder Broadwood het intusscn vanaf Poplar-Grove uit die weste opgedaag en ^by Martyr aangesluit om 'n rukkie daarna verder op

14.

15. 16.

, '7 -

Amery, Deel III,

p.581.

Sien ook P.V.Herinnerings-aanteken-

,

"""

inge Genl.de la A_ey.

P.V.Herinnering$,::aantekeninge Genl.de la Rey.

Leydsargief No.762, bevattende telegram dd. 11 Maart 1900 van de la Rey aan Pres.Kruger Pretoria.

T. _ Ponni n'7 n t;.L,'.)

ukkig te ruk in .'n poging om 'n houvas te kry op die suidelike hoek van Bo~;randheuwels. Kommandant Vilonel se burgers, wat dwars- deur die dag dapper geveg het en de la ·1ey ondersteun het, het al hierdie pogings van dlG vyand beslis gedwarsboom, en was Broadwood verplig om in 'n suidoostelikc: rigting terug te val en 'n koppic suid van 3osrm1dheuwels te o1drupeer. Alhoewel die vyand alle kanse had om van sy oms:lngelin€t,Sbeweging 'n

19)

sukses te maak het daar '~c;ter niks van gekom nie.

Kommandant Feili)ach, wat nou met sy HeidelbE~rgs te huln snel, hct die stellings in die Driefontein-'.3osrandkopp1es

so ,_.;arm aangetref dat hy tot teleurstelling van de la Hey by

hierdie stellings verby-steek na Aasvoelkop alwaar hy geheel 20)

bui te gevaci.r \TO.s.

Die wapens uit die Driefonteinstellings het kort voor sononder nog steeds verwoesting gesaai, en die vyand se storm- loop teengehou. Die '3oere se ammunisie het egter beein opraak en toe de hi "tey as gevolg hiervan die aand orn.gaan om sy man- skappe bevel te gee om terug te val had byna geen burger meer 'n patroon in sy bandolier nie. 'n Sekere van der Merwe van die Johannesburr,ers had no§_t drie patrone oor toe de la qey bevel gee om te1~1g te val. Hy het egter aan de la Rey meegedeel dat hy cers daarmee drie Engelse wil ncertrek alvorens hy padgee.

Vai: der Merwo h;::t di t ook gedoen en daarna sy hoed afgehaal en die Fngelse toegmruif. 3kaars het hy die vyand a ie rug toege- keer of 'n vyandelike koee:L tref horn deur die longe. Hy sak inmekaar en smeek de la Bey om horn asseblief tog nie in die hande van dio vyand agter te laat nie. Aangesien die vyand toe reeds tot op vyftig tree van die stellings was kon die Bo<';re nie al hul dooies en gewondes verwyder nie, maar de la Rey kon dit egter nie oor sy hart kry om van der Merwe agter t·e lac.t nie. Met behulp van 'n paar ander word van der Merwe gou op 'n perd gehelp en 'n end weggeneem terwyl die Britte die

Boerestellings agter inneem en luidkeels hoera skree. Gel 19. Amery, Deel III₁

p.578.

Sien ook L.Penning, pp.6lf.4-~iitl

20. P.V.Herinneri~.s::>a.antekeni~e Genl.de la Rey.

239.

het die vyand geen enkel skoot op de la 3ey en sy retirerende 21)

ceselskap gevuur nie.

Die bevel van de la ·1ey aan sy burgers om terug te val ·was in hiE~rdie geval 'n verst:rn.d ige bevel. As gevolg van die afwesigheid van ammunisie hot do la '\oy gevoel dat dit nie reg is rrom een nansleven :Ln z,evac:H' te stel lon vac-J.r hy deselfde I

/\

niet Icon vcrdedie:en." Lui tenant dr=! Hart se tagtie polisie was t0on da:::~rdir:; tyr'l ook reeds so ui tgedun dat de la ^Hey aldaar, voorclat 117 cf:'Lc i)r::vel gogGc het om toru(~ te val, sleg s dertig manskappo in die stellincs aangetref hot. Die r0s was dood,

:·'~'Ji.rond of sonrlE-~r o.r11Il1Un:Lsie. Vet dL::; ^~mrr,ers ondcr Komaandant

de 3eer, wat. self in die skouer e;ewond was, was dit nie beter gestel nie en l\JB.s de la l.ey d us ver·o1ig om teen sesuur sy burgers bevel te gee om terug te val. Tor,,ryl die burgers retireer is Luitenant de Hart se perd onder horn dood ceskict.

~"'.i.:rcUr: lot hf;t ook r~enera2,l de la Rey se mili tere sekretaris 22)

~-<:ltrof en moes dio twee !'l:}aI· voctslaan.

"No praise can be too hift,h for the steadfastness displayed by them (¹¹:3arps") on this dny. Al together, indc-;ed,

the spirit shovm by the '3oers at Dricfontein was very different fro¹n what might have becm expected aftor .the uild ·flight from Poplar Grove, and ought, perhaps, to have sugeested p:reat cau-

-

21. P. V. Herinnorings-a~'.ntelceningo Gc:·11. de la F\ey. Hier in v er tel de la Rey dat v':a.Merwe net 'n endjie die perdry kon verduur

Em was de la Jey toe verplig om ho::n tot elfuur die aand deur 'n paar burgers te laat dra. Om elfuur het de la Rey 'n rytuig ^gr~vind om die gcnronde vc,rder hu. 3loernfontein te ver- voer. \Tan Bloemfontein is hy nn d:Lc Johannesburg-hospitaal :;:'oe do la :{ey t(;:;en die <~inde van .\1ei in Johannesburg, kom was · van der Merwe so herstel dat hy ,,<Teer by de la Rey se komman-' d·) kon aansluit. Sien ook ,₁De Stryd tusschen Boer en Jrit"

(C.R.de Wot)

p.46.

.Die paniekerige vlug nadat die son onder fegaan het W<::'.arm~ hierdic skrywer ver\V:fS had sekerlik geen betrekking op die burgers onder de la Rey nie wat weens gebrek aan annmnissie en manskapp0: die stelline:s moes ver- laat nie. Aangesien die skrywer die oggend met die geveg by Hoofkommandant P .de w·et vanaf Bloemfontein aangekom het bedoel hy waarskynlik die Burgers onder Hoofkommdt.P.de W~t, i

of waarskynlik~eie burgers wat hy me;ioeite by AbrahamskraU~

kon agterlaat. . :: l

22.Ibid. Sien ook Leydsargief

No.762

bevattende telegram dd.1;1 Maart 1900 van de la Rey aan Pres.Kruger Pretoria.

tion in taking their demoralization during the next few weeks as final ••••••• '.T'he main credit, both for the plan and for

23) the conduct of the action, bi';lon[:'.s to de la Rey."

Nieteenstaande die 3oereve.rliese slegs tussen

50

en 100 man bedra het wa:-~ :1 i t nor~tans 'n groot verlies indien in aB.nmerking gc:neem word dat hi.era ic verlirc'S ui t 300 burgers afgegee mocs 1irord. Aan die vyand so kant i.·ras dio verlies van

24) ver oor die 400 net so 'n harde slaf vir die lritte.

11Alhoe'.·re1 het verlies groot was hebbi:m d'E! burgers zoo m:)ed5-e; al s ^{O·) i} t gestreden tegen zulk een overweldigende macht", en so het een rrvan den :merk·wa.s,rdigsten gevechten in den geheelen

25) oorlog" teneinde geloop.

24.

25.

Amery, Deel III, p.536. )1011 ook ¹¹With the Flag to Pretoria'

!!eel II, p. 528. Hier in 1.rord de le. Hey en sy burgers ook groot lof toeges·waai.

Vergelyk: Leydsargie:f, No. 762, beva ttencl e tegrm. dd .11 1faart 1900 van ·!e la Rey aan Fres.Kruger 'Pta. Op hierdie datum lm de lH 1ny nie prosies die verlies van die 3oere opgee nie

<~m ·na;;11( d us net meldinr van JO polisie wat r;esneuwel en ge-

Fond is. Ey se ook dr:.t Komqdt.de :k:er gcuond is en dat die verlios van die vyand groot is; Ibid. .ixwa ttnnde tegrn. dd.

11 Maart 1900 van Je la iey nnn :•ev.dc le. ~~ey. Hierin

se

de la Rey uvele van myne burgc~rs gesneuveld .en gevrond, ver- lies van vyand groot; Ibid. bovattende tegrm.ad. 16 Maart 1900 van de la Rey aan ~taatssekretaris Pretoria. Hierin noem. de. 12, 'tey

a

ie name ~nm 4 eesn?.u~·:c:L! es, 30 gewondes en ll.J- vernistes ₁₁zoo ver bctrnnd"; P. J .ner1nnerings-ac.1.ntekeninge G0nl.de la ~ey. Hicrin se de ·1a ~ey dat hy nie meer presies ':ect viat die vyand ::ie verlies ·was nie mP.ar ₁₁,het noest zeer

ZHa;~·-r Geweest zyn". Aan 3oereverlies was volgens hierdie t:wntekoninge 89 bureers E~csneuwel, ge-wond en dood. Omtrent Roberts se offisi~le verslas dat 102 Boere op die slagveld begrawe is 6Sien Amery, Deel III, p.586) s~.de la Hey die volgende: utk kan slechts zegr;en dat de vel<imarschalk in di t zoals i n vele ande:1e gevallenl verkeerd1,geinformeerd was.

Op andere punten .werd dien dag we nie; of ni,ets gevochten."

Amery D~el III, p.586. Maak melding van omtrent 100 Boere gesnem-.rel en 20Cl gewond. D ic~ .~ri tsG vcrliGS~ st el hy op 82 cesneuwel en 342 gevrond; Gc.;denkboek. van :pen Oorlog in Zuid-A.frika, p.282, hi"erin ·word ~1eldinc r,emi;.i;ak van 89 gewondi es en V(;rmistes en 11 '.:esneuweldes. Die T~n~else verliese word op oor die 500 VBSE:estel; De Oorlog in Zuid-Afrika

CL.Penning) p.61+7: Hierdi e skrywer stel di~ Hoc~reverliese 0·9 11 gesnelrvel, )l1- gewond en 16 gevange ·gene em. Die vyandej like verlies word bepaal op 426 dooies en 0ewondes• De Oorlog in Zuid-Afrika (Dr.W.va.n EverdingenT p. Hlerdie skrywer stel die !3?erevGrliese op 80. dooie$1. gewondes en ver~

mistes tervzyl hy die vyandelike verlies as ,'fer meer as

4SO

vasstel; Leydsargief No.

762!

bevattende teg~1ft.dd.

29

Maart ..

1900 ~an de la Rey aan Prov .and Co~Jnissaris A?!etoria.Volg~.-l hierdie dokuinent het ender de la Rey se ver.l +es ook 80 ~1 getel

wat'm

geweldige terugslag vir de la ~:Y se kommandQ;

peteken

bet. · -

staff Bloeiiif ontein deur die vyand ingeneem

De la Hey na Brandf ort

Aanr,esien dnar tussen 3loemfontein en Abrahamskraal geen geskikte terrein '.·as on d ir: vyand andc--::rmaal difJ hoof te bied nie, hi·t de L:, iey asoo}: al die Irn:·cw.ndo's, dj.c Saterdag- nag deurgetrok oi; x1d na 310 ,:mfontein. Die volgonde dag, ender- wyl hy ondBrwec was na Jloemfontein hut de la :tey die ui tslag van die goveg in k:::;i.:'t tclef')'.'afies aan sy vrou neei:;edeel. Hy het daar bygevoeg Ja t hy met sy gc:;hele laer op r:iad is na 13loem- fontein en do.t daar rcelings cetr<::f L::.: om dloemfontein uit

.·L··'or~-'-' .;..e ,, . ..,,l· '¹'1 <:a" l.. ro 'TI'',., l' ¹¹ c•o

- v~ 'J "'' ·~·'·' b ' n'·l<:<ct ' H~)

c.:o om in de fortE'..m. tQ gaan. ¹¹

Dieselfde daG met de la T£ey se aankoms is da~:r 'n krygsra8d iJcle on i z; dae.r boslui t o:·~ .noernfontein vanui t die

forte en van uit Generaals de Vet en Hertzog sn stellings te verdodig.

m.t

^{die telogran} arm

sy

vrou ko.n afgely vord dat de la "lQy nie hiermee eens ·was n:i.e, dnt toe by die n10erderheidsbesluit ingeval het . Die posisics is onder die verslcillf.:mde offisiere verdeol en :'.noes de l[~ Joy dieselfde dae

27) tein na .3o.lnsvle-L voe1•.

'lo :Jorts het nou ^·:Josef d:.'.t die i3ocrr:; cl::~r-;glik be-vms is van sy volgende ·> ^c:~ ·D~ p' on da2.rorn ^{1,:3(.L :3} S~)QC;d vi:e di.e vyand die vernaamste faktor. ~ie Britse offisier het dan ook bevel gegee c1at sy n1art.o dadel i}( moes opruk in die r i:;ting van Aasvoelkop, Doornboom, Tucker en Driekop. Op laasgenowndo plek moes Genoraal :"rench wag vir 'n lrnnvo'.Ji 112 t. V«Hl tinkfontein onder die eskort van die Hampshires, ':arwickshires c::1 andere opgevolg

26.

Leydsargief No.762 tegrm.dd. 11 Maart 1900 van de la

Rey aan

Mev.de la ,~ey Lichtenburg. :>ien ook P.V.Her~!hgsaantek . . inge Genl .de la Rey. Hierin beweer de la ~1ey foutief da.t: ·

hy met sy kommando die Sondag 11 Maart in Bloemfontein a~~,

gekom het. Vergelyk ook Leydsargief No.762, telegram dd~

29 Maart 1900 van de la Rey·aan Proviand Commissaris Pta•

Hierdie dokument en die eersgenoemdedolrument hierbo

'h.r:.+

... v.

Die volgonde oggend het ?rench deurgedruk tot by Venters-^{.· ~. ·1 1}

val lei. 115-cr l1ct l\o bcrts 11om ontmoet en 1.rerder sy rig ting bepaal. In nl<Gs van o ^:1 voort te ;:;ci.r,^0.11 met di,0 -v:rye ombeweging

net -~a<.J.1spruit o·n na Lceu¹cop, bc:sluit T::o~)(::rts nou om in te sny

na die noordooste en af to pyl op :31·ru1dirnp, 'n pro:'.".inente groep koppe skuar~.> vier myl vnnaf 3loernfontein, v~;_n\;-c:.o.r die stci,d vanaf di e suidwest e duidel ik ;esien kan ~rord. 1·Iet hiei~dic doel voor

oe

^{vertr(:;k ?ri:-~nch die n:iddag om eenuur net Forter en Alderson}

se 3ricades en la~t 3road~~od acter orn later te volg. Na •n

styuc~ no.rs VD.n dr:i.e uur l.'lELS b,rcnch se mag 'n myl 1·.res van ?er-

r<:d_J'.'as-s1.ding. •n AfcleLLng van die vyand word nou gestuur om

cllc:: tl?(;}inspoor na Norval spont by Leeuberc op te hreelc sodat die 'JoorQ,.},rnmmando 's by Norvalspont nie per spoor na Bloemfontein kon gaa:n nie. . iiet a io -hri_ toI'Y rut ?ronch nou self op na Drandkop. ^TJ:,.,dc~l 1.k het die vyand gemerk dat die aoere in posi-

:::ic~; ,,::·:_:::: O:lErn Jeide kante van die treinspoor. lfaj oor Allen by word nou aangese o:n met 'n nag 'n rand orntr(mt 2000 tree suid van Jrrtndkop in i)esi t te neom en het hy d i t ::;onder enige teen- st:.;nd r;edoen. Haclnt di e vyand sy kanonne hierheen gebring hct, }1ct di".: eeter vuur ui tgelok van 'n maksim van Jra.ndkop.

Die vyandolikc hoofmae h(:)t :tntu:,-;sen voort bewe12g tot dig by die tr(dnspoor. nit 1.ms toe reeds vyfuur. ?rench b<"'Sluit non on 'n lang lac: ra.ncl 1.•m,t oosFanrts strek van die treinspoor

teenoor '3rnndko;:i in besit te neem, en vir hierdie doel word

?fajoor Scobell met 'n afdeling van die Greys r:-:~stuur om die rand teen allo lwste to o'.,:kupcer. Toe Scobel l nou vanuit die westel ike end van die m.nd vuur ondarvind swaai hy regs na die oostelike end, 'n Vyandelike rne.g het intussen opgeruk om 'n koppie reg teenoor die rand in bosi t te neem, ter·wyl die hoof- mag voort marseer ^or1 hulp te verleen. Toe die IIeidelbergers

onder Komrnandant ::eilbach, wat hierdie rand moes verdedig het, hierdie opmars o-r.nnerk het hulle hul stellings verlaat en

teruggegaan. Hierdie optrede het Generaal C.R.de Wet bitter.

teleurgestel, en het hy dadelik probeer om burgers te vind • ::

243.

_____________________________________________________________________________Boer Ucilbach se ste1lings in te neem, maar Majoor ;;Jcobell se Greys had reeds die stell:Lnt~s in besit, en voor dit donker was het

29) Port<::r hiord:i.n stellinr;s not r:,y hele Brl~tade f~e-okkupeer.

h^{r.-'·· ·, . (,} !1n~joor Uunter-1.Ieston, g elei deur

af deling reg om clio 6o::i:c: V'.'.i.n f3locmfontcin gery en o·n ·11aJ.fvyf cHr3 ocgend die treinspoor en telegraafdrade noord van Dlonmfontein opcobreek.

nLc :n0cste treine hct er,tcr VO()J:: c1 i_e tyc1 T:Uoenfontein verlaat,

,, C)T~LddeJ liko ,-~ebrnik agtergebly.

Die volge•1de oegenr1. kon die vynnd ro8ds duidelik

··n.crk c¹at daar nic sprake :-;ou \Tees van 'rnstifr,e teenstand nie.

vir t•,;ee o-.t' drie uur t eri,vyl die vyand 3randko:-i rJPDet het Qn :noz:;nfon.tcdn a:·•n die eoste orngewerk

30) hot. Een ivi. d_-L,? ander posisie ^'.•rord nou dcur die 3oero verlaat.

hc:t l11tussen die flanJ..cbc~_Teginc van die vyand opgernerk

cm c1i.r• r~<'v;_:,ur van 'r1 oms:I.ngE·ling ~)e:sof. Om van Bloemfontein

11

r;en t·weed f:m Paarde:nberg te makEm zou niet gaan en daarom ri ter- 2erden wy r1aar feitelik zonner f!Dt er een gevecht plansvond"

31)

;_~_; '31oc:nS~cn·'.:cdn O}; 13 'I2art deur di::: vy-:;nd :Lngcneern.. Die Ha 'n ,<>C¹•TGC!irheid VD.D SCS-GD-VGerti[-'. jnt"r hct die 3ritse Vla['.; ~Teer bo die Vry::;taatse EooL;te.d gewapper • Ui t die toest::md van . sake het daar op h:Lerdie tydstip vir die h·re2 republioke geen

D:te tuee '.co1J_bli(::ke rwt vir ate soveelste keer 'n donker tydpcrk j_1·1s;;gaan.

Hoberts se 9dc Dhrisie het :i.ntussen marseer tot by

?cri-·eira-siding, ten,ql sy 6de Diwisie eers die volgende dag in 5loenfontein o-pgedaag het. 3y 7de Dh-risie het Poundisford ..

7:1 • )"1_0'"'"'!JJ,,,Jf-e. , ^I' v

placis, wes ven ^t' crrcnra-S:±d::brie, c1 .ie .!J)de ^riB~Jrt bereik en daar vertoef en ~;:on Roberts sy troepc nou 'n kans ~gee om te rus, tervryl hyself sy aandag gee aan die verbinding met die Kaap Kolonie en sy volgende stap.

29.

Ameryl

Deel III, p.5'88. Sien ook De Stryd tusschen en Br t (C .. R .. de Wet)n&.48-49.

244.

Maart ohan- 'n Week na die inname van Bloemfontein het Kitchener se kolonnes Prieska ineeneem, daarna Upington en K~nhardt, en Liebenberg net sy Transvalers

en

die Hebelle

wat nie wapen wou

neerl~ nie oor die Oranjc rivier eedryf. Ladysmith en Kimber- ley ·was ontset en die ¹erye 1..rereld suld vr::r. Kinbcrley,

Bloem.ton-

tein en Ladys i. th WDS in die hande vr:m die vye.nd. Vierduiseru:

3oere is reeds gcvang. 3yna tueokt)er sovool burgers ry nou na die nnEste :lri tse of'fifder of magistraa t en gee wapens in vir

32)

':n '!a.':' or'l huistoc te ~aan. Dit ~.K'S die toc:stand van sake 'n ·nenr dae na (~ ie innnmo van Blo.,:mfontcin. Ceneraal

c.

''t.de ^·f ''k"!t hnt .tntuss~n tot on.tevredenheid ~ran Genernr:l Joubert, al die 1mrcers onder ho:·1 verlof c-;egr'(~ tot die 25ste Haart, wanneer hullc ueer 'YY die lri,ndrivierspoor1.-reg:)rug bynelrn.ar moes kom.

33)

Dit URS Vir de 18. ·ley net sy r->r<msvalers natuurlik ornnoontlik, ho0 graag hy di t wou doen, ^or1 de '·ct se voorbeeld te volG, en hot hy met sy korunando' s na. Jr1rndfort vertrek.

Die afst2nd en onsekerhoid van teruckecr het belet dat die

·i'ra .. nsvci.lers in ^r-assa~ tyclel1.^1<:: uJ.te;ew;xrn word. Dit kan egter goed verstann irorcl de.t de 18 Hey, na die optrcde van de Wet, in 'n T'loc'i.1-i.ke riosisie geplaas wa.s.

verblyf in di.0 Vrystaot 'n :;:root struikclhlok in sy werksaam- hede. As gevolf: von die g1.'oot af stande ne. hul wonings kon

dS4J

'T'ransvalers slegs beurtgewyse vo.n hul offlsiere verlof ontvang.

IIinrmee was 'n groot de el vn.n die ''r2.nsvalnrs nie tevrede nie.

Dio P:t>Pto:r:la-polhd.e 1m.t toe n:t t miml er dnn 100 man bestaan hct, sou natuurlik r,ouer voordeel trek 1J.i t de ln Rey se verlor- metodes, on teen die end vnn Iran.rt had hlLllc alhal verlof behal-

·we sewe 1:mt perde by Ventersburg moGs f,nan haa1 het.

Luitenan·

de Hart het dan ook op· 30 Haart de 19. -zey se toestemming gevra om die orige sewe vir vyf dae verlof toe te staan vanar

31

32.V~rgelyk: Amery Deel III pp')Q::t.-596· P.V.Telgrlll.i..dd 12

l~Oo

telgrm.van'van

Eelde'Bet~UJ.iestasie aan van

Eelde,J

nesbur~ •.

3 5')

Haart.

De la Rey het egter wat die verlof betref, die meeste moeilikheid onde:cvind qet die groter kormnando' s nl. die .Johan- ncs burgers, ¹ 'akJ~m~stroorn- en T:rmelo-b1irgr::rs. Die metode om 'n brief van die vrou aan de J.2, nc:y voo:c te

lo

^{waurin beweer word}

dat sy ernstig sick is en dat die nan onrniddellik moet afkom het nie oy de lo. ;:tey inganr; gevind nie. Y.Iy het !3ers die

betrolcke L&nddros van dici inhoud van d=Le "Jriof in kennis gestel en V8rsock on diG saat docglik te oride,'::;oe1: alvorens hy verlof

toer;cstaan· hot. Ook hot so'.m:1ige geneeshorc~ van hul voorreg om

sortifikato van ₁₁medies-ongeskik¹¹ uit te reik, ~·1isbruik c:e:maak.

Generaal c.,-:.de .¹ct vcrtoJ. byvoorbeeld., du.thy, toe sy ko:m.man- do' s by Poplar Grovo aan vlug 11as hinne 'n tydj ie act sc:rtifi-

'~ato v:_{'· \ '} ¹.'1 _~) FCHl_{, ,} G('shor_{' ,} c _' ontvnw: _{• J}

3

^{6 )'} het uaarin verklaar ·\J'mrd da sc.kere burgers aan hartkwaal ly. Dan 1ms daar noe die boordery tuis wat in orde gebring moot ·word. So het H.J. i3reytenbach veldkor- not van wyk 111, Ernelo op '.3 April 'n ve::.·soekskrif van 'n groot dee1 van sy turp:ers aan cl.e 1a :1ey voorgele •Jaarin die betrokke

burge1';: aan~;oe:z:: cloen vir verlof on huistoe te gaan teneinde hul vc:;c:; vi:r' die ·winter to eaan versore. Je la 3ey hat die vorsoe1rnkrif aitn President T'.:1,uger voorgolo, maar laas13enoemde het c'.e-vreier or·1 die ve:elof toe te sto..:<.n. Die gevolg hinrvan

\,ras dat de la :ley cl.ice) volgende dae; via

~ ggener aa l

^T.

Smut~

^'n

versoekskrif ontvane; van al die kommandante en veldkornette van die Wa!:Jrn:cstroor1- en :Srmelo-korn.nando ¹ s ua2rL'."} die burgers hul t eleurstelling uitspreo\: om· die: beslu:L t van die 3taats rirosi.dent. In die versoekskrif uord onder andere daarop gewys dat die bureers van geneemde distrikte hoofsaakl ik 'n lewe r:iaak uit vceboerdery en dat as die vee nie versorg word nie daar na die ·winter _II de grootste armoede en ellende heerschen

zal". Die versoekskrif het verder 'n dreigende houding verklap

35.

P.V.Brief No.2 dd. 30 Maart 1900 van Luit.H.de Hart PretoriS Polisie Sma.ldael aan Genl.de la Bey Kroonstad.

36.

Vergelykz _{T __} Leydsargie~ No.762. ongedateerd van de la Rey . ...-

,:1..:1--- t.~_,_,. ____ ..______ "tT-, _ _ ... _____ .,

--- ..:t -

^{~~- rn ~ - - - -}--" - - - A.,,;;,;..-:;,·•;..r .

en verklaar dat indien zulks niet gedaan wordt kunnen wy u de

II

37)

verzekering geven dat de burgers byna allen zullen weggaan".

Generaal de la Rey het weer die saak aan President

Kruger

voor-

f ele, rrra.::i.r laasgenoemtl G hot di t hic;rdie kecr terugverwys na beide President 3te-:/11 en de la ~:cy ^{o·,•1 1} n o;)1o;::sing te vind vir verlof-aansoeke deur burp,cr·s van ·:akkerstroom_, Err1elo en Johan- nesburgers wa t reeds ses maande op ko1"1.mand0 wrts. De ln ~ey

hct hiero·9 die o::nst~mdighede telegrafies aan President Steyn verduidelik en daarop gei,,rys dat offisiere or\1er vee;ecneraal [-)i:mts r eeds op 10 April vorlof aan 'n aantal burgers toegeken hct bloot om die rz:;::: van d:Le burcer~:; t '.'Vredc te ste1 dat hulle

iJeurt ook Jrnm. De la "Iey het. nou .:::evoel da·l, die sao.k vnn die

burgers onder Lenuner, u.:; t nou ook Y.~la, duidelik gestel moot word en dasron beveel de la ~ey aan dat tien of vyftien persent van

38)

Lei'!mer SC burgers ook vcrlof vir

n

^{dae moet kry. De la Rey}

11et dan ook op 11 April Lenuner gerusgestel en horn meegedeel

dat hy bc:;sig is om met die Hegering te korrespondeer oor die verlof-aangeleenthede

39)

. gers op 20 April kon de la gey aan

Lernqer 1aat weet dat volgens ¹n proklamasie van President Steyn dao.r ti en ui t elke honderd 1mrFers vir tvmctlf dae huistoe kon

-· 40)

gaan, en det Lcmner dadelik daarvan scbruik moet maak.

Die ve2~lofkwessie het later onclor the r:·;ransvalers so 'n ern;:;tige omvang aan?enec"t dat de la '.{ey op 2n A":;ril as volg aan President '.3teyn moes telegrafeer: Ik p; eloof da t niomand

II

zoo zwaar heeft oncler het verlo.f sy~~tem:i as ik. De heb ge\·reig- ord vcrlof tee te~ken"bn die door ¹/eldcornetten cm Com.d ten werden u.i tgereikt, dan klimmen zy eenvoudig op hunne paarden en gaan

37.

38.

39.

Sien I.eydsargief No.762 telegram dd. 8 April 1900 van Genl.

de la ^Hey aan Staats !'res.Prcto:i:-ia. ::lien ook P.V.Versoek- skrif dd. 9 April 190CJ aan Genl.de la Rey via vegg.T.Smuts en ondertoken deur Komrtdt.I.J.Gr·eyling Wakkerstroornkommando,

Kommdt.R.J.Jansen

van Vuren Ermelokommando, Veldkornette G.

Swart en A.C.Greyling van wyke 2 en

3

resp.

Wakkerstroom

Veldkornette J.W.Steenkamp, S.G;Grobler en

N.J.Breytenbac~

van wyke 1₇ 2 en 3 resp. Ermelo.

Leydsargief No.762, telegram dd. 11 April 1900 van de la

Ket

aan Staats President Kroonstad.

Leyd~ar~i~f, _No~ 762, dd_. __ ll __ Ap~il l?~O- bevatt~,!1d~ ~~l~gru --

van voort. De regel by ons is d at de Veldcornettc:n cm Comdten re:tken verlof uit. Er is een aanta.l burgers naar huis bevat- tende de 10 percent. Die krygen verlof zoodra er een aantal bure;er3 teruc komen. Vt:~rdcr hnbbc:n1 '7 '\/GC'r officieren afge- vaardigd om nor.r, achtor0~eblevene :Ju g¹,;;r::: o;-:: !.c zenden. Ik moet u zeggen da t het voor ny zwao.r t:; over di?:~ zaken te oordeelen daar ik el1rnn mn;:-:1 n.ic:uwc:? conu1ando ¹ s onder my krecg. Ik heb

l+l)

vrmdn:·· oJJ.e vcrlof b~ieven gev.reigerd."

Dio moontlikc vcn·vrikkelinge na die j_nname van '3loem- fontn.in >1et di t noodsaa1:1ik -~:oma.ak dat 'n gesariontlikc i;-:r·ygsraad van die h..ree Hepublieke gehou moes vord om die huidige toestande en verdere planne te bespreek. Op ll+ Haart, die dap: na die innam.e van Bloemfontein, het de la Hey en C.H.de Wet vir Pres- icJont 6teyn dan ook op '3randfort ontmoet en is die drie saam

42) na Kroonstad vir so 'n vergaderine.

Op J.terdag, 17 Haart, het tussen

4o

en 5'0 offisiere ui ! die twcJe ·:{epublieke in Kroon tad bynekaar gekom on die gE';samentlike lcrygsrar:d dio dav bJ te 1.-10on. i're:-:>ident 0teyn hot die voorsl tterstoel in oneerr1 Em ·was da~T oolc teenwoordig

1,-ras ;(:;c-uordcn, ·,;1~esi.dcnt iCrur:er, ⁿ aso0lc 'n aantal lede vc::n beide li-3)

d.egerinc;s.

Dh~ toestD.nde L~ van alle kante deeglik bespreelc.

Ool~ w.:-1.s ender besprekinp, die onbenorkte ui treikine; van :3ertifi-

k~1.t~; deur dokters ai:~n pc-='rSOfr'.? wn.t ¹;or;nna.srKl on:Jokwa.an is vir oor1oc }c:ticn.s en is c1 in 1Jff:Ls:Lere hic~rteen r:cn1c-uws1ru. In ver- band hic:rmee h;:3t Hoofko;n.mandant de Uet in die v~.·rgadering skert- send opgemerk dat gecn sertifika:.;t aangeneen mOG't ·word nie al- vorens dit n:Le deur drie bejaa:cde vrcmens onderteken is nie.

44)

So 'n sertifikaat sou volgens de ,Jet, meer vertroubaar wees.

Leydsargief No.762 dd. 29 April 1900 bevattende telegram de la ·qey aan Stants Pres. Kroonstad.

Vergelyk: P.V.Hvrinnerings-aantekeninge Genl.de la Rey.

Vergelyk: De Stryd tusschen Brit en Boer (C.R.de Wet) pp.

52-53.

^{Genl.de Wet noem} hier foutief die 20ste as die ...,.

V~ni::t~n~:d:11m 'U'A'l"l niP. 1TAT'P'~nP,..i'l"lP'. 8iPTl i n 'U"AT'h~nn hiPT'lftAA

gestraf veldkor-

~. ' • • ~:l

lfadat alle sake deeglik bespree}"'.: is het die vergader- ing vyf belanr;rikk.e besluite gene0m. Die eerste twee besluite wqt an voorstelle ,se1rnn het van Generaal P.J .Joubert en gesek- ondeer deu..r Hoofkommandant de Wet het as volg relui:

(i) nDe Krygsraad alhier vorgader~> in groote getallen Offisieren de beide staten vertoenwoordigende, gelet hebbende op de moeii11rn omstandit;heden wa.arin ons land verkeerd, komt tot het besluit om, ofschoon de ~tad 3loemfontein door den vyand is bezet, nogthans de onafhanklikheid der twee Repub- lieken niet :wys te geven, ma[cr integendeel ort de beide Reger- ine;er:i. 1':1ct a.lle kracht en 1nr:1.cht te on.rl ^er~t eun0n, ¹·.n lettende op 1 de bereiduilligheid der ourgers die nu van alle. 1rnnten in groote gctalle met nieuwen :'1oed opkomen, beslui t on alle offisieren in de heide HepublieJ.cen k<:mnis te gev2n van hiE~r eenomen beslui ~

e.·"1 ~)cslui t verder i'.:::rachtdadir; en handelend 0~1 to treden, den vyand op alle rnogelyke punten afbreuk te doen, en alle o.ffisier-

cm <':m bur~~ers daartoe dadelyk o:r tc roepen · ovcreenkomstig de

:vet .

¹¹

(ii) :1c ~i\rygsraad besluit, dat, zoodra wy onze bureers by- oen ~ebracht hebhen, die in machten t0 zullcn ~~rden verdeeld oncler vorantwoordelyke aanvoerders, welke ~nachten elkander moeten hGlpen en hystaa.n en op verschillendc punten moeten uit-

gaan om aa.nve.llenderwyze te handelen en indien mogelyk zooverre doenly1t de CO'nmunj_cc-,tie::; van den vyand af te snyden. De com- mando IS ·moetell ZOild81' WCl[;C.IUS Ui.ttrekken, en gc~ene pOSi t:i.GS inn,3men O'!!l voor den vyand to lrachten, maar zullen, waar de gelegenheid zich voordoet, den vyand aanvallen.¹¹

Di"e eel' ste deel van hirJ1•die t vme beslui tG is deur die vergadering ₁₁alge¹neen aangonomen", terwyl die 1wecde en die volgende drie slegs as ₁₁aangenomen¹¹ noteer is. Die laaste drio .L:is1uite hot as voo1·stelle ge1rnm van Hoof1rn¹'1mandant de

1.ict, gesekona eer deur Kommandant Hel, en het die derde voorstel hierop neergekom did; e.angesien kryesplanne dikwels misluk hot as gevolg van die nalatigheid of pligsversuim. van offisicre die gesnnentlike kryesraad nou oesluit dat

7 indien 'n hoofkommandant, veggcneraal, Korr1mandant of Veldkornc3t, ¹ r:i f~ro·w·we misi::.tap begaan of' in gebreke bly o;"l! 'n opdrag uit te vocr en daardeur dan 'n mislukking ontstaan of kon ontstaan~ die betrok1rn offisier, indien slmldig bevind op so 'n mist.rap, pligsvcrsuim, r:ialatigheid c,f ongehoorsaamheid, gesuspendeer moet word. 'Jolcens die

beslui t. sou dte Hoofkomraandant se straf bepaal ·word deur 'n sa.amge.stelde raad van sy krygsoffisiere. Die straf van 'n veg- generaal of lwmmandant sou vasgestel word deur die Hoofkomman-.- dant en sewe and.er krygsoffisiere, ter-wyl 'n Veldkornet

kan word deur die Kommandant bygestaan d eur die orige

250.

nette van die distrik; Die besluit het verder gelui dat

indien 'n offisier gesuspendeer is· die krygsraad die: reg sou

he

om iemand in sy plek a.an te stel tot tyd en -wyl ·d·ie burgers 'n ander offisier in sy plek gokics lrnt.

Die vierdc beslui t hot '.1cpna1 (?t"-1 t die korrunandante van die verskil1 ·nch;; fJistriktc vo.n :1cic·-. . ~;tcte opceJra uord om aan hul Vcldkornottc :tnstrul~;:.iio te ^gH; on oor Ojlp;evcer ol1ce

25

1:n1re,-rs in hu1 7cldkornots}:ap 'n 1rnrrioraal c.c.n te stel. Die bosl.u:Lt hct vei~dor d:Lo pligte en str.:n-rwe van di() korporaals or1skr:;ue. In dio laast(:\ besl.ui t :mt die krygsraad oorcenc0L:om

0·1 soveel ammunisie as :::ioontlil::, c:csqok "'Cldcli:-cc: steun, aan te stuur na Hoof1;:ommandnnt .)tcci1¹.'.'.arnp cm ¥ c:gencraal Licbenberg in

l.J-5~

die r.aapkolonie.

Ond8r\rfl di0 krygsra:1d in :croon~; tad in sitting vras, 1:ras die en.de van de la 1ey op IKi.d na Kroon -tad or1 haar man vir

'n ~)omblik tc sien. De la 7ley het sy rniliterc sekretaris reeds gestu.ur om hanr vanaf Voreniginr, t8 beeelei. Hieteenstaande die teenwoordigheid vc.n Fnrreira bet d:tr. spoorveg outori tei te

eesto,y~ .::n ha.::r daa.r vir

25

nur gelunt. Die Gcneraal was hicroor baio ontevrcdc, ^{ilt'.D.T' lm.s} vorplig oin Go:ndagnag self af te gno.n na Vercniging on s~r vrou te ontmoet. Ter·wille van de la .1ey en as 'n guns, ls haa:l." vm om sesuur !:¹.2.andagoggend aan- gehak en 'na Kroon· t[ld f(m0cm. Vnnaf Kroon::t~.d het de lP. Rey die :'·faandagoggcnd dan ook 'n telcrraY"! c:i.<:m die s--j0orwegkommissar- is tn ?retoria r,estuur en sy afkeuring oo:e die handelwysc van

46)

die spoorucgar:rrtcnare te Ycrenir;ing sterk uiteedruk.

Hadat de la ~ey vanaf ~rcreniginr, die r1ore teruggekeer

pleeg. Hy het egter vanui t sy sieli::~Jed die organisasie onder

45.

46.

P.V.₁₁Extract uit de Notulen van den Krygsraad, te Kroonstad gehouden op 7aterdag den 17den Maart 1900^11• Hierdie

"Ex-

tract" is persoonlik onderteken deur Rocco De Villiers

wat

as sekretaris van die krygsraad opgetree het.

Leydsargier No.762, ~d. 19 Maart 1900, van de la Rey aan