Pituduh Meunteun
CING CANGKELING
Cing cangkeling
Manuk cingkleung cindeten Plos ka kolong
Bapa Satar buleneng.
2. Kecap Pananya
Kecap pananya téh kagolong kana warna kecap sulur atawa kecap gaganti nyaéta kecap anu gunana pikeun nyuluran hal atawa barang anu ditanyakeun. Lebah dieu, kecap pananya nyaéta kecap anu gunana pikeun nanyakeun hiji hal ka jalma lian. Kecap pananya ngawangun kalimah pananya, nyaéta kalimah anu gunana pikeun nanyakeun hiji hal sarta miharep rénsponsi nu mangrupa jawaban. Aya rupa-rupa kecap pananya saperti (1) saha
nanyakeun jalma, (2) iraha nanyakeun waktu, (3) (di, ti, ka) mana nanyakeun tempat, (4),
naha nanyakeun alesan, jsté.
Aya deui kecap pananya séjénna kayaning kecap pananya waktu: iraha, kecap pananya sabab: naon sababna, kecap pananya alesan: ku naon; kecap pananya palaku: ku saha; kecap pananya tujuan: keur saha.
3. Kecap Lemes
Kecap lemes mangrupa bagian tina tatakrama basa atawa undak usuk basa. Tatakrama basa mangrupa kaédah sopan santun dina makéna basa patali jeung status sosial, kaakraban, sarta hubungan antara panyatur, pamiarsa, jeung jalma nu dicaritakeun. Kecap lemes digunakeun keur ngajénan batur jeung diri sorangan. Aya dua kecap lemes nyaéta kecap lemes keur diri sorangan (Jalma 1 (J-1)) saperti neda, aya kecap lemes keur ka batur (Jalma 2 (J-2)) saperti tuang. Boh kecap lemes keur diri sorangan boh keur ka batur boga kecap sedengna saperti dahar atawa kecap kasarna nyatu.
4. Kalimah Aktif jeung Kalimah Pasif
Kalimah aktif nyaéta kalimah anu jejerna ngalakukeun pagawéan, ilaharna dicirian ku caritaan kecap pagawéan nu ngandung rarangkén hareup N-. Ari kalimah pasif nyaéta kalimah anu jejerna kakeunaan ku pagawéan, ilaharna dicirian ku caritaab kecap pagawéan nu ngandung raarangkén di-, ka-, jeung ti-. Ku kituna, pikeun ngalatih murid ngawangun kalimah aktif jeung kalimah pasif, murid disina ngarobah kecap nu dirarangkénan hareup N- ku kecap nu maké rarangkén hareup di-.
5. Rarangkén
Rarangkén (BI: imbuhan atawa afiks) nyaéta wangun basa pangleutikna (morfém) kauger anu milu nangtukeun harti kecap. Aya lima rupa rarangkén dina basa Sunda saperti ieu di handap.
(a) Rarangkén hareup (awalan), nyaéta rarangkén anu cicingna némpél hareupeun kecap saperti di-, N-, ka-, ti- dina kecap dibaca, maca, kabaca, tidagor, jsté.
(b) Rarabfkén tengah (seselan), nyaéta rarangkén anu cicingna nyelap di tengah-tengah kecap saperti –ar-/-al-, -um-, jeug –in- dina kecap barudak, laleuleus, gumeulis, tinulis, jsté.
(c) Rarangkén ahir (ahiran), nyaéta rarangkén anu cicingna némpél tukangeun kecap saperti –an, -eun, -keun, -ing/-ning dina kecap seuseuhan, seuseuheun, asupkeun, mungguhing, wantuning, jste.
(d) Rarangkén barubg (koniks) nyaéta dua rarangkén anu ngawangun kecap kalawan
babarengan saperti pa—an, ka—an, sa—eun dina kecap padataran, kadaharan, sahuapeun, jsté.
(e) Rarangkén gabung (ambiiks) nyaéta dua rarangkén atawa leuwih anu ngawangun
kecap henteu babarengan saperti di-+-keun jeung N-+-keun dina kecap diasupkeun
B. Glosarium
apik = taliti balénan = balikan berséka = apik
berséka = apik tur beresih buleneng = gundul
buruk = goréng butut = goréng
caangna mabra = caang ngebrak, caang pisan capétang = pinter nyarita
ciciptan = ciciptaan, diwangun tina kecap cipta ditambah Rdp+-an, jieunan
cindeten = eunteup, cicing
cinyusu = cai nu tuluy kaluar tina jero taneuh, biasana dina gawir
culika = jail, julig, resep nyilakakeun batur dalém = ménak
dangdaunan = rupa-rupa daun diomékeun = dibenerkeun diparaban = dibére kahakanan
disénglédkeun = diwangun tina kecap séngléd ditambah rarangkén gabung di-+-keun, hartina diangsrodkeun ka luhur. diundeur = daun nu dipetik pucungna wungkul
gemuk = pupuk genaheun = ngeunaheun
getén = tulatén, némbohkeun rasa nyaah ku mindeng ngalongokan/ngurus
geuwat = gancang gurunggusuh = gagancangan guyub = akur
harééng = muriang, paranas turus hiri dengki =
jaligrah = arataoh, barungah janari = waktu samémeh subuh
jarian = juru buruan pamiceunan runtah
kabuyutan = diwangun tina kecap buyut jeung rarangkén barung ka—an, pancakaki kalima ka luhur atawa turunan katilu; kabuyutan hartina karamat.
kakaut = kokoét ku kuku
kaniaya = telenges, nganyenyeri
kecap bilangan panangtu = kecap nu nangtukeun wanda bilangan
urang keur jalma: Barudak téh aya lima urang.
turuy keur cau: Cau téh aya lima turuy.
Perékét keur jéngkol: Cing ngala jéngkol lima pérékét mah.
kokocok = kukumbah leungeun kujur = awak, badan
lagondi = laban, ngaran tangkal nu kaina sok diaréng, daunna dipaké ubar.
lalawora = gagabah, ceroboh layeut = sauyunan, tara pasé lebar = nyaah
makayakeun, diwangun tina kecap pakaya (harta) jeung rarangkén gabung N-+-keun, hartina matéahkeun atawa ngokolakeun
melid = males
meuheuy = leubeut buahna
mimitran = mimitraan, duduluran, sosobatan mindeng = sering
moyan = cicing di nu panas kira-kita jam 8-an sangkan awak teu katirisan
muncugug = nonjol ka luhur mupus = ngaberesihan nandangan = ngalaman
ngahiliwir = diwangun tina kecap hiliwir dirarangkénan hareup di-, niup lalaunan (angin)
ngarandeg = eureun
ngémploh = dangdaunan anu gomplok ngingu = miara sasatoan
ngukut = miara sasatoan
nyoréndang = nyalindangkeun kantong kana taktak océs = bangor, teu daék cicing
odoh = jorok, lodroh omat-omatan = wanti-wanti ompong = euweuh huntuan osok = sok, biasa
pacilingan = pamiceunan, sarua gunana jeung toilét, tapi aya di balong.
pamandangan = panénjoan, panorama panganggo = papakéan
pangaweruh = kaweruh, kanyaho, pengetahuan (B. Ind) papanggé = golodog, babancik
pasapon = pasapuan, diwangun tina kecap sapu jeung rarangken barung pa—an
pinanggih = diwangun tina kecap panggih dirarangkénan tengah –in-, papanggih
poék mongkléng = poék meredong, poék pisan teu katémbong curuk-curuk acan
rarat-rérét = nempo ka kénca ka katuhu ku juru panon raresik = beresih, bérés sarta alus
réngsé = anggeus
rikat = tangginas, cepet dina sagala rupa gerak sabilulungan = babarengan, sauyunan
saged = siap-siap, sayaga sasarap = dahar isuk-isuk satengahing = tengah-tengah sauyunan = babarengan sayaga = siap-siap
silih asah = silih béré kanyaho atawa pangalaman silih asih = silih pikanyaah
silih asuh = silih aping, silih bimbing sirik pidik = dengki
sobat dalit = babaturan deukeut soméah = handap asor
soson-soson = enya-enya, daria, giat srangéngé = panonpoé
suhud = getol, rajin susuci = beberesih awak tambarakan = sagala didahar tapis = parigel, mahér
tarapti = bérés, sagala sadia pikeun indit tengi = hapeuk
tigin = tukuh, kukuh, pageuh tiis tingtrim = adem ayeum
tingkarelip = tingcarélak, cahaya kucap-kiceup tina jarak anu jauh tumuwuh = diwangun tina kecap tuwuh dirarangkéna hareup di-,
jadi.
tutuwuhan = diwangun tina kecap tuwuh ditambah Rdp+-an, sakur tangkal nu