Anggraeni N et al. 2009. Analisis DNA mikrosatelit untuk identifikasi paternitas pada beruk (Macaca nemestrina) di Penangkaran Pusat Studi Satwa Primata IPB. J Prim Ind 6 (2): 70-77.
Ankel-Simons F. 2007. Primate Anatomy an Introduction. Edisi 3. London: Academic Pr.
[Anonimus]. 2010. Sumatera wildlife: pig-tailed macaque (Macaca nemestrina). [terhubung berkala]. http://putribirutravel.com/141-sumatra-wildlife-pig-tailed-macaque-macaca-nemestrina.html. [24 januari 2012].
[Anonimus]. 2011. Tour de Singkarak 2011. [terhubung berkala]. http://rangminang.web.id/2011/06/tour-de-singkarak-2011-photo-essay. [21 Juni 2011].
Aversi-Ferreira TA, Pereira-de-Paula J, Prado YCL, Lima-e-Silva MS, Mata JR. 2007. Anatomy of the shoulder and arm muscles of Cebus libidinosus. Braz J Morphol Sci 24 (2): 63-74.
Bauer A et al. 2003. Philip’s Nature Encyclopedia. London: Chancellor Pr. Bennett T, Henrickson R. 1995. Nonhuman Primates in Biomedical
Research-Biology and Management. San Diego: Academic Pr.
Carola R, Harley JP, Noback CR. 1990. Human Anatomy and Physiology. New York: McGraw-Hill Pub.
Cartmill M. 2010. Primate classification and diversity. Di dalam Platt ML, Ghazanfar AA, editor. Primate Neuroethology. Oxford: Oxford Univ Pr.
Cawthon L. 2005. Primate factsheets: pigtail macaque (Macaca nemestrina) taxonomy, morphology, and ecology. [terhubung berkala]. http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/pigtail_macaque. [24 Agustus 2010].
Champneys F. 2011. On The Muscles and Nerves of a Chimpanzee (Troglodytes niger) and a Cynocephalus anubis. Oxford: Brasenose College.
Dolhinow P, Fuentes A. 1999. The Nonhuman Primates. California: Mayfield Pub.
Fleagle JG. 1988. Primate Adaptation and Evolution. Academic Pr.
Jones DB et al. 2004. Asian primates classification. Int J Prim 25 (1): 97-164.
Kingston B. 1996. Understanding Muscles: A Practical Guide to Muscle Function. London: Chapman & Hall.
36
Kurniawan W. 2000. Anatomi otot daerah skapula dan humerus monyet ekor panjang (Macaca fascicularis) [skripsi]. Bogor: Fakultas Kedokteran Hewan Institut Pertanian Bogor.
Marieb E. 1988. Essentials of Human Anatomy and Physiology. Ed ke-2. California: The Benjamin/Cummings Pub.
Rahayu AS. 2001. Studi perilaku dan habitat beruk (Macaca nemestrina Linnaeus 1766) di kawasan lindung HPHTI PT Riau Andalan Pulp and Paper, Riau [skripsi]. Bogor: Fakultas Kehutanan Institut Pertanian Bogor.
Richardson et al. 2008. Macaca nemestrina. [terhubung berkala]. http://www.iucnredlist.org. [24 Agustus 2010].
Sajuthi D et al. 1993. Karakteristik Satwa Primata Sebagai Hewan Model Untuk Penelitian Biomedis. Di dalam: Seminar Satwa Primata Sebagai Hewan Model Dalam Bidang Kedokteran dan Farmasi. Bogor.
Schmidt M, Krause C. 2011. Scapula Movement and Their Contribution to Three-Dimentional Forelimb Excursions in Quadrupedal Primates. Di dalam D’Août K, Vereecke EE, editor. Primate Locomotion. New York: Springer.
Schmitt D. 2010. Primate Locomotor Evolution: Biomechanical Studies of Primate Locomotion and Their Implications for Understanding. Di dalam Platt ML, Ghazanfar AA, editor. Primate Neuroethology. Oxford: Oxford Univ Pr.
Sigit K. 2000. Peranan Alat Lokomosi Sebagai Sarana Kelangsungan Hidup hewan. Kajian Anatomi Fungsional. Bogor: Institut Pertanian Bogor.
Smith JB, Mangkoewodjojo S. 1988. Pemeliharaan, Pembiakan, dan Penggunaan Hewan Percobaan di Daerah Tropis. Jakarta: Indonesia University Pr.
Stone RJ, Stone JA. 2008. Biology: Atlas of Skeletal Muscles. Edisi 6. New York: The McGraw-Hill.
Tortora GJ, Derrickson B. 2009. Principles of Anatomy and Physiology. Edisi 12. Hoboken: John Wiley and Sons.
[WAVA] World Association of Veterinary Anatomists. 2005. Nomina Anatomica Veterinaria. Hannover: ICVGAN.
Yanuar A, Chivers DJ, Sugardjito J, Martyr DJ, Holden JT. 2009. The population distribution of pig-tailed macaque (macaca nemestrina) and long-tailed macaque (Macaca fascicularis) in West Central Sumatra, Indonesia. Asian Prim J 1 (2): 2-11.
LAMPIRAN
Tabel 1 Perbandingan otot daerah bahu dan lengan atas beruk dengan pada MEP dan simpanse
No Nama otot Beruk Keadaan pada monyet ekor
panjang (*)
Keadaan pada simpanse (**)
Origo (O) Insersio (I)
1. m. panniculus carnosus Fascia glutea dan fascia
lumbodorsalis
Bersama m. pectoralis
transversus berinsersio di crista tuberculi majoris os humerus
Sama Berbeda: tidak ditemukan
m. panniculus carnosus
2. m. trapezius
m. trapezius pars
cervicalis
Protuberantia occipitalis
externa; ligamentum nuchae;
dan processus spinosus ossa
vertebrae cervicales I-VII
Ujung lateral os clavicula;
acromion; dan spina scapulae
sisi anterior
Sama Sama
m. trapezius pars
thoracica
Processus spinosus ossa
vertebrae thoracicae I-VIII
Spina scapulae sisi posterior Berbeda:
O: processus spinosus os
vertebrae thoracicae I-X
Berbeda:
O: processus spinosus os
vertebrae thoracicae I-XIII
3. m. rhomboideus
m. rhomboideus capitis Protuberantia occipitalis
externa dan ligamentum nuchae
Margo dorsalis os scapula Sama Berbeda: terdiri atas dua otot
O:
m. rhomboideus major:
processus spinosus os
vertebrae thoracicae II-V m. rhomboideus minor: ligamentum nuchae I: angulus caudalis os scapula m. rhomboideus cervicis
Processus spinosus ossa
vertebrae cervicales I-VII
Margo dorsalis os scapula Sama
m. rhomboideus
thoracis
Processus spinosus ossa
vertebrae thoracicae I-VI
Margo dorsalis os scapula Sama
4. m. serratus ventralis
cervicis
m. serratus ventralis
cervicis pars cranialis
Os vertebrae cervicalis I Distal spina scapula sampai
acromion
Sama Berbeda: Hanya terdiri atas
38
No Nama otot Beruk Keadaan pada monyet ekor
panjang (*)
Keadaan pada simpanse (**)
Origo (O) Insersio (I)
m. serratus ventralis
cervicis pars caudalis
Os vertebrae cervicalis I Angulus cranialis os scapula Sama O: processus transversus os
vertebrae cervicalis I-II
I: margo dorsalis os scapula
5. m. serratus ventralis
thoracis
Os costale V-X Margo dorsalis os scapula Sama Berbeda:
O: os costale I-X
6. m. pectoralis transversus 1/3 os clavicula bagian
proximal; os sternum; dan membentuk aponeurosis dengan
m. rectus abdominis
Crista tuberculi majoris os
humerus Berbeda: O: 1/4 proximal os clavicula, 1/2 panjang os sternum Berbeda: O: 1/2 proximal os clavicula, Os sternum
costale IV-linea alba
I: bersatu dengan otot lengan atas
7. m. pectoralis descendens Membentuk aponeurosis dengan
m. rectus abdominis
1/3 proximal corpus humeri Sama Berbeda: tidak ditemukan
m. pectoralis descendens
8. m. pectoralis ascendens Os sternum dari os costale I-VI Aponeurosis otot yang
membungkus tulang sendi bahu
Sama Berbeda: O: os costale I-IV I: processus coracoideus-sulcus intertubercularis 9. m. deltoideus m. deltoideus pars clavicularis
2/3 distal os clavicula Tuberositas deltoidea os
humerus
Sama Berbeda:
O: 1/3 distal os clavicula
m. deltoideus pars
acromialis
Acromion Tuberositas deltoidea os
humerus
Sama Sama
m. deltoideus pars
scapularis
1/2 distal spina scapula Tuberositas deltoidea os
humerus
No Nama otot Beruk Keadaan pada monyet ekor panjang (*)
Keadaaan pada simpanse (**)
Origo (O) Insersio (I)
10. m. biceps brachii
m. biceps brachii caput
brevis
processus coracoideus os
scapula
Tuberositas radii os radius Sama Sama
m. biceps brachii caput
longum
Tuberculum supraglenoidale os
scapula
Tuberositas radii os radius Sama Sama
11. m. brachialis 1/3 proximal corpus os humerus Tuberositas radii os radius dan
processus coronoideus os ulna
Berbeda: O: corpus humeri I: processus coronoideus Berbeda: O: 1/2 margo anterior os humerus I: processus coronoideus, tuberositas os ulna 12. m. triceps brachii
m. triceps brachii caput
longum
Tuberculum infraglenoidale os
scapula dan 1/3 lateral margo caudalis os scapula
Olecranon os ulna Sama Berbeda:
O: tuberculum
infra-glenoidale os humerus m. triceps brachii caput
laterale
1/3 proximal margo posterior os
humerus
Olecranon os ulna Sama Berbeda:
O: 1/2 proximal margo
posterior os humerus m. triceps brachii caput
mediale
2/3 distal margo posterior os
humerus
Olecranon os ulna Sama Berbeda:
O: 1/2 distal margo
posterior os humerus m. triceps brachii caput
accessorium
Bersatu dengan insersio
m. latissimus dorsi
Olecranon os ulna dan
epicondylus medialis humeri
Sama Berbeda: tidak ditemukan
caput accessorium
14. m. teres major Angulus caudalis os scapula Tuberositas teres major os
humerus
Berbeda:
I: sulcus intertubercularis
Berbeda:
40
No Nama otot Beruk Keadaan pada monyet ekor
panjang (*)
Keadaan pada simpanse (**)
Origo (O) Insersio (I)
15. m. latissimus dorsi Processus spinosus ossa
vertebrae thoracicae VI-X dan fascia glutea
Bergabung dengan m. teres
major dan bersama m. pectoralis major berinsersio
pada crista tuberculi majoris os
humerus
Berbeda:
I: bersatu dengan m. teres
major di tuberositas teres major os humerus
Berbeda:
I: bersatu dengan tendo
m. teres major dan di sulcus intertubercularis
16. m. subclavius Sambungan costochondro os
costale I
1/3 bagian distal margo inferior
os clavicula
Sama Sama
17. m. teres minor 1/3 distal margo caudalis os
scapula
Tuberculum majus os humerus Sama Sama
18. m. supraspinatus Fossa supraspinata os scapula Tuberculum majus os humerus Sama Sama
19. m. infraspinatus Fossa infraspinata Tuberculum majus os humerus Sama Sama
20. m. subscapularis Fossa subscapularis os scapula Tuberculum minus os humerus Sama Sama