Rizal sa Dapitan
Edit 0 0 13…
Noong Hulyo 6, 1892 siya ay nakulong sa Fort Bonifacio. Dahil nalaman at hindi nagustuhan ng pamahalaang Kastila ang mga pinagagawa ni Jose Rizal laban sa mga prayle at sa mga Kastilang dayuhan na sumakop sa ating bayan.
Pinatapon si Jose Rizal sa Dapitan, Zamboanga noong Hulyo 14, 1892. Apat na taon siya namalagi rito. Ang pera nakuha niya sa pagkapanalo saManila Lottery at sa pagkatrabaho niya bilang isang magsasaka at negosyante ay nagamit sa pagbili ng isang lupain sa Talisay, malapit sa Dapitan. Dito sa lupa ay nagtayo siya ng tatlong bahay na gawa sa kawayan, kahoy at nipa. Nakatira sa unang bahay si Jose Rizal at ang hugis nito ay parisukat. Nakatira naman sa pangalawang bahay ang mga mag-aaral ni Jose Rizal. At ang huli ay gumawa si Jose Rizal ng isang tirahan para sa mga alaga niya na manok. Ang pangalawang bahay ay hugis
octagon dahil may walong bahagi ito, samantala ang pangatlong bahay naman ay hugis na hexagon, ito ay may anim na bahagi/parte.
Masaya nanirahan dito sa Dapitan si Jose Rizal. Siya ay nangagamot sa mga
maysakit tuwing umaga, tapos pupunta siya sa Dapitan gamit ang baroto, (isang barko) para magbigay lunas sa mga pasyente rito. Nagtuturo at nagtatanim si Jose Rizal tuwing hapon. Tahimik ang buhay ni Jose Rizal dito. Maraming siya na ging kaibigan. Noong unang Pasko niya sa Dapitan, may imbitasyon si Jose Rizal galing kay Kapitan Carnicero na doon sa kanila ipagdiwang ang Noche Buena.
Nakapagbili si Jose Rizal ng maraming lupain dahil sa kanyang mga naipon na pera. Ang mga ito ay tinanim niya ng maraming prutas, kape at cacao. Tinuruan din niya ang mga magsasaka ng mga moderno paraan ng pagtatanim tulad ng paglagay ng tamang pataba sa lupa.
Habang nasa Dapitan si Jose Rizal, pinag-aralan din niya ang mga wika ng Malay, Bisayan at Subanun. Napakagaling ni Jose Rizal. Maraming siyang alam na wika, at lagi niya ito natatandaan at nagagamit niya ito kung may dayuhan siyang kausap. Nakagawa din siya ng mga tula tulad ng "Mi Retiro" (My R etreat).
Marunong din si Jose Rizal magpinta. Sa loob ng Simbahan Santiago, sa Dapitan ay mayroon gawa na painting si Jose Rizal. Tinawag siya ni Padre Balaguer para
Mayroon mga nilikha si Jose Rizal ng mga sculptures tulad ng statue ng isang babae na tawag ay "The Dapitan Girl"; bust ng kanyang Ateneo professor na si Father Jose Guerrico; isang bust din ni St. Paul na binigay niya kay Father Pastells at isang woodcarving ni Josephine Bracken, ang asawa ni Jose Rizal.
Mahusay si Jose Rizal sa pagmamahala ng negosyo. Kasama ni Jose Rizal sa negosyo si Ramon Carreon. Sila ay mayroon negosyo na hemp, pangingisda, at copra. Nag-imbento din siya ng cigarette lighter na ang tawag niya ay sulpukan at isang makina na kahoy para makagawa ng maraming wooden bricks.
Noong Pebrero 1895, nagpagamot si George Taufer, isang bulag na pasyente ni Jose Rizal. Ngunit hindi nagaling si Taufer. Sinamahan siya ni Josephine Bracken, ang ampon ni George Taufer sa pagpunta niya sa Dapitan. Dito nakilala ni Jose Rizal si Josephine at nagustuhan niya ang magandang dalaga. Sila ay nagpakasal subalit hindi sila pinalad magkaroon ng anak dahil namatay ang bata habang ipinapanganak.
Huling araw ni Jose Rizal sa Dapitan noong Hulyo 31, 1896. Sumakay siya sa "Espana", pangalan ng barko papunta ng Maynila. Binenta niya ang mga kanyang lupain sa mga taga-Dapitan. Malungkot umalis si Jose Rizal at sumigaw ng "Adios Dapitan" sa mga nagmamahal sa kanya sa Dapitan. Kasama rin si Kapitan
Carnicero sa paghatid kay Jose Rizal at may banda nagtugtog ng "Chopin's Farewell March" para sa pag-alis ni Jose Rizal.
Noong Hulyo 6, 1892 siya ay nakulong sa Fort Bonifacio. Dahil nalaman at hindi nagustuhan ng pamahalaang Kastila ang mga pinagagawa ni Jose Rizal laban sa mga prayle at sa mga Kastilang dayuhan na sumakop sa ating bayan.
Pinatapon si Jose Rizal sa Dapitan, Zamboanga noong Hulyo 14, 1892. Apat na taon siya namalagi rito. Ang pera nakuha niya sa pagkapanalo saManila Lottery at sa pagkatrabaho niya bilang isang magsasaka at negosyante ay nagamit sa pagbili ng isang lupain sa Talisay, malapit sa Dapitan. Dito sa lupa ay nagtayo siya ng tatlong bahay na gawa sa kawayan, kahoy at nipa. Nakatira sa unang bahay si Jose Rizal at ang hugis nito ay parisukat. Nakatira naman sa pangalawang bahay ang mga mag-aaral ni Jose Rizal. At ang huli ay gumawa si Jose Rizal ng isang tirahan para sa mga alaga niya na manok. Ang pangalawang bahay ay hugis
octagon dahil may walong bahagi ito, samantala ang pangatlong bahay naman ay hugis na hexagon, ito ay may anim na bahagi/parte.
Masaya nanirahan dito sa Dapitan si Jose Rizal. Siya ay nangagamot sa mga
maysakit tuwing umaga, tapos pupunta siya sa Dapitan gamit ang baroto, (isang barko) para magbigay lunas sa mga pasyente rito. Nagtuturo at nagtatanim si Jose Rizal tuwing hapon. Tahimik ang buhay ni Jose Rizal dito. Maraming siya naging kaibigan. Noong unang Pasko niya sa Dapitan, may imbitasyon si Jose Rizal galing kay Kapitan Carnicero na doon sa kanila ipagdiwang ang Noche Buena.
Nakapagbili si Jose Rizal ng maraming lupain dahil sa kanyang mga naipon na pera. Ang mga ito ay tinanim niya ng maraming prutas, kape at cacao. Tinuruan din niya ang mga magsasaka ng mga moderno paraan ng pagtatanim tulad ng paglagay ng tamang pataba sa lupa.
Habang nasa Dapitan si Jose Rizal, pinag-aralan din niya ang mga wika ng Malay, Bisayan at Subanun. Napakagaling ni Jose Rizal. Maraming siyang alam na wika, at
lagi niya ito natatandaan at nagagamit niya ito kung may dayuhan siyang kausap. Nakagawa din siya ng mga tula tulad ng "Mi Retiro" (My R etreat).
Marunong din si Jose Rizal magpinta. Sa loob ng Simbahan Santiago, sa Dapitan ay mayroon gawa na painting si Jose Rizal. Tinawag siya ni Padre Balaguer para
gumawa nito. Dahil kailangan ng pari ang painting para ilagay sa likod ng altar. Mayroon mga nilikha si Jose Rizal ng mga sculptures tulad ng statue ng isang babae na tawag ay "The Dapitan Girl"; bust ng kanyang Ateneo professor na si Father Jose Guerrico; isang bust din ni St. Paul na binigay niya kay Father Pastells at isang woodcarving ni Josephine Bracken, ang asawa ni Jose Rizal.
Mahusay si Jose Rizal sa pagmamahala ng negosyo. Kasama ni Jose Rizal sa negosyo si Ramon Carreon. Sila ay mayroon negosyo na hemp, pangingisda, at copra. Nag-imbento din siya ng cigarette lighter na ang tawag niya ay sulpukan at isang makina na kahoy para makagawa ng maraming wooden bricks.
Noong Pebrero 1895, nagpagamot si George Taufer, isang bulag na pasyente ni Jose Rizal. Ngunit hindi nagaling si Taufer. Sinamahan siya ni Josephine Bracken, ang ampon ni George Taufer sa pagpunta niya sa Dapitan. Dito nakilala ni Jose Rizal si Josephine at nagustuhan niya ang magandang dalaga. Sila ay n agpakasal subalit hindi sila pinalad magkaroon ng anak dahil namatay ang bata habang ipinapanganak.
Huling araw ni Jose Rizal sa Dapitan noong Hulyo 31, 1896. Sumakay siya sa "Espana", pangalan ng barko papunta ng Maynila. Binenta niya ang mga kanyang lupain sa mga taga-Dapitan. Malungkot umalis si Jose Rizal at sumigaw ng "Adios Dapitan" sa mga nagmamahal sa kanya sa Dapitan. Kasama rin si Kapitan
Carnicero sa paghatid kay Jose Rizal at may banda nagtugtog ng "Chopin's Farewell March" para sa pag-alis ni Jose Rizal.
Ang Mi Ultimo Adios ay ang huling t ula na isinulat ni Rizal bago si yang binaril sa Bagumbayan. Noong hapon ng Disyembre 29, 1896, pumunta ang ina at ang mga babaeng kapatid ni Rizal sa kanyang kulungan. Binigay niya sa kanyang mga kapatid ng isang libro, alcohol burner (na may papel sa loob), ang kanyang mga sapatos, at isang payo. Sa kanilang pagbukas ng alcohol burner, nakita nila ang tula (nasa linguahe ng Espanyol) ni Rizal, na walang pamagat at walang petsa na isinulat. Walang pamagat binigay ni Rizal sa kanyang huling tula, ngunit pinalangan ito ng "Mi Ultimo Adios" dahil sa kanyang kaibigan na si Mariano Ponce.
………..
Josephine Bracken
In the last days of February 1895, while still in Dapitan, Rizal met an 18-year old petite Irish girl, with bold blue eyes, brown hair and a happy disposition. She was Josephine Bracken, the adopted daughter of George Taufer from Hong Kong, who came to Dapitan to seek Rizal for eye treatment. Rizal was physically attracted to her. His loneliness and boredom must have taken the measure of him and what could be a better diversion that to fall in love again. But the Rizal sisters suspected Josephine as an agent of the friars and they considered her as a threat to Rizal’s security.
Rizal asked Josephine to marry him, but she was not yet ready to make a decision due to her responsibility to the blind Taufer. Since Taufer’s blindness was untreatable, he left for Hon Kong on March 1895. Josephine stayed with Rizal’s family in Manila. Upon her return to Dapitan, Rizal tried to arrange with Father Antonio Obach for their marriage. However, the priest wanted a retraction as a precondition before marrying them. Rizal upon the advice of his family and friends and with Josephine’s consent took her as his wife even without the Church blessings. Josephine later give birth prematurely to a stillborn baby, a result of some incidence, which might have shocked or frightened her.
……….
TAGAPULO ng Ireland, sa gilid ng Europa, ang mga magulang ni Josephine Bracken, ipinanganak nuong Agosto 9, 1876 sa Victory City sa Hongkong kina Elizabeth MacBride at James Brown, isang sundalo sa sandatahan ng Britain. Naulila at inampon siya ng isang nagngangalang Ginoong Bracken nuong bata pa. Katulong siya ng isa pang nag-ampon, ang 63-anyos at nabubulag na makinista mula New York, si George Edward Taufer, kasama ang 40-anyos na Francesca Spencer nang dumating sa Maynila nuong ika-5 ng Pebrero 1895. Kapwa may cataract ang mga mata ni Taufer at, sa payo ni Julio Llrenete, Pilipinong nakatira sa Hongkong, nagpagamot siya kay Rizal.
Hindi naglipat buwan, unang nakita ni Rizal si Josephine, ang 19 taon gulang na dayuhang giliw [dulce estrangera, sweet foreigner], nang dumating ang 3
taga-Hongkong sa Dapitan. Bago nito, papetek-petek ang buhay ni Rizal mula nang dumating nuong Julio 17, 1892, - nagtayo ng bahay malapit sa dagat, pinaligiran ng mga
namumungang punong-kahoy, nagtayo ng sariling ospital para sa kanyang
panggagamot at paaralan para sa mga tinuturuang bata, pinaganda ang plaza ng
kabayanan, nagtatag ng tubigan pang-bayan. Nagsulat, nagkuru-kuro at nakipagtalo sa sulat at sa dumalaw na mga ilustrado at mga pamangking Estanislao, Mauricio,
Prudencio at Teodosio at mga kapatid na Trinidad at Maria.
Nuong buwan ding iyon, Febrero 1895, sinilaban ni Jose Marti ang himagsikan sa Cuba, sa kabila ng daigdig, isa sa 2 na lamang na nalalabing lupaing sakop ng Espanya
[Spanish colonies] sa America.
Sinamahang pabalik sa Hongkong ni Josephine ang matandang Taufer nuong Marso 14, 1895, ngunit madaling nagbalik sa Dapitan, kasama naman ang ate ni Rizal, si Narcisa Rizal-Lopez, at ikinasal sila, sa munisipyo sapagkat ayaw ng mga frayleng Jesuit sa simbahan hangga't hindi binabawi ni Rizal ang mga sinulat laban sa Espanyol. Patay nang ipanganak ang kanilang anak, pinangalanang Francisco ni Narcisa bilang parangal sa kanilang ama.
Noong araw ng kanilang kasal, ipinagbigay alam kay Josephine ng isang utusan na pumunta sa piitan ni Rizal kung saan ang huli ay sinasabing naghihintay sa kanya para sa kanilang kasal. Noong panahong iyon, sinasabing naninirahan ng mag-isa ang dalaga at hindi na sa bahay ng mga Rizal. Ayon sa kwento mismo ni Josephine, ikinasal siya sa kanyang iniirog sa matahimik at taimtim na pamamaraan. Wala ding nabanggit na paghahanda ukol sa kasal ayon kay Padre Balaguer, ang paring nakatakdang
mangumpisal kay Josephine.
Ipinagtapat din ni Josephine na noong nasa Dapitan pa lamang sila ay nais na siyang pakasalan ni Rizal, ngunit dahil sa hindi pagkakaintindihan sa simbahan ay hindi ito naisakatuparan. Magkaganoon pa man, sa isa sa mga sulat ni Rizal sa ina na si Dona Teodora na iniabot mismo ni Josephine habang nagbabaksyon sa mga Rizal, humingi ng permiso si Rizal pakasalan ang dalaga.
Ang naturang handog ay isang aklat ni Kempis na nagtataglay ng mga sumusunod na kataga: “ To my dear and unhappy wife, Josephine, 30th December 1896…” Binigyang-diin din nito na ang huling hiling sa kanya ng bayani ay ayusin ang bangkay at libingan nito na siya ring inihabilin ni Rizal sa kanyang kapatid na si Trining. Sinabi rin nito na may iniwan na liham sa kanya si Rizal na matatagpuan sa piitan nito sa loob ng lampara at sa sapatos ng huli. Ang naturang liham ay ang Mi Ultimo Adios na ayon kay
Josephine ay ang huling habilin at mensahe sa kanya ng kanyang kabiyak. "Mi Ultimo Adios"
PAHIMAKAS ni Dr. Jose Rizal Pinipintuho kong Bayan ay paalam,
Lupang iniirog ng sikat ng araw, mutyang mahalaga sa dagat Silangan,
kaluwalhatiang sa ami'y pumanaw. Masayang sa iyo'y aking idudulot
ang lanta kong buhay na lubhang malungkot; maging maringal man at labis alindog sa kagalingan mo ay aking ding handog.
Sa pakikidigma at pamimiyapis ang alay ng iba'y ang buhay na kipkip, walang agam-agam, maluag sa dibdib,
matamis sa puso at di ikahapis. Saan man mautas ay dikailangan,
cipres o laurel, lirio ma'y patungan pakikipaghamok, at ang bibitayan, yaon ay gayon din kung hiling ng Bayan. Ako'y mamamatay, ngayong namamalas
na sa silinganan ay namamanaag yaong maligayang araw na sisikat sa likod ng luksang nagtabing na ulap. Ang kulay na pula kung kinakailangan
na maitina sa iyong liway-way, dugo ko'y isabong at siyang ikinang ng kislap ng iyong maningning na ilaw
Ang aking adhika sapul magkaisip ng kasalukuyang bata pang maliit, ay ang tanghaling ka at minsan masilip
sa dagat Silangan hiyas na marikit. Natuyo ang luhang sa mata'y nunukal,
taas na ang noo't walang kapootan, walang bakas kunot ng kapighatian gabahid man dungis niyong kahihiyan.
Sa kabuhayang ko ang laging gunita maningas na aking ninanasa-nasa ay guminhawa ka ang hiyas ng diwa hingang papanaw ngayong biglang-bigla. pag hingang papanaw ngayong biglang-bigla.
Ikaw'y guminhawa laking kagandahang akoy malugmok, at ikaw ay matanghal,
hiniga'y malagot, mabuhay ka lamang bangkay ko'y masilong sa iyong Kalangitan.
Kung sa libingan ko'y tumubong mamalas sa malagong damo mahinhing bulaklak,
sa mga labi mo'y mangyayaring itapat, sa kaluluwa ko hatik ay igawad. At sa aking noo nawa'y iparamdam,
sa lamig ng lupa ng aking libingan, ang init ng iyong paghingang dalisay
at simoy ng iyong paggiliw na tunay. Bayaang ang buwan sa aki'y ititig ang iwanag niyang lamlam at tahimik,
liwayway bayaang sa aki'y ihatid magalaw na sinag at hanging hagibis. Kung sakasakaling bumabang humantong
sa krus ko'y dumapo kahit isang ibon doon ay bayaan humuning hinahon
at dalitin niya payapang panahon. Bayaan ang ningas ng sikat ng araw
ula'y pasingawin noong kainitan, magbalik sa langit ng boong dalisay kalakip ng aking pagdaing na hiyaw. Bayaang sino man sa katotang giliw tangisang maagang sa buhay pagkitil; kung tungkol sa akin ay may manalangin idalangin, Bayan, yaring pagka himbing.
Idalanging lahat yaong nangamatay, mangagatiis hirap na walang kapantay;
mga ina naming walang kapalaran na inihihibik ay kapighatian. Ang mga bao't pinapangulila, ang mga bilanggong nagsisipagdusa;
dalanginin namang kanilang makita ang kalayaan mong, ikagiginhawa. At kung an madilim na gabing mapanglaw
ay lumaganap na doon sa libinga't tanging mga patay ang nangaglalamay,
huwag bagabagin ang katahimikan. Ang kanyang hiwagay huwag gambalain;
kaipala'y maringig doon ang taginting, tunog ng gitara't salterio'y mag saliw,
ako, Bayan yao't kita'y aawitin. Kung ang libingan ko'y limat na ng lahat
at wala ng kurus at batang mabakas, bayaang linangin ng taong masipag,
lupa'y asarolin at kauyang ikalat. At mga buto ko ay bago matunaw maowi sa wala at kusang maparam,
alabok ng iyong latag ay bayaang siya ang babalang doo'y makipisan. Kung magka gayon na'y aalintanahin
na ako sa limot iyong ihabilin
pagka't himpapawid at ang panganorin mga lansangan mo'y aking lilibutin. Matining na tunog ako sa dingig mo, ilaw, mga kulay, masamyong pabango,
ang ugong at awit, pag hibik sa iyo, pag asang dalisay ng pananalig ko. Bayang iniirog, sakit niyaring hirap,
Katagalugang ko pinakaliliyag, dinggin mo ang aking pagpapahimakas;
diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat. Ako'y patutungo sa walang busabos,
walang umiinis at berdugong hayop; pananalig doo'y di nakasasalot, si Bathala lamang dooy haring lubos.
Paalam, magulang at mga kapatid kapilas ng aking kaluluwa't dibdib
mga kaibigan bata pang maliit sa aking tahanan di na masisilip. Pag pasasalamat at napahinga rin, paalam estranherang kasuyo ko't aliw,
paalam sa inyo, mga ginigiliw; mamatay ay siyang pagkakagupiling!
-Sa salin ni Andres
Bonifacio-Matapos ang pagbitay kay Rizal, napilitan ding tumakas mula Cavite sina Josephine Bracken at magkapatid na Trinidad at Paciano Rizal, tumawid ng bunduking
Maragondon papuntang Laguna de Bay gayung duguan na ang mga paa ng nakayapak na Josephine. Tinulungan silang makapuslit sa Manila ni Venancio Cueto, isang pinuno ng Katipunan, at naisakay si Josephine sa isang barko papuntang Hongkong. Duon namalagi ang biyuda ni Rizal hanggang Deciembre 15, 1898, nang napangasawa niya ang isang Pilipinong nagkakalakal, si Vicente Abad. Bumalik ang mag-asawa sa Manila, kasama ang anak nila, si Dolores. Nagturo ng English si Josephine, at isa sa mga
naturuan niya ang binatang taga-Cebu, si Sergio Osmena, bayani ng Pilipinas nuong panahon ng Amerikano. Tahimik na yumao si Josephine, ang dayuhang giliw ni Rizal, nuong Marso 15, 1902, ng tuberculosis sa lalamunan. Nalibing siya sa Happy Valley cemetery sa Hongkong. Lumaki at nakapag-asawa si Dolores at nag-iwan ng mga anak na apelyido ay Mina. Gaya ng ama, si Vicente Abad, ipinilit niya hanggang sa kahuli-hulihan, na anak siya ni Abad, hindi ni Rizal.