1
Turunan Fungsi Aljabar
A. Turunan sebagai Limit Fungsi
βπ‘ = π‘2β π‘1 jika dan hanya jika π‘2 = βπ‘ + π‘1
π =π(π‘2)βπ(π‘1)
π‘2βπ‘1 = π(βπ‘+π‘1)βπ(π‘1)
βπ‘
= π(βπ‘+π‘1)βπ(π‘1)
βπ‘ , karena melengkung maka
= lim
βπ‘β0
π(βπ‘+π‘1)βπ(π‘1)
βπ‘
= πβ²(π‘1)
π = limβπ₯β0π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)βπ₯ = πβ²(π₯)
πβ²(π₯) = limβπ₯β0π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)βπ₯
Definisi (Pengertian)
Misalkan fungsi π: π β π dan π β π , maka fungsi π dapat diturunkan di titik π₯ jika dan hanya jika lim
βπ₯β0
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ada. Turunan dapat dinotasikan πβ²(π₯), π¦β², ππ(π₯)
ππ₯ , atau ππ¦ ππ₯.
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = 3π₯2, maka tentukan πβ²(π₯)! Diketahui: π(π₯) = 3π₯2
Ditanya: πβ²(π₯) ? Jawab: π(π₯) = 3π₯2
π(βπ₯) = 3(βπ₯)2 π(π₯ + βπ₯) = 3(π₯ + βπ₯)2
2 πβ²(π₯) = limβπ₯β0π(βπ₯ + π₯) β π(π₯)βπ₯
= lim
βπ₯β0
3(π₯+βπ₯)2β3π₯2 βπ₯
= lim
βπ₯β0
3(π₯+βπ₯)(π₯+βπ₯)β3π₯2
βπ₯
= lim
βπ₯β0
3(π₯2+2π₯βπ₯+βπ₯2)β3π₯2 βπ₯
= lim
βπ₯β0
3π₯2+6π₯βπ₯+3βπ₯2β3π₯2
βπ₯
= lim
βπ₯β0
3π₯2β3π₯2+6π₯βπ₯+3βπ₯2
βπ₯
= lim
βπ₯β0
6π₯βπ₯+3βπ₯2 βπ₯
= lim
βπ₯β0
βπ₯(6π₯+3βπ₯) βπ₯
= lim
βπ₯β0 6π₯+3βπ₯
1
= lim
βπ₯β06π₯ + 3βπ₯
= 6π₯ + 3(0) = 6π₯
Jadi, πβ²(π₯) = 6π₯
B. Turunan Fungsi Aljabar
Teorema (Penjabaran dari definisi) Jika π(π₯) = ππ₯π, maka πβ²(π₯) = πππ₯πβ1 Bukti:
Misal: π(π₯) = ππ₯π πβ²(π₯) = π lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)πβπ(π₯)π
βπ₯ ]
= π lim
βπ₯β0[
π₯π+ππ₯πβ1βπ₯+π(πβ1)
2 π₯πβ2βπ₯2+β―+ππ₯βπ₯πβ1+βπ₯πβπ₯π
βπ₯ ]
= π lim
βπ₯β0[
π₯πβπ₯π+ππ₯πβ1βπ₯+π(πβ1)
2 π₯πβ2βπ₯2+β―+ππ₯βπ₯πβ1+βπ₯π
βπ₯ ]
= π lim
βπ₯β0[
ππ₯πβ1βπ₯+π(πβ1)
2 π₯πβ2βπ₯2+β―+ππ₯βπ₯πβ1+βπ₯π
βπ₯ ]
= π lim
βπ₯β0[
βπ₯(ππ₯πβ1+π(πβ1)2 π₯πβ2βπ₯+β―+ππ₯βπ₯πβ2+βπ₯πβ1)
βπ₯ ]
= π lim
βπ₯β0[
ππ₯πβ1+π(πβ1)
2 π₯πβ2βπ₯+β―+ππ₯βπ₯πβ2+βπ₯πβ1
1 ]
= π lim
βπ₯β0[ππ₯
πβ1+π(πβ1)
2 π₯πβ2βπ₯ + β― + ππ₯βπ₯πβ2+ βπ₯πβ1]
= π [ππ₯πβ1+π(πβ1)
2 π₯πβ2(0) + β― + ππ₯(0)πβ2+ (0)πβ1]
= π[ππ₯πβ1] = πππ₯πβ1 = πππ₯πβ1
3 Ditanya: πβ²(π₯) ?
Jawab: π(π₯) = 3π₯2
πβ²(π₯) = 2 β 3π₯2β1
= 6π₯ Jadi, πβ²(π₯) = 6π₯
C. Operasi Turunan
1) Penjumlahan Turunan
Teorema (Penjabaran dari definisi) Jika π(π₯) + π(π₯), maka πβ²(π₯) + πβ²(π₯) Bukti:
Misal: π¦ = π(π₯) + π(π₯) π¦β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}+{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ +
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] + limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = πβ²(π₯) + πβ²(π₯)
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = 3π₯2dan π(π₯) = 2π₯2, maka tentukan πβ²(π₯) + πβ²(π₯)! Diketahui: π(π₯) = 3π₯2
π(π₯) = 2π₯2
Ditanya: πβ²(π₯) + πβ²(π₯) ? Jawab: π(π₯) + π(π₯) = 3π₯2+ 2π₯2
πβ²(π₯) + πβ²(π₯) = 2 β 3π₯2β1+ 2 β 2π₯2β1
= 6π₯ + 4π₯ = 10π₯ Jadi, πβ²(π₯) + πβ²(π₯) = 10π₯
2) Pengurangan Turunan
Teorema (Penjabaran dari definisi) Jika π(π₯) β π(π₯), maka πβ²(π₯) β πβ²(π₯) Bukti:
Misal: π¦ = π(π₯) β π(π₯) π¦β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}β{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ β
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] β limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = πβ²(π₯) β πβ²(π₯)
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = 3π₯2dan π(π₯) = 2π₯2, maka tentukan πβ²(π₯) β πβ²(π₯)! Diketahui: π(π₯) = 3π₯2
π(π₯) = 2π₯2
4 Jawab: π(π₯) β π(π₯) = 3π₯2β 2π₯2
πβ²(π₯) β πβ²(π₯) = 2 β 3π₯2β1β 2 β 2π₯2β1
= 6π₯ β 4π₯ = 2π₯ Jadi, πβ²(π₯) β πβ²(π₯) = 2π₯
3) Perkalian Turunan
Teorema (Penjabaran dari definisi)
Jika π(π₯) β π(π₯), maka [π(π₯) β π(π₯)]β² = πβ²(π₯)π(π₯) + π(π₯)πβ²(π₯) Bukti:
Misal: π¦ = π(π₯) β π(π₯) π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)+0βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(βπ₯+π₯)β π(π₯)+π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(βπ₯+π₯)β π(π₯)}+{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(βπ₯+π₯)β π(π₯)}
βπ₯ +
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(βπ₯+π₯)β π(π₯)
βπ₯ +
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ +
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ +
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ] + limβπ₯β0[
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[π(βπ₯ + π₯)] limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] + limβπ₯β0[π(π₯)] limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = π(π₯)πβ²(π₯) + π(π₯)πβ²(π₯) π¦β² = π(π₯)πβ²(π₯) + π(π₯)πβ²(π₯) π¦β² = πβ²(π₯)π(π₯) + π(π₯)πβ²(π₯)
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = 3π₯2dan π(π₯) = 2π₯2, maka tentukan [π(π₯) β π(π₯)]β²! Diketahui: π(π₯) = 3π₯2
π(π₯) = 2π₯2
Ditanya: [π(π₯) β π(π₯)]β² ?
Jawab: [π(π₯) β π(π₯)]β² = πβ²(π₯)π(π₯) + π(π₯)πβ²(π₯)
= (2 β 3π₯2β1)(2π₯2) + (3π₯2)(2 β 2π₯2β1) = (6π₯)(2π₯2) + (3π₯2)(4π₯)
= 12π₯3 + 12π₯3 = 24π₯3
5
4) Pembagian Turunan
Teorema (Penjabaran dari definisi)
Jika π(π₯)
π(π₯), maka [ π(π₯) π(π₯)] β² =
πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯) [π(π₯)]2
Bukti:
Misal: π¦ =π(π₯)
π(π₯)
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
π(βπ₯+π₯)β π(π₯) β
1 βπ₯]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ β
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)+0βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}+{π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ β
{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= [ lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ ] β limβπ₯β0[
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦β²= [ lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[π(π₯)] β limβπ₯β0[π(π₯)] limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯) βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)] π¦β² = [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
π(π₯)β π(π₯)
π¦β² = [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
[π(π₯)]2 π¦β² =πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)
[π(π₯)]2
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = 3π₯2dan π(π₯) = 2π₯2, maka tentukan [π(π₯)
π(π₯)] β²!
Diketahui: π(π₯) = 3π₯2 π(π₯) = 2π₯2
Ditanya: [π(π₯)
π(π₯)] β² ?1
Jawab: [π(π₯)
π(π₯)] β² =
πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯) [π(π₯)]2
=(2β 3π₯2β1)(2π₯2)β(3π₯2)(2β 2π₯2β1)
[2π₯2]2 =(6π₯)(2π₯2)β(3π₯2)(4π₯)
4π₯4 =12π₯3β12π₯3
6 = 0
4π₯4 = 0 Jadi, [π(π₯)
π(π₯)] β² = 0
D. Teorema LβHopital
Teorema (Penjabaran dari definisi) Jika π β 0 dan π₯ β π, maka
lim
π₯βπ
π(π₯) π(π₯) = limπ₯βπ
πβ²(π₯) πβ²(π₯) Bukti:
Misal: π¦1 = π(π₯)
π(π₯)
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)π(π₯)
βπ₯ ]
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
π(βπ₯+π₯)β π(π₯) β
1 βπ₯]
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ β
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β²= lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)+0βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}+{π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ β
{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β² = [ lim
βπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ ] β limβπ₯β0[
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]
π¦1β²= [ lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[π(π₯)] β limβπ₯β0[π(π₯)] limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯) βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)] π¦1β²= [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
π(π₯)β π(π₯)
π¦1β²= [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
[π(π₯)]2 π¦1β²= πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)
[π(π₯)]2 β― (1)
Misal: π¦2 = πβ²(π₯)
πβ²(π₯)
π¦2 = lim
βπ₯β0[
π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)π(π₯)
βπ₯ ]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)π(π₯)
7 π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯) π(βπ₯+π₯)β π(π₯)
βπ₯ ]]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
π(βπ₯+π₯)β π(π₯) β
1 βπ₯]]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ β
1
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)+0βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[ 1
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β² = lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β²= lim βπ₯β0[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}+{π(π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]] π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{βπ(π₯)β π(π₯)+π(π₯)β π(βπ₯+π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]] π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}β{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]] π¦2β²= lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)}
βπ₯ β
{π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)} βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]] π¦2β² = lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)β π(π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯)β π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)β π(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β² = lim
βπ₯β0[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ β
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}
βπ₯ ] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β²= lim
βπ₯β0[[ limβπ₯β0[
{π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)}π(π₯)
βπ₯ ] β limβπ₯β0[
π(π₯){π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)} βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]]
π¦2β²= lim βπ₯β0[[ limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯)
βπ₯ ] limβπ₯β0[π(π₯)] β limβπ₯β0[π(π₯)] limβπ₯β0[
π(βπ₯+π₯)βπ(π₯) βπ₯ ]] limβπ₯β0[
1 π(βπ₯+π₯)β π(π₯)]] π¦2β²= lim
βπ₯β0[[πβ²(π₯)π(π₯)β π(π₯)πβ²(π₯)]
1 π(π₯)β π(π₯)]
π¦2β²= [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
π(π₯)β π(π₯)
π¦2β²= [πβ²(π₯)π(π₯) β π(π₯)πβ²(π₯)] 1
[π(π₯)]2 π¦2β²=πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)
[π(π₯)]2 β― (2)
Dari (1) dan (2)
π¦1β²= πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)[π(π₯)]2 dan π¦2β² =
πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)
[π(π₯)]2 , maka Jika π¦1β²= π¦2β², maka lim
π₯βπ π(π₯) π(π₯)= limπ₯βπ
πβ²(π₯) πβ²(π₯)
Contoh: Jika diketahui π(π₯) = π₯3β 7π₯2β 8π₯ β 12 dan π(π₯) = π₯ β 2 pada saat π₯ = 2, maka tentukan [π(π₯)
π(π₯)] β²!
Diketahui: π(π₯) = π₯3 β 7π₯2 β 8π₯ β 12 π(π₯) = π₯ β 2
Ditanya: [π(π₯)
π(π₯)] β² ?
Jawab:
π(π₯) = π₯3 β 7π₯2β 8π₯ β 12
πβ²(π₯) = 3π₯2β 14π₯β 8
8 Cara1
[π(π₯)π(π₯)] β² =πβ²(π₯)π(π₯)βπ(π₯)πβ²(π₯)[π(π₯)]2
= (3π₯2β14π₯β8)(π₯β2)β(π₯3β7π₯2β8π₯β12)(1)
[π₯β2]2
= (3π₯3β6π₯2β14π₯2+28β8π₯+16)β(π₯3β7π₯2β8π₯β12)
(π₯β2)(π₯β2)
= 3π₯3β6π₯2β14π₯2+28β8π₯+16βπ₯3+7π₯2+8π₯+12
π₯2β4π₯+4
= 3π₯3βπ₯3β6π₯2β14π₯2+7π₯2β8π₯+8π₯+28+16+12
π₯2β4π₯+4
= 2π₯3β13π₯2+56
π₯2β4π₯+4 = 2(2)3β13(2)2+56
(2)2β4(2)+4 = 16β52+56
4β8+4
= 20
0 , tidak terdefinisi
Cara2 lim
π₯β2 π(π₯) π(π₯)= limπ₯β2
πβ²(π₯) πβ²(π₯)
= lim
π₯β2
3π₯2β14π₯β8
1
= lim
π₯β23π₯
2β 14π₯β 8
= 3(2)2β 14(2) β 8 = 12 β 28 β 8 = β24
Jadi, [π(π₯)
π(π₯)] β²
= β24
E. Aplikasi Turunan 1) Gradien
Contoh: Jika diketahui fungsi π(π₯) = π₯3+ 3π₯2 dan memotong sumbu π di titik (2,0), maka tentukanlah gradiennya!
Diketahui: π(π₯) = π₯3β 3π₯2
memotong sumbu π di titik (2,0) Ditanya: π ?
Jawab: π(π₯) = π₯3 + 3π₯2 πβ²(π₯) = 3π₯2+ 6π₯
πβ²(2) = 3(2)2+ 6(2) = 12 + 12 = 24
π = 24
Jadi, π = 24
Contoh: Jika diketahui fungsi π(π₯) =1
3π₯3 β 3π₯2 tentukan koordinat titik singgung
pada gradien β9! Diketahui: π(π₯) =1
3π₯3β 3π₯2
π = β9
Ditanya: koordinat titik singgung ? Jawab: π(π₯) =1
9
πβ²(π₯) = π₯2β 6π₯ jika dan hanya jika π = π₯2β 6π₯
β9 = π₯2β 6π₯ jika dan hanya jika π₯2 β 6π₯ = β9
π₯2β 6π₯ + 9 = 0
(π₯ β 3)(π₯ β 3) = 0 π₯ β 3 = 0
π₯ = 3
π(π₯) =13 π₯3β 3π₯2
π¦ =13 π₯3β 3π₯2
π¦ =13(3)3β 3(3)2
π¦ = 9 β 27 = β18
Jadi, koordinat titik singgung (3, β18)
2) Fungsi Naik dan Turun
Untuk setiap π₯1, π₯2 β π
ο· Fungsi π dikatakan naik jika π₯1 < π₯2, maka π(π₯1) < π(π₯2) ο· Fungsi π dikatakan turun jika π₯1 > π₯2, maka π(π₯1) > π(π₯2)
10
3) Titik Stasioner
Syarat mencapai nilai stasioner jika πβ²(π₯) = 0 Contoh: Jika π(π₯) =1
3π₯3β 5
2π₯2+ 6π₯, maka tentukanlah titik stasionernya!
Diketahui: 1
3π₯3β 5
2π₯2+ 6π₯
Ditanya: titik stasioner ? Jawab: π(π₯) =1
3π₯3β 5
2π₯2+ 6π₯
πβ²(π₯) = π₯2 β 5π₯ + 6 jika dan hanya jika π₯2β 5π₯ + 6 = 0
(π₯ β 2)(π₯ β 3) = 0 π₯ β 2 = 0 atau π₯ β 3 = 0 π₯ = 2 atau π₯ = 3
Jadi, titik stasionernya adalah (2,0) dan (3,0)
4) Kecepatan dan Percepatan
π£ =ππ₯ππ‘ dan π =ππ£
ππ‘
Keterangan: π₯ = jarak π‘ = waktu π£ = kecepatan π = percepatan
Contoh: Jika diketahui jarak yang ditempuh oleh benda adalah (2π‘3) meter dan pada saat π‘ = 5 detik, maka tentukan kecepatan dan percepatannya! Diketahui: π₯ = 2π‘3
pada saat π‘ = 5 detik Ditanya: π£ dan π ?
Jawab: π£ =ππ₯ππ‘ =π(2π‘3)
ππ‘
= 6π‘2 = 6(5)2
= 150 meter/detik π =ππ£ππ‘
=π(6π‘2)
ππ‘
= 12π‘ = 12(5)
= 60 meter/detik2
Jadi, kecepatan adalah 150 meter/detik dan percepatan 60 meter/detik2
5) Maksimum dan Minimum
11
a) Menentukan nilai fungsi pada batas interval.
b) Menentukan nilai stasioner apabila stationer dicapai pada xdi dalam interval. c) Menentukan nilai minimum dan maksimum berdasarkan hasil dari (a) dan (b). Contoh: Jika π(π₯) = βπ₯3+ 6π₯2 dan pada interval β1 < π₯ < 3, maka tentukanlah
nilai maksimum dan minimum! Diketahui: π(π₯) = βπ₯3+ 6π₯2
interval β1 < π₯ < 3
Ditanya: nilai maksimum dan minimum ? Jawab:
Nilai fungsi pada batas interval
π(β1) = β(β1)3+ 6(β1)2 = 1 + 6 = 7
π(3) = β(3)3+ 6(3)2 = β27 + 54 = 27
Nilai stasioner π(π₯) = βπ₯3+ 6π₯2
πβ²(π₯) = β3π₯2+ 12π₯ jika dan hanya jika β3π₯2 + 12π₯ = 0
β3π₯(π₯ β 4) = 0
β3π₯ = 0 atau π₯ β 4 = 0 π₯ = 0 atau π₯ = 4
Nilai maksimum dan minimum
π(0) = β(0)3+ 6(0)2 = 0 + 0 = 0
π(4) = β(4)3+ 6(4)2 = β64 + 96 = 32
Sehingga pada interval β1 < π₯ < 3 diperoleh π(β1) = 7
π(3) = 27 π(0) = 0
Jadi, nilai maksimumnya 27 dan nilai minimumnya 0
Contoh: Jika sebuah peluru ditembakkan dari permukaan tanah dengan jarak awal (βπ‘3 + 6π‘2) meter dengan sudut elevasi 45Β°, π = 10 meter/detik2, dan
pada saat π‘ = 3 detik, maka berapa jarak maksimum yang dicapai peluru! Diketahui: π₯0 = (βπ‘3+ 6π‘2) meter
πΌ = 45Β°
π = 10 meter/detik2
pada saat π‘ = 3 detik Ditanya: π₯πππ₯ ?
Jawab: π₯0 = βπ‘3+ 6π‘2
π£0 = β3π‘2+ 12π‘ = β3(3)2+ 12(3) = β27 + 36 = 9
π₯πππ₯ = π£0
2sin 2πΌ
π
=(9)2sin 2(45Β°)
10
=81 sin 90Β°
10
=81(1)
10
= 8,1 meter