ILMU TAJWID
ٌ ةَفْحُت
ٌ
ٌَلا
ٌِ َِاْمِلْغاَاٌِ َِ فْطْف
ٌِف
ٌَتٌي
ٌِ آْرُقغاٌِدِوْج
وُزْمَجػلا ٍدَّمَُمُ ِنب ِْيَْسُح ِنب َفاَمْيَلُسِل
ِّيِر
وحمر
لىاعت الله
Oleh Imam Sulaiman bin Husain bin Muhammad al-Jamzuriy الله وحمر Publication: 1439 H_2018 M TUHFATUL ATHFAAL WAL GHILMAAN
Oleh : Imam Sulaiman al-Jamzuriy الله ومحرػ
Disalin dari www.abangdani.wordpress.com
ةمدقاغا
PENDAHULUANىِروُزْػمَْلْا َوػُى ُفاَمْيػَلُس ًاػَمْوَد * ِروػُفػَغْلا ِةحمَر يػِجاَر ُؿوػػُقَػي
Berkata Sulaiman al Jamzury, orang yang senantiasamengharapkan rahmat Sang Maha Pengampun..
و ٍدػػػَمَحػُم * ىػلػَع ًايِػّلػَصُم ِوػػَّلِل ُدػػْمَْلْا
َلػَت ْنػَمَو ِوػػِلآ
Segala puji bagi Allah, shalawat atas Muhammad beserta keluarga dan orang yang mengikutinya..
ِدوُدُمْلاَو ِنيِوْنػَّتلاو ِفوػُنلا يػػف * ِدػػيِرُمػْلِل ُمػْظػَّنلا اَذػى ُدػْعَػبَو
Bait syair ini adalah untuk orang yang menginginkan (pembahasan) pada masalah nun, tanwin, dan mad-mad..ِؿامَكْلا يِذ ِّىِهػيِمْلا اَنِخػْيَش ْنػَع * ِؿاَفْطَلأا ةػَفحُتِب ُوػػُتيَّمػػَس
Aku namakan dengan Tuhfatul Athfal.. Dari (riwayat) syaikh kami, al Mihiy yang memiliki kesempurnaan (ilmu)..
وػػُجْرَأ
اػَبَّلػُّطلا َعَفػْنَػي ْفَأ وػِب
اػباَوػَّثلاَو َؿوػُبػَقْلاَو َرػػْجَلأاَو *
Aku berharap (kitab ini) bermanfaat untuk penuntut ilmu.. Dan aku berharap amalan ini diterima, mendapatkan balasan
dan pahala..
نيونتغااٌةنكِسغاٌ ونغا
NUN SUKUN DAN TANWINلِل
يػِنػيػِيػْبَػت ْذػُخَف ٍـاػَكْحَأ ُعػَبْرَأ * ِنيِوْنَػّتلِلَو ْنُكػْسَت ْفِإ ِفوػػُّنػ
Nun sukun dan tanwin memiliki empat hukum, makaperhatikanlah penjelasanku..
ِؼِرْعػَتػلَف ْتَبِّتُر ٍتػِس ِقػْلػَحْلِل * ِؼُرػْحَأ َلػْبػَق ُراَهػْظلإا ُؿَّوَلأاػَف
Pertama, Idzhar (jika ada nun sukun / tanwin) sebelumenam huruf halqy (tenggorokan) yang tersusun maka ketahuilah..
ُءاػػَخ ٌنػْيَغ َّمػػُث ِفاَتػَلَمْهػُم * ُءاػَح ٌنػْيػَع َّمػُث ٌءاػَهػَف ٌزػَْهَ
Hamzah (
أ
) , ha besar (ػى
), „ain (ع
), ha kecil (ح
), kemudian gha (غ
), dan kha (خ
)..ْتَتَػبَػث ْدَق ْمُىَدْنِع َفوػُلػَمْرػَي يػِف * ْتػَتَأ ٍةَّتػسِب ٌـاػَغْدِإ يػناَػّثػلاو
Kedua, Idgham yang memiliki 6 huruf yang datang kemudian, terhimpun dalam kata:)
ف
-
و
-
ؿ
-
ـ
-
ر
-
ي( َفْوُلُمْرَػي
ْسِق ِفاَمػْسِق اَهَّػنِكػَل
اػَمػِلُع وُمػْنػَيِب ٍةَػّنػُغػِب ِويػِف * اَمػَغْدػُي ٌمػػ
Akan tetapi Idgham ada dua jenis; yang pertama
didengungkan (Idgham Bighunnah) untuk huruf yang dikenal terangkum dalam kata ) و– ـ – ف – ي( ْوُمْنَػي
ٍةػَمْلِػػكػِب اػَناػَك اَذِإ َّلاِإ
َلػَت ٍفاَوْػنػِص َُّثُ اَيػْنُدَك ْمػِغْدػُت * َلػػَف
Kecuali jika (nun sukun/tanwin bertemu huruf ini) dalam satu kata, maka jangan didengungkan tetapi bacalah seperti
اَيػْنُد
dan
ٍفاَوْػنػِص
ِـَّلػلا يػف * ْةَّنػُغ ِرػػْيَغِب ٌـاػػَغْدِإ يػناػَّثلاَو
ْوػَّنَرّرػَك َّمػُث اَّرػلاَو
Jenis yang kedua adalah Idgham Bilaa (Bighairi) Ghunnah yaitu untuk huruf lam (
ؿ
) dan ra (ر
) yang dibaca takrirِءاػَفػْخِلإا َعػَم ٍةػػَنػُغِب ًامػػيِم * ِءاػَبْلا َدػْنِع ُبَلػْقِلإا ُثػلاػَثلاَّو
Ketiga, Iqlab yaitu ketika (nun sukun / tanwin bertemu)huruf ba (
ب
) maka dibaca mim yang didengungkan sertadisamarkan.
ِلػِضاَفْلِل ٌبػِجاَو ِؼوُرػُلْا َنػِم * ِلػِضافْلا َدػْنِع ُءاَفػْخِلإا ُعػِباَّرلاَو
Keempat, Ikhfa yaitu untuk sisa huruf hijaiyah yang wajibmenurut ulama qirooah
اَهػُتْػنَّمَض ْدػَق ِتْيَػبلا اَذى ِمْلِك يػِف * اَىُزْمَر ٍرْشَع ِدْعَػب ْنِم ٍةػَسَْخَ يػف
Aku telah menyusun rumus 15 huruf ikhfa yang terangkumdalam kalimat bait ini:
ْدِز ًابَػّيَط ْـُد * اَسم ْدَق ٌصْخَش َداَج ْمَك اَنػَث اَذ ْفِص
اَمػِلاَظ ْعَض ًىَقػُت ِفِ
( اَمػِلاَظ ْعَض ًىَقػُت ِفِ ْدِز ًابَػّيَط ْـُد اَسم ْدَق ٌصْخَش َداَج ْمَك اَنػَث اَذ ْفِص ) 11 Huruf ikhfa nya ada di awal setiap kata yaitu
ظ
,
ض
,
ت
,
ؼ
,
ز
,
ط
,
د
ص
,
ذ
,
ث
,
ؾ
,
ج
,
س
,
ؽ
,
س
نيتددشاغاٌ ونغااٌمياغا
MIM DAN NUN YANG BERTASYDIDَب ٍةَّنػُغ َؼْرػَح ًلػُك ِّمػػَسَو * اَدِّدػػُش ًاػنوُن َّمػُث ًامػيِم َّنػُغَو
اَدػ
Dengungkanlah mim dan nun yang bertasydid.. Dan namakanlah kedua huruf tersebut dengan huruf ghunnah dan
tampakkanlah
ةنكِسغاٌمياغا
MIM SUKUNاَجػِْلْا ىِذػػِل ٍةَنػػِّيَل ٍفػػلَأ َلا * اَجِْلْا َلْبَػق ىَِتَ ْنُكػْسَت ْفِإ ُمػيمِلاَو
Jika mim sukun itu terletak sebelum semua huruf hijaiyahselain Alif Layyinah (alif sukun) bagi orang yang berakal
ْطػػَقَػف ٌراػَهػْظِإَو ٌـاػَغْدا ٌءاَفػْخِإ * ْطػَبَض ْنػَمِل ٌةػَثَلػَث اَهػُماَكػْحَأ
Hukumnya ada tiga saja bagi yang menetapkannya.. yaituIkhfa, Idgham, dan Idzhar
Pertama, Ikhfa yaitu ketika huruf ba (didahului mim sukun).. Ahli qiroah menyebutnya Ikhfa Syafawy
* ىػَتَأ اَهػِلْثػِِبِ ٌـاػَغْدِإ ىػناَػّثلاَو
َتػَف َيَ ًايرِػغػَص ًاماػغدإ ِّمػَسَو
Kedua, Idgham (dengan huruf yang sama yaitu bertemu mim juga) namakanlah Idgham Shaghir (kecil) wahai pemuda..
ْوػَّيِوْفَش اَهػِّمػَسَو ٍؼُرػْحَأ ْنػِم * ْةػَّيِقَبْلا ىػِف ُراَهػْظِلإا ُثػِلاَّػثلاَو
Ketiga, Idzhar, pada huruf-huruf sisanya.. Dan namakanlahIdzhar Syafawi
ِؼِرػْعاَف ِداتحلاَو اَهػػِبْرػُقػِل *ِىفػَتَْتَ ْفَأ اػَفَو ٍواَو ىَدَل ْرَذػْحاَو
Berhati-hatilah pada huruf waw dan fa karena kesamarannya (dengan ba).. Karena kedekatan (fa) dan kesamaan
makhraj (waw) maka kenalilah..
لعفغاٌملااٌ آٌملا
LAM AL (ALIF LAM QOMARIYAH & SYAMSIYAH) DAN LAM FI‟IL
Hukum lam sebelum huruf-huruf (hijaiyah selain alif) itu ada dua; pertama dibaca Idzhar (jelas) lam-nya maka kenalilah..
ُوػمػيِقَع ْفػَخَو َكػَّجَح ِغػْبا َنِم * ُوػَمْلِع ْذػُخ ٍةَرْشَع ْعَم ٍعػَبْرا َلْبَػق
Keempat belas huruf yang dibaca jelas, maka ambillahilmunya dari kalimat berikut: 2
)
ُوػمػيِق
َع ْفػَخَو َكػَّجَح ِغػْبا
(
ِعػَف اَىَزػْمَرَو ًاضػْيَأ ٍةَرػْشػَعَو * ٍعػَبْرَأ ىػف اَهػُماػَغْدِإ اَمػِهػيِنَثَ
Kedua, dibaca Idgham yaitu melebur (lam-nya tidak dibaca, tetapi langsung dibaca hurufnya) yang juga 14 huruf dengan
rumus:
ْزػُفَػت ًاَْحمُر ْلِص َُّثُ ْبِط
ـَرػَكْلِل ًاَفػيِرَش ْرُز ٍنَظ َءوػُس ْعَد * مَعِن اَذ ْفِض
(
ـَرػَكْلِل ًاَفػيِرَش ْرُز ٍنَظ َءوػُس ْعَد مَعِن اَذ ْفِض ْزػُفَػت ًاَْحمُر ْلِص َُّثُ ْبِط
)
3ْوَّيػِسَْشَ اَهػَِّسم َىرػْخُلاا َـَّلػلاَو * ْوػَّيِرػْمَق اَهػِّمػَس ىػَلوُلاا َـَّللاَو
2 Setiap huruf dari kalimat ini yang berjumlah 14 adalah huruf-huruf
yang termasuk Alif Lam Qamariyyah.
3 Huruf pertama dari 14 kata dalam kalimat ini adalah huruf-huruf
Lam pertama disebut Alif Lam Qomariyyah.. Lam kedua disebut Alif Lam Syamsiyyah
ىػَقَػتْلاَو اَنػْلُػقَو ْمَعَػن ْلُق ِوػَْنَ ىػف * ًاقػػَلْطُم ٍلػػْعػِف َـَلا َّفَرػِهػْظأو
Adapun lam fi‟il semuanya secara mutlak dibaca jelascontohnya
ْلُق
danاَنػْلُػق
danىػَقَػتْلِا
نيسنِجتاغااٌنيبرِ قتاغااٌنيمثاغا
MITSLAIN, MUTAQARIBAIN, DAN MUTAJANISAIN
ْقػَحَأ اَمػِهيػِف ِفَلػْثِمْلاَف ِفاَفْرػَح * ْقػَفَّػتا ِجِراػَخَلماَو ِتاَفِّصلا ِفِ ْفِإ
Jika (pada dua huruf) sifat dan makhraj hurufnya sama,maka ia disebut Mitslain (Mutamatsilain)
ًاػجَرػَْمَ َنَوػُكَي ْفِإَو
اَبػػَّقَلُػي اَفػَلػَتْخا ِتاَفػِّصلا يػفَو * اػَبَراػَقػَت
Jika makhrajnya (berdekatan) dan sifat hurufnya berbeda, maka ia disebut Mutaqoribain
ٍجَرْخػَم يػِف * اَقػَفَّػتا َنَوػػُكَي ْوَأ ِْيْػَبِراَقػْتػُم
اَقػِّقُح ِتاَفِّصلا َفوُد
Jika makhrajnya sama, sifat hurufnya berbeda, maka ia disebut sebagai Mutajanisain
ْنػَيػِّمػَس َيرػِغػَّصلاَف ٍّلػُك ُؿَّوَأ * ْنػَكَػس ْفِإ َّمػػُث ِْيْػػَسِناَجَتُمْلِبِ
Kemudian jika awal semua jenis ini (mitslain, mutaqaribain, mutajanisain) hurufnya sukun, maka disebut dengan
Shaghir..
ْلُثػُمْلِبِ ُوػْنػَمَهْػفاو ُيرػػِبَك ٌّلػُك * ْلػُقَػف ٍّلُك فى ِفاػَفْرػَلْا َؾِّرػُح ْوَأ
Dan jika kedua hurufnya berharokat pada semua jenis (mitslain, mutaqariain, mutajanisain) maka disebut dengan Kabir dan fahamilah yang kabir itu dengan mengambil contoh(Talaqqy)
داغاٌمِسقأ
PEMBAGIAN MADلاَوػ
وػػػُىَو ًاّيػِعػيِبَط ًلاَّوَأ ِّمػػَسَو * ُوػَل ٌّىػػِعْرػَف َو ُّىػِلْصَأ ُّدَػم
Mad itu ada dua; Mad Ashly dan Mad Far‟iy.. Mad Ashly disebut juga Mad Thabi‟iy
ْبػَلػَتػُْتَ ُؼوُرػُلْا ِوِنوُدػِبلاَو * ْبَبػَس ىػلػَع ُوػَل ٌفػُّقَوَػت َلااػَم
Mad Thabi‟iy itu tidak tergantung kepada sebab dan tidak pula ketiadaan huruf yang didapat
ٍّدػَم َدػْعَػب اَج * ْفوُكػُس ْوَأ ٍزَْهَ ُرْػيَغ ٍؼْرَح ُّىَأ ْلب
ْفوػُكَي َّىعِيػػِبَّطلاَف
Setiap huruf selain hamzah dan sukun yang datang setelah huruf Mad (Alif, Waw, Ya) maka ia adalah Mad Thabi‟iy
ًلػَجػْسُم ٍفوُكُس ْوَأ ٍزْمَهَك ْبَبػَس * يػلَع ٌؼوػُقْوَم ُّىػِعْرَفْلا ُرَخلآاَو
Kedua Mad Far‟iy yang terjadi karena adanya sebab sepertiadanya hamzah atau sukun secara mutlak.
اَهػيػِحوُن فى َىْىَو ٍىاَو ِظػْفَل ْنِم * اَهػيػِعَف ٌةػَثَلػػػَث ُوػػُفوُرػُح
Huruf mad ada tiga maka hafalkanlah.. Dari lafazٍىاَو
contohnya
اَهػيػِحوُن
َػقَو اَيْلا َلػْبَػق ُرْسَكلاَو
ْـَزػػَتْلُػي ٍفلَأ َلػْبَػق ٌحْتػَفَو ٌطْرػَش * ْمػَض ِواوْلا َلْب
Syarat nya harus senantiasa ada kasroh sebelum ya, dhammah sebelum waw, dan fathah sebelum alif
اَنػِلػْعُأ ٍّلػُك َلػْبَػق ٌحاَتػػِفْنا ِفِإ * اَنػَكػَس ٌواَوَو اَيْلا اَهػْنِم ُيْػِّللاَو
Adapun Mad Layyin yaitu jika ada fathah sebelum huruf ya dan waw sukun
داغاٌمِكحأ
HUKUM MADْـوُزػُّللاَو ُزاَوَْلْاَو ُبوُجُوْلا َيػْىَو * ْـوُدػَت ٌةػَثَلػَث ٌـاػَكػْحَأ ِّدػػَمْلِل
Hukum mad selalu ada tiga, yaitu Mad Wajib, Mad Jaiz, dan Mad Lazim
َوػَف
ْدػَعُػي ٍلػػْصَّتُِبِ اَذَو ٍةػػَمْلِك يػِف * ْدػَم َدْعَػب ٌزػَْهَ َءاػَج ْفِإ ٌبِجا
Mad Wajib terjadi jika ada hamzah setelah mad dalam satukalimat yang bersambung (Mad Wajib Muttashil)
َذَىَو ٍةػػَمْلِكِب ٌّلػُك * لػِصُف ْفِإ ٌرػْصَقَو ٌدػَم ٌزػئاػَجَو
ْلػػِصَفْػنػُلما ا
Mad Jaiz itu boleh dipanjangkan (seperti Mad Wajib Muttashil) boleh pula dibaca pendek (seperti Mad Thabi‟iy) yaitu jika (mad dan hamzah) masing-masing dalam kalimat
َضَرػَع ْفِإ اَذ ُلْػثِمَو
ُيْػػِعَتػْسَن َفوػُمػَلػْعَػتَك ًاَفػْقَو * ُفوػُكػُّسلا
Contoh ini (mad munfashil yang boleh dibaca panjang atau pendek atau tawassuth/pertengahan) jika ada huruf yang
disukunkan karena waqaf seperti
َفوػُمػَلػْعَػت
danُيْػػِعَتػْسَن
(Mad „Aridh Lissukun)اَذػػُخ ًنَامػَيِإَو اوُنػَمآػَك ْؿَدػَب * اَذَو ِّدػَلما يػَلػَع ُزػْمَْلْا َـِّدػُق ْوَأ
Jika hamzah ada sebelum mad, maka ini adalah Mad Badal contohnya
اوُنػَمآ
danًنَامػَيِإ
َدػْعَػب ًافػْقَوَو َلْصَو * َلػػػػِّصُأ ُفوػُكػُّسلا ِفِإ ٌـِزَلاَو
َلاّوػػُط ٍّدػَم
Jika sukun bersambung setelah mad baik secara washal atau waqaf maka ini adalah Mad Lazim
مزلاغاٌداغاٌمِسقأ
JENIS-JENIS MAD LAZIMMad Lazim menurut ulama qiroah ada empat jenis yaitu Mad Lazim Kilmiy dan Mad Lazim Harfiy
ُلػػَّصَفػُت ٌةػَعػَبْرَأ ِهِذػػػَهػَف * ُلػَّقػَثػُم ٌفػَّفػَخػُم اَمػُىَلػِك
Setiap dari keduanya (Kilmy dan Harfy) itu bisa Mukhaffaf
dan Mutsaqqal maka ini adalah pembagian yang empat4
ْعػَقَو ُّيػِمْلِك َوْهَػف ٍّدػَم ِؼْرَح ْعػَم * ْعػَمَتػْجا ٌفوُكػُس ٍةػَمْلِكػِب ْفِإػَف
Jika sukun bersama huruf mad berkumpul dalam satu kata,maka terjadilah Mad Lazim Kilmy
اَو * اَدػِجُو ِؼوُرُلْا ِّيػِثَلػُث يػف ْوَأ
لػ
ِفْرػَحَف ُوُطػْسَو ُّدػَم
اَدػَب ٌّيػػ
Apabila dijumpai ada tiga huruf dan ditengahnya itu adalah mad maka itu merupakan Mad Lazim Harfiy
اَمػَغْدػُي ْمػَل اَذِإ ُّلػػُك ٌفػَّفََمَ * اَمػِغْدُأ ْفِإ ٌلػّقػػػَثُم اَمػُىَلػِك
Keduanya mutsaqqal jika di-idgham-kan dan mukhaffaf jika tidak di-idgham-kan
ْرػػَصَنَا ٍفاػََثَ يػِفَو ُهُدوػُجُو * ْرَوػػُّسلا َؿَّوَأ ُّيػِفرػَْلْا ُـِزَّلػلاَو
4 Mad Lazim Mutsaqqal Kalimiy, Mad Lazim Mutsaqqal Harfiy, Mad
Mad Lazim Harfiy ada di awal surat dan hurufnya terkumpul dalam delapan huruf
َك ُؼوُرػُح اَهػُعَمْجػَي * ْصَخَأ ُؿوُّطلاو ِْيْػَهْجَو وُذ ُْيَْعَو
ْصَقَػن ْلَسَع ْم
Huruf „ain memiliki dua jalan (mad dan tawassuth) akan tetapi yang masyhur adalah memanjangkannya (mad).. Berkumpul huruf (mad lazim harfy) dalam kalimat
ْلَسَع ْمَك
ْصَقَػن
..ًاّدػَم هُّدػُمَػف * ْفػِلَأ َلا يِثَلُّثلا ِؼْرَلْا يَوِس اَمَو
ْفػػِلُأ اَّيػِعػيِبَط
Dan apa yang selain huruf (mad) yang tiga selain alif, maka mad nya disebut Mad Thabi‟iy..
ْرػَصَْنَا ِدػَق ٍرِىاػَط ٍّيَح ِظْفَل ِفِ * ْرَوػُّسلا ِحِتاَوػَف يػِف ًاػضْيَأ َؾاَذَو
Begitupula pada ayat pembuka surat-surat al quran yangterkumpul dalam kalimat
ٍرِىاػَط
ٍّيَح
ْرَهَػتػْشا اَذ كْعَطَق ْنَم ًاْيرَحُس ُوْلِص * ْرػَشَع ْعػَبْرَلأا َحػِتاَوَفْلا ُعػَمَْيََو
Berkumpul ke-empat belas huruf pembuka surat dalamةاتِخغا
PENUTUPىػِىاَنػػَت َلػِب ِوػِماََتَ ىػَلػَع * ِوػػػَّللا ِدْمػَِبِ ُمْظػَّنلا اَذ َّمػػَتَو
Telah selelasi Nadzham ini dengan memuji nama Allah atas kesempurnaannya yang tak terbatas
ػُي ْنػَمِل ىَرػْشُب ُوُيخِرَتَ * ىَهػُّنلا ىِذػِل َادػَب ٌّدػَن ُوػُتاَيػْبَأ
اَهػُنػِقْت
Bait-baitnya tampak serasi bagi yang berakal… tanggal pembuatan (kitab ini) adalah “menggembirakan bagi orang
yang menguasainya”5
اَدػَمػْحَأ ِءاَيػِبْنَلأا ِـاَتػِخ ىػلػِع * َادػػػَبَأ ُـَلػػَّسلاَو ُةَلػَّصلا َّمػُث
Kemudian shlawat serta salam semoga selalu tercurah atas penutup para nabi, Muhammad
ِعػِماػػَس ِّلػُكو ٍئِراػَق ِّلػػُكَو * ِعػِباػَت ِّلػُكَو ِبْحػػَّصلاَو ِؿلآاَو
Atas keluarga, sahabat, dan para pengikutnya dan setiap pembaca dan pendengar al-Qur‟an…
5 Kalimat ini mengandung rahasia terkait waktu pembuatan matan ini.
Silahkan merujuk ke kitab-kitab syarah yang menjelaskan masalah ini.