h .L
• . 'i>vV r
K ja u fcK si P e r p u s t a k a a n
^ ' HUKUM (J.I.
«
^ v t o ex
NC r p - O • Ö>P 5 A t / ß ö
As a l t -
H E T E R F R E C H T N A A R H ET
N E D E R L A N D S B U R G E R L IJK W E T B O E K
11 r; i i , k i K i;v ¡n r
fc* À ^ ¿ 3L i i i s k
i
MCUCKLANUS
BURCERLIJK WETBOEK
f « R » f
P r o f . M r . Ä . P T T L O
TWBIÍI31Í DUUR
1955
H . D. TJE E N K W I I X I N K & Z O O N N .V . H A A R L E M
N.V. Drukkerij G. J. Thieme, Nijmegen.
Met het vijfde deel, gewijd aan het Erfrecht, is mijn commentaar op het Nederlands Burgerlijk Wetboek voltooid.
De bundel Het Testament, uitgegeven in Juni van dit jaar door de Broederschap van Candidaat-Notarissen ter gelegenheid van haar honderd- jarig bestaan, heb ik niet meer in de litteratuurverwijzingen kunnen ver- werken. Tot mijn genoegen bleek het nog mogelijk te zijn de bijdragen te vermelden.
Mijn welgemeenden dank zeg ik gaarne aan Mr. J. C. Schultsz te Amster
dam voor de assistentie mij verleend bij het samenstellen der litteratuur- verwijzingen en aan Mejuffrouw W. M. Peletier voor haar bij stand bij het samenstellen der registers en de correctie der proeven.
September 1951 A. Pitlo
IN H O U D
I n l e i d i n g ...1
D e f i n i t i e s , 1 - D e p l a a t s v a n h e t e r f r e c h t , 2 - S l e c h t s V e r m ö g e n s r e c h t e n v e r e r v e n / 3 - V e r m ö g e n s r e c h t e n , d i e n i e t o f s l e c h t s g e w i j z i g d o p d e e r f - g e n a m e n o v e r g a a n , 5 - N a t u u r l i j k e p e r s o o n e n r e c h t s p e r s o o n , 6 - H e t e r f r e c h t a l s s o c i o l o g i s c h v e r s c h i j n s e l , 6 - W i j z i g i n g e n i n h e t e r f r e c h t s i n d s 1 8 3 8 , 8.
Elfde titel: v a n e r f o p v o l g i n g b i j v e r s t e r f...9
E e r s t e a f d e e l i n g : a l g e m e e n e b e p a l i n g e n, 9 - A l g e m e n e v e r e i s t e n v o o r e r f o p v o l g i n g , 9 - G e l i j k t i j d i g o v e r l i j d e n , 1 0 - D e w e t t e l i j k e v e r k r i j g e r s , 11 - D e s a i s i n e , 1 2 - D e l i e r e d i t a t i s p e t i t i o , 1 3 - V r e e m d e l i n g e n , 1 8 - O n - w a a r d i g h e i d , 2 0 - B e t e k e n i s v a n e n v e r e i s t e n v o o r p l a a t s v e r v u l l i n g , 2 2 - G e v a l l e n v a n p l a a t s v e r v u l l i n g , 2 5 - V e r s c h i l i n g e v o l g e n t u s s e n e r v e n u i t e i g e n h o o f d e e n b i j p l a a t s v e r v u l l i n g , 2 7 - H e r k o m s t v a n g o e d e r e n , 2 7 - K l o v i n g , 2 8 .
T w e e d e a f d e e l i n g : v a n d e e r f o p v o l g i n g v a n w e t t i g e b l o e d v e r- W A N T E N EN V AN D E N L A N G ST L E V E N D E N E C H TG EN O O T, 2 9 - A l g e m e n e r e g e l e n d e r e r f o p v o l g i n g b i j v e r s t e r f , 2 9 - A f s t a m m e l i n g e n e n e c h t g e n o o t , 3 0 - H e t e r f r e c h t v a n d e n e c h t g e n o o t , 3 0 - H e t e r f r e c h t v a n d e n t w e e d e n e c h t g e n o o t , 3 1 - O u d e r s , b r o e r s e n z u s t e r s e n a f s t a m m e l i n g e n v a n b r o e r s e n z u s t e r s , 3 4 - D e v e r d e r e a d s c e n d e n t e n , 3 6 - D e v e r d e r e z i j v e r w a n t e n , 3 7 .
D e r d e a f d e e l i n g : v a n e r f o p v o l g i n g w a n n e e r e r n a t u u r l i j k e k i n d e r e n a a n w e z i g z i j n, 3 8 - A l g e m e n e o p m e r k i n g e n , 3 8 - H e t n a t u u r l i j k e k i n d a l s e r f g e n a a m z i j n e r o u d e r s , 3 9 - E r k e n n i n g g e d u r e n d e h e t h u w e l i j k , 4 1 - H e t n a t u u r l i j k e k i n d a l s e r f l a t e r , 4 2 - V e r h o u d i n g t u s s e n h e t n a t u u r l i j k e k i n d e n d e b l o e d v e r w a n t e n z i j n e r o u d e r s , 4 4 .
T w a a l f d e t i t e l : v a n u i t e r s t e w i l l e n ... 4 6
E e r s t e a f d e e l i n g : a l g e m e e n e b e p a l i n g e n, 4 6 - I n l e i d e n d e o p m e r k i n g e n , 4 6 - Aard der testamentaire making, 4 6 - Verhouding tot de artt. 1 3 5 1 en
1 3 7 0 , 4 7 - Inhoud der testamentaire beschikkingen, 4 9 - De uitlegging der testamenten, 51 - Fidei'-commis. Algemene opmerkingen, 5 5 - Geoor- loofde fide'i-commissaire makingen, 5 7 - Vergelijking van het fidei-com - rnis met andere rechtsfiguren, 5 8 - Vulgaire substitutie, 5 9 - Onvervreem d- baarverklaring, 6 0 - De voorwaardelijke making, 6 0 - Ongeldige voor- waarden, 6 2 - De making onder tijdsbepaling, 6 5 - Makingen onder een last, 6 5 - Dwaling, 6 6 - Dwang en bedrog, 6 8 - Gelijktijdig overlijden, 6 9 .
Tweede afdeeling: v a n d e b e k w a a m h e i d o m b i j u i t e r s t e n w i l t e b e s c h i k k e n o f d a a r v a n v o o r d e e l t e g e n i e t e n, 7 0 - Algemene be
palingen, 7 0 - Feitelijke onbekwaamheid, 7 0 - Veronderstelde onbe- kwaamheid, 7 1 - Bekwaamheid uit een uitersten wil te genieten, 7 2 - De stichting bij testament in het leven geroepen, 7 3 - Makingen aan openbare instellingen, 7 4 - Echtgenoten zonder toestemming m et elkander ge- huwd, 7 4 - De tweede echtgenoot, 7 4 - De natuurlijke verbintenis tot onderhoud der weduwe, 7 6 - Makingen van gemeenschapsgoed, 7 8 - Voogden, 8 2 - Leermeesters en dergelijken, 8 3 - Geneesheren en derge- lijken; bedienaren van den godsdienst, 8 3 - Notaris en getuigen, 8 4 -
Natuurlijke kinderen, 84 - Overspelers, 86 - Tussenpersonen, 87 - O n- waardigheid, 88.
Derde afdeeling: v a n d e l e g i t i e m e p o r t i e o f h e t w e t t e l i j k e r f- D E E L , E N V A N D E IN K O R T I N G D E R G IF T E N , W E L K E D I E P O R T I E Z O U D E N v e r m i n d e r e n, 89 - Inleidende opmerkingen, 89 - Legitimarissen, 93 - De fractie, 95 - H et beschikbaar gedeelte, 96 - De som w aaruit m en d e legitieme moet berekerien, 96 - Te niet gaan der geschonken zaak, 100 - Het bewijs der bevoordelingsbedoeling, 101 - D e rechtspositie van den legitimaris, 104 - De schending der legitieme, 105 - Vernietigbaarheid,
107 - Personen bevoegd tot het instellen der vordering, 109 — V o lg o rd e der inkorting, 110 - Werking der inkorting, 113 - A rt. 965, 116 - A rt.
963a, 119.
Vierde afdeeling: v a n d e n v o r m d e r u i t e r s t e w i l l e n, 124 - T esta- mentsvormen, 124 - Hoedanigheden aan elk testam ent eigen, 126 - D e olographische uiterste wil, 128 - Herroeping, 131 - A anbieding aan den kantonrechter, 131 - De openbare uiterste wil, 132 - D e geheim e uiterste wil, 135 - De geheime uiterste wil van een stomme, 137 - A an bied in g aan den kantonrechter, 137 - Het codicil, 137 - K ennisgeving d o o r den notaris, 139 - De getuigen, 139 — De keuze, 141 - Testeren in het b u iten - land, 142 - Noodtestamenten, 144 - Sanctie op schending der v o r m - voorschriften, 146 - Te niet gaan van het testament, 147.
Vijfde afdeeling: v a n d e e r f s t e l l i n g e n, 148 - A ard der erfstellingen, 148 - De rechtpositie van den testamentairen erfgenaam, 149.
Zesde afdeeling: v a n Le g a t e n, 150 - Definitie, 150 - Praelegaat en sublegaat, 151 - Andere bijzondere vorm en van legatering, 153 — D e le- vensverzekering, 154 - Aanvaarding en verwerping, 156 - D e aard va n het recht van den legataris, 157 - De positie van den legataris als persoonlijk gerechtigde, 160 - Omvang van het legaat, 162 - D e vruchten, 162 - Verplichtingen van den legataris, 165 - Last en legaat, 166 — H e t legaat ener generieke zaak, 167 - Interpretatie-artikelen, 168 - V erm indering der legaten, 168 - De last, 168.
Zevende afdeeling: v a n d e g e o o r l o o f d e e r f s t e l l i n g e n o v e r d e H A N D T E N B E H O E V E V A N K L E I N K I N D E R E N E N A F S T A M M E L I N G E N V A N b r o e d e r s e n z u s t e r s, 172 - Gevallen waarin het zuivere fidei-com m is geoorloofd is, 172 - Rechtspositie van den bezwaarde, 173 - A fsta n d d o o r den bezwaarde. Afstand door den verwachter, 175 — R ech tsp ositie va n den verwachter, 176 - Bewindvoerder, 177 - P lich t te inventariseren en zekerheid te stellen, 178 - Beheer en beschikking, 179 — Publicatie, 180 Achtste afdeeling: v a n d e e r f s t e l l i n g e n o v e r d e h a n d i n h e t g e e n D E E R F G E N A A M O F L E G A T A R I S O N V E R V R E E M D E N O N V E R T E E R D Z A L n a l a t e n, 181 — H et fidei-commis de residuo, 181 — Positie van den be
zwaarde en van den verwachter, 183 — Vervreem den en verteren, 184 — Bewijslast, 187.
Negende afdeeling: v a n h e t h e r r o e p e n v a n u i t e r s t e w i l s b e s c h i k- k i n g e n e n h e t v e r v a l l e n v a n d e z e l v e, 187 — U itdrukkelijke her
roeping, 187 - Stilzwijgende herroeping, 189 - H erroeping d oor vervreem - ding, 191 - Makingen onder opschortende voorwaarden en onder tijdsbepaling, 192 - Twee oorzaken van verval van een legaat, 193 - Aanwas, 194 - Vervallenverklaring wegens niet-nakom ing van den last, 195 - De Museumwet van 1 Mei 1925, 196.
D ertien de tite l: v a n u i t v o e r d e r s v a n u i t e r s t e w i l s b e s c h i k k i n- GEN EN VAN B E W IN D V O E R D E R S ...
Doel en aard der executele, 198 - Vorm van de aanstelling, 199 — Per- soon van den executeur testamentair, 200 - De taak van den executeur, 200 - De executeur met bezit, 201 - R echt is plicht, 204 - W ijziging in de bevoegdheid van den executeur, 204 - Duur van het bezit, 205 — M eer- hoofdige executele, 206 - Kosten en loon, 207 — Einde van de executele, 208 - Bepalingen in de Successiewet, 209 - Aard van het bewind, 209 — De bewindvoerder, 212 - Bewind en legitieme, 212 — Positie van den bewindvoerder, 212-D u u r van het bewind, 2 1 4 -E in d e en opvolging, 215.
198
I X
V e e r t i e n d e t i t e l : v a n h e t r e g t v a n b e r a a d e n h e t v o o r r e g t v a n BOED ELBESCH RIJ V I N G ... 2 1 7
Doel en aard van het beraad, 2 1 7 - De positie van den erfgenaam in b e
raad, 2 1 8 - Doel der beneficiaire aanvaarding, 2 1 9 - Vorm der beneficiaire aanvaarding, 2 2 2 - Plicht tot beneficiaire aanvaarding, 2 2 2 - De aard der beneficiair aanvaarde nalatenschap, 2 2 4 - Vergelijking met andere vormen van afscheiding, 2 2 5 - Positie van de erfgenamen, 2 2 7 - Plich
ten van den beneficiairen erfgenaam, 2 2 9 - Verdeling van de activa, 2 3 3 - Einde van het voorrecht van boedelbeschrijving, 2 3 5 .
V i j f t i e n d e t i t e l : v a n h e t a a n v a a r d e n e n v e r w e r p e n v a n e r f e- n i s s e n... 2 3 7
Eerste afdeeling: v a n h e t a a n v a a r d e n v a n e r f e n i s s e n, 2 3 7 - A lge
mene opmerkingen over aanvaarden en verwerpen, 2 3 7 - Gevolgen van zuivere aanvaarding, 2 4 1 - Vorm der zuivere aanvaarding, 2 4 1 - Her- stel tegen aanvaarding en verwerping, 2 4 3 - Verjaring van het recht te aanvaarden, 2 4 5 .
Tweede afdeeling: v a n h e t v e r w e r p e n v a n n a l a t e n s c h a p p e n, 2 4 6 - De verwerping, 2 4 6 - Vorm der verwerping, 2 4 7 - Gevolgen der verwer
ping, 2 4 7 - Te niet doening door den schuldeiser van den verwerper, 2 5 0 - Straf wegens verduistering, 2 5 2 - Herstel tegen de verwerping, 2 5 2 - Vergelijking met de verkrijgende verjaring, 2 5 2 .
Z e s t i e n d e t i t e l : v a n b o e d e l s c h e i d i n g... 2 5 4 Eerste afdeeling: v a n b o e d e l s c h e i d i n g e n h a r e g e v o l g e n, 254 - De- finitie, 254 - De centrale regeling voor de scheiding, 255 - Kiezen of delen, 256 - De nalatenschap een gebonden mede-eigendom, 257 - De beschikkingsmacht over het aandeel in een bepaalde tot de nalaten
schap behorende zaak, 259 - De beschikkingsmacht over het gehele aan
deel, 263 - W ie nemen aan de scheiding deel ? 267 - W ie kan scheiding vorderen ? 270 - De deelvoogd, 270 - Niemand is verplicht in de onver- deeldheid te blijven, 270 - Verzet tegen de boedelscheiding, 272 - Ver
jaring van de vordering tot boedelscheiding, 273 - De onzijdige per- soon, 274 - Vorm der boedelscheiding, 275 - Boedelbeschrijving, 278 - H et beslechten van onenigheden, 279 - Bevel verkoop, 282 - De waar- dering, 284 - De scheiding, 284 - Eigendomsbewijzen en andere papie
ren op den boedel betrekking hebbende, 286 - Schuldvorderingen, 287 - Schulden, 288 - Aard der scheiding, 289 - De terugwerkende kracht der scheiding, 291 - Toepasselijkheid der beide beginselen, 292 - H et geven van zekerheid op het nalatenschapsaandeel, 292 - Vrijwaring, 293, - W ij- ziging in den vrijwaringsplicht, 294.
Tweede afdeeling: v a n i n b r e n g, 2 9 5 - De functie van den inbreng, 2 9 5 - De erfgenamen tot inbreng verplicht, 2 9 6 - Regelend recht, 2 9 8 - Schen- kingen aan anderen dan den erfgenaam gedaan, 2 9 8 - Schenking aan en door echtgenoten, 2 9 9 - Nadere omschrijving van het begrip schenking,
3 0 1 - Vrijstellingen, 3 0 3 - Renten van het geschonkene, 3 0 3 - Geen in
breng van schuld, 3 0 5 - Gedwongen schuldverrekening, 3 0 5 - Verwer
ping, 3 0 8 - Zij, die van den inbreng genieten, 3 0 9 - De wijze van in
breng, 3 1 0 - Te niet gaan der geschonken zaak, 3 1 4 .
Derde afdeeling: v a n d e b e t a l i n g d e r s c h u l d e n, 3 1 5 - Algemene o p merkingen over de schulden der nalatenschap, 3 1 5 - Draagplicht, 3 1 6 - Aansprakelijkheid, 3 1 7 - Met hypotheek bezwaarde zaken, 3 1 9 - De lega- taris en de schulden der nalatenschap, 3 2 0 - Boedelafscheiding, 3 2 1 - De wettelijke regeling, 3 2 3 - De werking tegenover derden, 3 2 5 - Te niet gaan der boedelafscheiding, 3 2 6 - Samenvatting van de rechten der credi- teuren in het erfrecht, 3 2 7 .
Vierde afdeeling: v a n d e v e r n i e t i g i n g v a n a a n g e g a n e b o e d e l s c h e i d i n g, 3 2 8 - De bijzondere gronden voor vernietiging der over- eenkomst van boedelscheiding, 3 2 8 - Toepasselijkheid, 3 3 0 - Andere
fouten ter zake der scheiding begaan, 331 - Te niet gaan van de v o rd e - ring tot vernietiging, 333 - Bescherming van derden te goeder trouw , 334 Vijfde afdeeling: v a n b o e d e l v e r d e e l i n g, d o o r b l o e d v e r w a n t e n IN D E O P G A A N D E L I N I E T U S S C H E N H U N N E A F K O M E L I N G E N O N D E R - L IN G O F T U S S C H E N D E Z E N E N H U N L A N G S T L E V E N D E N E C H T G E N O O X G E - m a a k t, 335 - Inhoud der boedelverdeling door een adscendent, 335 - D e testamentaire making, 337 - De boedelscheiding, 338 - V ernietiging der boedelverdeling, 341 - De kosten op de schatting, 344.
Zeventiende titel: v a n o n b e h e e r d e n a l a t e n s c h a p p e n
De nalatenschap zonder heer, 345 - De curator, 347 - T aak van den curator, 348 - De Staat als opvolger, 349.
Re g is t e r s...
Register van de rechtspraak van den H ogen R aad, 353 - R egister o p de aangehaalde wetsartikelen, 356 - Zakenregister 361.
345
351
LIJST VAN W ERK EN W A A R N A A R IN DEN TE K ST DOOR M IDDEL VAN AFGEKORTE TITELS IS VE RW E ZE N
As s e r- Sc h o l t e n Mr. C. Asser’s Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht:
- Eerste Deel, Personenrecht, bewerkt door Mr. P.
Schölten met medewerking van Mr. J. Wiarda en Mr. G. J. Schölten, eerste stuk, Familierecht, 8e druk.
As s e r- Sc h o l t e n- E e r s t e Deel, P e r s o n e n r e c h t , b e w e r k t d o o r Mr. P.
Br e g s t e i n S c h ö l t e n , h e r z i e n d o o r Mr. M. H. B r e g s t e i n , t w e e d e s t u k , V e r t e g e n w o o r d i g i n g e n R e c h t s p e r s o o n , 2 e d r u k .
As s e r- Me i j e r s — als voren, Vierde Deel, Erfrecht, bewerkt door Mr.
E. M. Meijers, 4e druk.
E g g e n s Mr. J. Eggens, Verzamelde Privaatrechtelijke Op- stellen.
H a m a k e r Mr. H. J. Hamaker, Verspreide Geschritten, ver- zameld door Mr. W. L. P. A. Molengraaff en Mr. C.
W. Star Busmann, Deel III, Erfrecht.
K l a a s s e n- Eg g e n s J. G. Klaassen, Huwelijksgoederen- en Erfrecht, be
werkt door Mr. J. Eggens, 7e druk.
P i t l o Mr. A. Pitlo, Körte Uitleg van enige burgerlijkrech- telijke hoofdstukken, 4e druk.
Su i j l i n g- Du b o i s Mr. J. Ph. Suijling, Inleiding tot het Burgerlijk Recht, 6e stuk, Erfrecht, met medewerking van Mr. H. F. R.
Dubois.
In de verwijzingen naar andere delen van dit werk betekent:
Deel I Het Personenrecht naar het Nederlands Burgerlijk Wetboek, 3e druk 1953.
Deel II Het Zakenrecht naar het Nederlands Burgerlijk Wetboek, 2e druk 1951.
Deel III Het Verbintenissenrecht naar het Nederlands Burgerlijk W et
boek, 4e druk 1954.
Deel IV Bewijs en Verjaring naar het Nederlands Burgerlijk W etboek
3 e druk 1 9 5 3 . *
Art(t). betekent Artikel(en) 1
B.B. Beslissingen in Belastingzaken
B.W. Burgerlijk Wetboek
C.C. Code Civil
Corr. BI. ,, Correspondentieblad van de Broederschap der N otarissen
F. F aillissementswet
H.G.H. „ Hoog Gerechtshof Ned.-Indië
H.R. Hoge Raad
K. Wetboek van Koophandel
Ktgt. Kantongerecht
N.J. Nederlandse Jurisprudentie Not. w. Wet op het Notarisambt
P.W. Periodiek W oordenboek
R.v.d.W. „ Rechtspraak van de Week
Rb. Rechtbank
R.o. Wet op de rechterlijke Organisatie en het beleid der Justitie
Rv. ,, Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
S. Wetboek van Strafrecht
Stbl. Staatsblad
Sv. „ Wetboek van Strafvordering
w. Weekblad van het recht
W.P.N.R. „ Weekblad voor privaatrecht, notarisam bt en registratie
1 Artikelen, slechts met een nummer aangeduid, zijn — tenzij het tegendeel u it h e t zinsverband blijkt - artikelen van het Burgerlijk W etboek.
INLEIDING
D efin ities. Het erfrecht is het samenstel van regelen, waarin de wet- ever de vermogensrechtelijke gevolgen van het overlijden heeft neer-
„elegd: den overgang van het door den overledene nagelaten vermögen gn ¿g gevolgen van dezen overgang voor de verkrijgers, zowel in hun onderlinge verhouding als in hun verhouding tot derden.
Erfiater heet hij die overlijdt en vermögen nalaat. Zij, die voor het ge- heel of voor een evenredig deel in de vermogensrechtelijke positie van den
e rfia ter treden, heten erfgenamen of erven. Hun opvolging voor het geheel of voor een evenredig deel in het vermögen stempelt hen tot rechtsver- krijgers onder algemenen titel.
Het nagelaten vermögen, een complex van activa en passiva, heet na- latenschap of erfenis. Sprekende over de nalatenschap met betrekking tot den gezamenlijken eigendom, die voor de erfgenamen uit het erven voortvloeit, en tot de kwesties die in dit gezamenlijk eigenaar zijn hun oorsprong vinden, bezigt men vaak het woord boedel.
De erfiater kan verklären wat er na zijn dood met zijn vermögen moet gebeuren. Deze wilsverklaring heet uiterste wil. De akte, waarin deze uiterste wil wordt opgenomen, heet eveneens uiterste wil of testament.
Bij testament kan men niet alleen verklären wie erfgenamen zullen zijn, men kan ook aan een bepaald persoon bepaalde zaken of een zekere hoe- veelheid vervangbare zaken toewijzen. De verkrijger van dit recht heet legataris, zijn verkrijging heet legaat. In tegenstelling tot den erfgenaam volgt de legataris slechts op in een of meer afzonderlijke zaken en is dus
re c h ts v e rk r ijg e r o n d e r b ijz o n d e re n tite l.
B e n o e m i n g t o t e r f g e n a a m ( e r f s t e l l i n g ) en t o e k e n n i n g van legaat vat m e n s a m e n o n d e r het w o o r d m a k i n g .
E rfgenaam kan men zijn doordat men door de wet wordt geroepen of doordat men bij testament is benoemd. De eerste erfgenaam heet erf
genaam bij versterf of wel ab intestaat erfgenaam, de tweede heet testa
mentan: erfgenaam.
Legitimarissen zijn die erfgenamen bij versterf aan wie de wet een minimum deel in de nalatenschap garandeert. Noch door een schenking, noch door een making bij dode kan de erfiater hun dit recht ontnemen.
Deze bevoorrechte positie nemen in de bloedverwanten in de rechte lijn, die erfgenaam bij versterf zijn. Hun recht heet legitieme of legitieme portie of wettelijk erfdeel.
Niet altijd houdt de wet zieh aan een zuivere terminologie.
De plaats van het erfrecht. Het erfrecht heeft in onze co d ifica tie zijn plaats gevonden in het tweede Boek. Het beslaat daar den elfden to t en met den zeventienden titel en vormt de scheiding tussen gen otsrech ten en zekerheidsrechten. Onze wetgever heeft, in overeenstem m ing m et art.
584, dat het recht van erfgenaamschap onder de zakelijke rech ten n o e m t ,
het recht van den erfgenaam behandeld als een zakelijk rech t. D e ze b e - schouwing is nochtans onjuist. De moeilijkheid spruit uit het v o lg e n d e voort.
In het Romeinse recht werd de nalatenschap beschouw d als een af- zonderlijke (onlichamelijke) zaak, waarop de erfgenaam een zakelijk rech t had. Tussen de mede-erfgenamen bestond een vrije m ed e-eigen d om . In het Germaanse recht daarentegen kende men niet de zienswijze va n de nalatenschap als een zelfstandige zaak. Evenm in kende m en de visie va n een bijzonder zakelijk recht aan den erfgenaam toekom ende. T u ssen de erfgenamen onderling bestond een gebonden m ede-eigendom . Ons e r f r e c h t ,
teig als het is van beide genoemde rechtstelsels, draagt van b eid en de sporen. Terwijl de opbouw van ons erfrecht in zijn geheel gen om en eer Germaansrechtelijk dan Romeinsrechtelijk is, duidt de verm elding in art.
584 en de opname als zakelijk recht tussen de zakelijke rechten o p den zuidelijken voorvader. Ook in het verbintenissenrecht wijzen de artt. 1573 e.V., waarin sprake is van de nalatenschap als zelfstandige eenheid, o p den Romeinsrechtelijken inslag, evenals art. 1335, een bepaling die m et een gebonden mede-eigendom kwalijk te verenigen is.
De behandeling van het recht van erfgenaamschap als zakelijk r e c h t
kan op twee beweegredenen steunen: öf omdat de erfgenaam een r e c h t
zou hebben, dat de erflater niet had, ö f omdat de nalatenschap een z e lf
standige zaak zou vormen. Geen van tweeen is juist.
De erfgenaam verkrijgt alle activa en passiva, die de erflater had. H ij treedt in diens eigendomsrechten, hij volgt hem op als erfpach ter, als schuldeiser en als schuldenaar. De acties die de erflater kon instellen, kan de erfgenaam instellen. De erfgenaam volgt dus in het verm ögen op, n e e m t
de positie van den erflater in. Zou hij daarenboven een bijzonder rech t als erfgenaam op de zaken hebben, dan zou dit bijzondere recht op een g e- geven ogenblik moeten eindigen. Niets van dit alles blijkt. Slechts een uitzondering is er: de uit het Romeinse recht stammende hereditatis p e ti- tio (artt. 881 en 1002). Naast zijn acties als eigenaar en als bezitter h eeft de erfgenaam in deze actie als erfgenaam een speciale rechtsvordering, die betrekking heeft op de bestanddelen van de nalatenschap. O ntegenzegge- lijk een symptoom ten gunste van de leer dat er een afzonderlijk rech t v a n erfgenaamschap zou bestaan. Echter, in de bepalingen van het erfrech t is dit het enige symptoom.
En wat de tweede mogelijkheid om de beschouwing van het recht va n erfgenaamschap als zakelijk recht te staven betreft: in het con tracten rech t kan men de nalatenschap als een eenheid beschouwen (artt. 1570 e.V.), maar in het zakenrecht leert men vrij algemeen, dat de nalatenschap n iets
3
anders is dan de optelsom der activa onder aftrek van de som der passiva.
Men kan dus een nalatenschapsportie niet als een eenheid leveren, noch kan men haar als zelfstandige zaak in zekerheid geven (zie p. 263. e.V.).
Algemeen verwerpt men dan ook de gedachte dat het recht van erf- genaamschap een afzonderlijk zakelijk recht zou zijn en verwerpt hiermede dus tevens de plaatsing die de codificatiewetgever aan deze bepalingen heeft toegedacht.
In art. 639 wordt de wettelijke of testamentaire erfopvolging genoemd als wijze van eigendomsverkrijging en in het systeem van den Code Civil was het erfrecht opgenomen in het derde Boek, dat tot titel droeg: Des différentes manières dont on acquiert la propriété. Is deze zienswijze juister? Ongetwijfeld. Natuurlijk kan men hier tegen in brengen, dat het recht van erfgenaamschap gezien als wijze van eigendomsverkrijging te beperkt is gezien, omdat de erfgenaam niet slechts eigendom verkrijgt, maar erfpachter wordt wanneer de erflater erfpachter was en eveneens schuldeiser wordt of schuldenaar wanneer gene schuldeiser of schuldenaar was 1. Dit bezwaar kan ik nochtans niet hoog aanslaan, aangezien de wet vaker de zakelijke rechten assimileert methetbelangrijkstezakelijke recht, den eigendom, hetgeen o.a. blijkt uit de onzuiverheid van de terminologie wat betreft de woorden ,,goed” en ,,zaak” . Deze assimilatie blijkt ook uit het feit, dat de wetgever de wijzen van eigendomsverkrijging tamelijk uitvoerig heeft uiteengezet, terwijl hij zieh van de verkrijging der andere zakelijke rechten met een enkel woord afmaakt (artt. 742, 760, 767, 784, 806). Tegen een opname van het recht van erfgenaamschap onder de wijzen van eigendomsverkrijging (na art. 665) zouikdanookaanm erkelijk minder verzet aantekenen dan tegen de tegenwoordige plaatsing. Geheel bevredigend zou dit echter evenmin zijn, want dit recht geeft den wet
gever aanleiding tot de behandeling van onderwerpen, die met de ver
krijging door de erfgenamen slechts in een verwijderd verband staan.
Het erfrecht is een deel van het Vermögensrecht. Het Staat echter in nauw verband met het familierecht, aangezien de ganse wettelijke erf
opvolging op bloedverwantschap en huwelijk is gebaseerd. Het is een mengvorm. Dogmatisch komt het daarom een afzonderlijke plaats toe.
Zo vindt men dan ook in de meeste commentaren op het Burgerlijk W et- boek het erfrecht als een afzonderlijk geheel behandeld.
Slechts Vermögensrechten vererven. Het erfrecht is een onderdeel van het Vermögensrecht. Dit betekent in de eerste plaats, dat het erfrecht zieh niet occupeert met het publieke recht. Een ambtelijke positie is evenmin voor vererving vatbaar als de positie van volksvertegenwoordiger of als het recht ’s Konings rok te dragen. Dit alles behoeft geen betoog. In het publiek bestel neemt men zijn plaats in op grond van zijn persoonlijke capaciteiten.
In de tweede plaats betekent dit, dat de rechten en plichten uit familie-
1 Aldus o.a. Asser-Meijers, p. 2.
rechtelijke verhouding voortvloeiende evenmin v o o r verervin g in aan- merking komen. Unaniem rekent men het familierecht tot het p rivaat- recht. In zover men de indeling van een groep rechtsregelen in het systeem van ons recht laat bepalen door de voornaamste elementen w aaruit deze groep is samengesteld, kan men tegen deze indeling geen bezw aar m aken, want ongetwijfeld houdt het familierecht meer elementen van p rivaat- rechtelijken aard dan van publiekrechtelijken aard in. D e in het fam ilie
recht aanwezige elementen van publiekrechtelijken aard zijn ech ter sterk genoeg om de familieverhoudingen aan de vigeur van het erfrecht te on t- trekken. Het is evident, dat de rechtsposities die voortvloeien uit huw e- lijk, uit ouderlijke macht, voogdij en curatele niet v oor verervin g va t- baar zijn en evenmin de vermogensrechtelijke verbintenissen, zoals de alimentatierechten en -plichten, voorzover deze uit fam ilierechtelijke ver- houdingen voortspruiten^Ten overvloede merk ik hier bij op, dat reeds ontstane vermogensrechtelijke verbintenissen, ook wanneer zij in het familierecht hun oorsprong vinden, zowel aan de actieve als aan de pas- sieve zijde op de erfgenamen overgaan. Als voorbeeld hiervan noem ik een alimentatietermijn, die reeds opeisbaar was ten tijde van het overlijden .
Op den regel, dat familierechten niet vererven, bestaan enkele u itzon - deringen. Men zie de artt. 312 e.V., in het bijzonder 313, dat v o o r een bepaald geval aan de erfgenamen van den man de bevoegdheid verleent de wettigheid van het kind te ontkennen ook wanneer de m an zelf nog geen actie had aangevangen. Men zie voorts t.a.v. de actie to t inroepin g van Staat art. 325. De onder het vroegere kinderrecht veel besproken vra a g in hoeverre de erfgenamen konden worden betrokken in een actie uit het verwekkerschap, is in het nieuwe kinderrecht tot oplossing geb ra ch t in art. 344 i. Deze oplossing houdt in, dat de erfgenamen van den va d er in beperkte mate aansprakelijk zijn.
Gemelde uitzonderingen houden allerminst in, dat de rechten en p lich - ten uit de artt. 312, 325 en 344 als gewone bestanddelen tot de nalaten - schap zouden behoren. Slechts in beperkte mate worden zij d o o r het erfrecht beheerst. Zo hebben zij geen betekenis voor de legitiem e en nie
mand zal er aan denken deze waarden te betrekken in de sch eidin g en deling van de nalatenschap.
Aangezien het erfrecht van vermogensrechtelijken aard is, zijn rechten en plichten uit moraal en fatsoen niet voor vererving vatbaar. Slechts voor zoverre zij als natuurlijke verbintenis binnen den sfeer va n het verbintenissenrecht liggen, kunnen zij onder de werking van het erfrech t vallen. De natuurlijke verbintenis uit moraal en fatsoen vererft niet indien zij berust op een persoonlijke verhouding tussen debiteur en crediteur.
(Zie Proc. Gen. H.R. 12 December 1941, N.J. 1942, 253). Of zij tussen den erfgenaam en de wederpartij aanwezig is, dient te worden beoordeeld naar de plaats die de erfgenaam individueel in de verhouding inneemt.
Sommige Vermögensrechten eindigen met den dood van den gerech tig- de, andere gaan slechts in gewijzigden vorm op de erfgenamen over.
5
V erm ögensrechten, die niet of slechts gewijzigd op de erfgenam en over- gaan. Er zijn hoogstpersoonlijke rechten, d.w.z. rechten, die onverbreke- lijk aan een bepaalden persoon verknocht zijn. Voor overdracht zijn zij niet vatbaar, maar evenmin voor overgang door erfopvolging. Ik noem het ouderlijk vruchtgenot (artt. 361 e.v.) en het zakelijk recht van gebruik en bewoning (artt. 865, 870 en 874). Voorts zijn op denzelfden grond de onderhoudsverhoudingen niet voor vererving vatbaar. Als uitzondering hierop geldt in zekeren zin art. 344 i 1. Ook het lidmaatschap van een ver- eniging is een hoogstpersoonlijk recht, voorzover niet de Statuten anders bepalen (artt. 1701 en 9 Wet op de Coüp. Ver. van 28 Mei 1925, Stbl.
no. 204).
Verbintenissen uit gemelde rechten reeds voor den dood van den erf- later ontstaan, zoals reeds opeisbare vruchten bij het recht van vrucht- gebruik en vervallen alimentatietermijnen, gaan uiteraard op de erfgena
men over.
Naast de categorie der hoogstpersoonlijke rechten zijn er de rechten, die uit hun aard of krachtens wetsbepaling door den dood te niet gaan.
Hiertoe behoren het recht van vruchtgebruik (art. 854), het recht op lijf- rente (art. 1813) en het recht van den fide'i-commissair bezwaarde (artt.
1020 e.v. en 1036 e.V.). Soms betekent volgens de wet de dood van een der partijen het einde ener contractuele verhouding: arbeidscontract (art.
1639 j, bij den dood van den arbeider), aanneming van werk (art. 1648, bij den dood van den aannemer), maatschap (art. 1683) en lastgeving (art. 1850). In de meeste dezer gevallen is de wettelijke regel niet van dwingend recht en kunnen partijen dus bepalen dat bij den dood de ver
houding op de erfgenamen zal overgaan. Ook voor deze categorie, evenals voor de na te noemene, geldt, dat de dood het ontstaan van nieuwe ver
bintenissen afsluit, de reeds ontstane verbintenissen blijven van kracht en vererven. Zo gaat de plicht tot het afleggen van rekening en verant- woording op de erfgenamen des lasthebbers over (Rb. Assen 22 Januari
1952, N.J. 1953, 194). Zie ook art. 1648 lid 2.
Ook de aard ener contractuele verhouding kan medebrengen, dat de dood van een der partijen de verhouding beeindigt. Dit is o.a. het geval bij een overeenkomst tot het verrichten van enkele diensten, waarin het op den persoon van den verrichter aankomt, dus bij elke intellectuele en artistieke prestatie (de arts, de kunstschilder).
Aan partijen staat het bovendien vrij in hun overeenkomst op te nemen, dat deze bij den dood van een der partijen zal eindigen (art. 1354). Dit komt voor in huurovereenkomsten (voor den dood van den huurder).
Gewijzigd gaat op de erfgenamen over het auteursrecht. Dit recht eindigt 50 jaar na den dood van den auteur (art. 37 Auteurswet van 23 September 1912, Stbl. no. 308). Voorts het arbeidscontract bij den dood van den werkgever. De verhouding, die er een voor bepaalden tijd was, wordt er nu een voor onbepaalden tijd (art. 1639 k). Ik wijs nog op art.
1 Zie Deel I, p. 309.
1754, dat de verplichtingen van den bewaarnemer in gew ijzigden vorm op diens erfgenamen doet overgaan.
Er zijn rechten welker vatbaarheid voor vererving niet vaststaat. De Rb. te Middelburg heeft op 19 Augustus 1949 (N.J. 1950, 279) beslist, dat een bedrijfsvergunning, als die krachtens inschrijving bij het B edrijfs- schap van visserijproducten tot export van mosselen, tot de nalatenschap behoort.
Natuurlijke persoon en rechtspersoon. Het w oord rechtsftersoon is een metaphoor. Wei niemand zal zozeer in de lagen der Begriffsjurisprudenz verstrikt geräken, dat hij bij het verneinen van de opheffing va n een rechtspersoon in wenen zal uitbarsten, aan een begrafenisregeling zal denken en zieh over testament en erfopvolging het hoofd zal broken. De gevolgen van de opheffing van een rechtspersoon vindt men in het ver- bintenissenrecht in artikelen als 1689 en 1702 het beeid van m oed er- en dochtermaatschappijen ten spijt.
Het erfrecht als sociologisch verschijnsel. In de oudste ontw ikkelings- phasen van een volk ontbreekt de individuele eigendom. Alle eigen dom is gemeen aan den stam. In een latere periode komt het accent te liggen op het gezin. Late nazaten van dezen gezamenlijken gezinseigendom zijn onze algehele gemeenschap van goederen in het huwelijk en de m et de kinderen na het overlijden van een der echtgenoten voortgezette gem een- schappen van de artt. 182, 439 en de continuatie van art. 539.
In de tijden van stam- en gezinseigendom is er voor erfrecht geen plaats 1. Het enkele feit, dat men tot den stam o f het gezin b e h o o r t ,
brengt mede dat men medegerechtigde is. Het overlijden van een der deelgenoten heeft geen ander gevolg dan dat zijn gerechtigdheid in het geheel zieh automatisch over de anderen uitspreidt, zoals dat va n d aag nog het geval is wanneer een lid ener niet rechtspersoonlijkheid h ebben de vereniging door overlijden of anderszins als lid uittreedt. Pas w anneer wij in de phase van den individuelen eigendom treden, komt er plaats v o o r een erfrecht. Onnodig te zeggen, dat voor de geschiedenis der sociale en economische verhoudingen de ontwikkelingsgang van het erfrecht uiter- mate belangrijk is.
Oorspronkelijk vererft het vermögen aan de nabestaanden. In een latere periode verkrijgt men het recht bij dode over zijn vermögen te beschikken, m.a.w. het testament doet zijn intrede in de geschiedenis van het recht.
Niet alle volken doorlopen deze stadia in hetzelfde tem po. H et rijpings- proces van volk in de kinderjaren tot volwassen volk, waarvoor de Z u id e- lijken slechts een paar eeuwen nodig hadden, kostte — w aarschijnlijk wegens gebrek aan zon — aan de volken van N oord-Europa een m illen
nium. Sociale verhoudingen spreken hier een zwaar woord mede. Bij de Romeinen was het testament reeds vroeg bekend. In de latere eeuwen stierf
1 Asser-Meijers, p. 4.
geen Romein van aanzien zonder testament na te laten. De testamentaire erfopvolging stond daar voorop, de versterfopvolging had slechts aan- vullende betekenis en was min of meer gebaseerd op de beschikkingen, die de overledene, hadde hij wel een testament gemaakt, waarschijnlijk zou hebben getroffen. Bij de Germanen is het testament, ten tijde van het eerste contact met de Romeinse beschaving, onbekend. Gedurende de gehele Middeleeuwen blijft het testament van secondair belang, het dient voornamelijk tot het doen van makingen aan de kerk en aan kerkelijke instellingen.
Ook hier uit zieh de sterke invloed van het Germaanse recht op ons positieve erfrecht. De volgorde der bepalingen geeft het reeds aan: het versterferfrecht staat voorop, het testamentaire erfrecht is een geoorloofde inbreuk op het eerste. Men kan dan ook bezwaarlijk beweren, dat in ons rechtsbestel het versterferfrecht gebaseerd zou zijn op den veronderstel- den wil van den erflater. Voor 1923 riep de wet een bloedverwant in den twaalfden graad vöör den echtgenoot! Het is de familieband, die hier van alles beslissende betekenis is 1.
Moderne ideologieen kunnen in uiterste consequentie doorgevoerd leiden tot de figmir van den Staat als enig erfgenaam. Voor zover men deze uiterste consequentie in de praktijk had gebracht, is men daarvan terug- gekeerd. Möge de gedachte aan den Staat als enig erfgenaam zieh in de Sympathie van slechts weinigen verheugen, menige lans is gebroken ten gunste van den Staat als mede-erfgenaam. Men kan beweren, dat een ieder, die een vermögen heeft weten te vormen of dit ten rninste bij elkaar heeft weten te houden, hierin slechts is geslaagd doordat er een Staat is die voor orde en regelmaat zorgt, en dat derhalve die Staat recht heeft op een deel van elk vermögen. Finantieel maakt het weinig verschil uit of de wet- gever den Staat in een nalatenschap voor een kwart of de helft tot mede- erfgenaam maakt dan wel aan den Staat de bevoegdheid geeft bij het overlijden in den vorm van successiebelasting een zodanig deel van het nagelaten vermögen af te romen. Maar er zijn bij deze aangelegenheid nog andere kanten dan enlcel finantiele betrokken. Staatserfrecht wil immers zeggen, dat een ambtelijke instantie zieh vermag te mengen in alle kwes- ties, die zieh ten gevolge van een overlijden op finantieel gebied voordoen.
De Staat maakt dan mede den inventaris op, beslist mede over de wijze waarop de spekstenen beeldjes en de kanarievogel aan de legatarissen worden uitgekeerd en neemt mede plaats aan de scheidingstafel. Er is geen twijfel aan, dat de verschijning van dezen erfgenaam aan de andere erf- genamen onwelkom is en ik kan dan ook niet de mening delen van hen, die zieh op het standpunt plaatsen dat successierecht en staatserfrecht synoniemen zouden zijn. Als heffer van successierecht mengt de'Staat zieh niet in den gang van zaken, hij heeft slechts de functie van schuldeiser 2.
Ik merk hierbij op, dat de grootte van het percentage der successie-
1 Asser-Meijers, p. 7. Enigszins afwijkend Klaassen-Eggens, p. 148.
2 In gelijken zin Suijling-Dubois, no 12. Vgl. echter Asser-Meijers, p. 10.
7 .
gelaten vermögen — naarmate het vermögen groter is stijgt het percen
tage — en van den graad van verwantschap waarin de verkrijger tot den overledene stond.
Wijzigingen in het erfrecht sinds 1838 1. De eerste wijziging, die ons Burgerlijk Wetboek heeft ondergaan, ligt op het terrein van het erfrecht.
Het was in 1843, dat enkele bepalingen, betrekking hebbende op de for- maliteiten van de boedelscheiding, een wijziging ondergingen. Van ingrij- pende betekenis was deze wijziging niet, evenmin als de sporadische wijzigingen in enkele détails die in den loop der vorige eeuw volgden.
De enige belangrijke verandering in ons erfrecht dateert van 1923. H ier weerspiegelt zieh de evolutie van het denken over maatschappelijke ver- houdingen en — los daarvan of in verband daarmee — de evolutie der maatschappelijke verhoudingen zelve. De hoofdinhoud dezer w ijziging is, dat de echtgenoot, die tot 1923 toe als versterferfgenaam pas aan de beurt kwam na de twaalfde graads bloedverwanten, thans dezelfde positie in- neemt als een kind en dat de groep der erfgenamen bij versterf, die zieh te voren uitstrekte tot en met den twaalfden graad, besnoeid werd to t de helft dier graden. Helaas is deze wijziging, hetgeen gewoonlijk m et in- grijpende wijzigingen het geval is, aanleiding geweest tot een stroom van nieuwe kwesties. Hierbij komt, dat de redactie van de wet van 1923 verre van fraai is.
1 J. Eggens in Gedenkboek B .W . 1838-1938, p. 425 e.v.. Over de wiizknne; va n 1923: E. M. Meijers, W .P.N .R . 2616-2618, 2776-2778.
ELFDE TITEL
VAN ERFOPVOLGING BIJ VERSTERF
EERSTE AFDEELING
ALGEMEENE BEPALINGEN
A lgem ene vereisten voor erfopvolging. Om door erfopvolging te kun- nen verkrijgen moet aan twee vereisten zijn voldaan: a, er moet iemand zijn overleden en b, de verkrijger moet leven op het ogenblik van het overlijden van den erilater.
a. Alleen ten gevolge van overlijden kan erfopvolging plaats vinden. 877 Het kan van belang zijn het moment van overlijden nauwkeurig vast te stellen. Men neemt gewoonlijk als beslissend aan het ogenblik waarop het hart ophoudt te kloppen — in tegenstelling tot den volksmond, die spreekt over het uitblazen van den laatsten adem.
Het ogenblik van overlijden is in het erfrecht op vele plaatsen van belang. Als zeer belangrijk noem ik hier het verband met het sub b ver
melde vereiste: de verkrijger moet op het moment van overlijden bestaan ; voorts noem ik art. 1129, volgens welke bepaling de scheiding en deling ener nalatenschap terugwerkt tot op het moment van overlijden.
In het Franse recht kende men als straf de mort civile. Door deze straf had men als juridisch persoon opgehouden te bestaan, zodat het vermögen als nalatenschap openviel. Ons recht heeft de mort civile niet overge- nomen.
Het vonnis van vermoedelijk overlijden heeft erfopvolging ten gevolge.
Men zou dit min of meer als een uitzondering op art. 877 kunnen be- schouwen. De vermoedelijk overleden verklaarde kan nog in leven zijn, maar voor het recht wordt hij geacht overleden te zijn, uiteraard totdat het bewijs van zijn bestaan wordt geleverd. Het bedoelde vonnis heeft , evenwel niet volkomen dezelfde erfrechtelijke gevolgen als het overlijden, aangezien er slechts een voorlopige erfopvolging intreedt, die pas na een bepaalden tijd in een definitieve overgaat
b. Om als erfgenaam te kunnen optreden moet men bestaan op het 883 ogenblik dat de nalatenschap openvalt. Deze regel, hier gegeven voor den erfgenaam bij versterf, is voor den erfgenaam uit testament gegeven in art. 946. In tegenstelling hiermede vindt de regel van art. 877 voor de
1 Men zie voor en en ander Deel I, p. 439 e.v..
testamentaire erfopvolging geen herhaling. Aan haar gelding v o o r de testamentaire verkrijging twijfelt nochtans niemand.
Een kind wordt geacht levend ter wereld te zijn gekomen wanneer het heeft geademd 1.
De wetgever heeft in art. 883 een vervvijzing gegeven naar art. 3. Geheei overbodig. Een uitzondering op den eis, dat men om te kunnen erven m oet bestaan op het ogenblik dat de nalatenschap openvalt, is hier niet aan- wezig. De wet bepaalt immers door haar fictie, dat de nasciturus v o o r het recht reeds geacht wordt in leven te zijn wanneer zijn belang dit m ee- brengt. Het is juist in verband met de erfopvolging, dat art. 3 zijn veel- vuldigste toepassing beleeft. Het vaakst voorkomende geval is, dat een man sterft terwijl zijn vrouw zwanger is.
De wetgever heeft gemeend in het tweede lid van art. 946 een uitzonde
ring te geven op den algemenen regel waarvan hier sprake is. Hij zegt daar immers, dat deze bepaling niet van toepassing is op personen die genot trekken uit stichtingen. Deze gedachtengang berust op een vergissing.
Wanneer iemand sterft in 1950 en hij wijst een stichting als erfgenaam aan, b.v. een stichting met een charitatief doel, dan kan zeer goed in het jaar 2000 iemand, die door deze stichting wordt onderhouden, van deze making profijt trekken hoewel hij in 1950 nog niet geboren was. H et is echter duidelijk, dat wij hier niet met een uitzondering te doen hebben, aangezien het niet de bénéficiant van de stichting is, die erft, maar de stichting zelf.
Wil een zedelijk lichaam (en hetzelfde geldt voor een stichting) kunnen erven, dan moet het bestaan hebben toen de nalatenschap openviel, d.w.z. het moet op dat ogenblik rechtspersoonlijkheid hebben gehad. H et is dus van belang te weten op welk moment deze Techtspersoonlijkheid wordt verworven 2. Naar aanleiding van de stichting bij testament op- gericht kom ik bij de bespreking van art. 946 op deze vraag terug.
De wet houdt in de regeling van het fideï-commis een paar uitzonde- ringen in op den regel die ons hier bezig houdt. Het zijn de artt. 928, 1021 en 1022. Men zie hiervoor p. 55 e.v. en 172 e.V..
878 Gelijktijdig overlijden. In art. 878 voor de ab intestaat erfopvolging, in art. 941 voor de testamentaire verkrijging, heeft de wetgever een rege
ling gegeven voor het geval twee personen komen te overlijden zonder dat het mogelijk is aan te tonen welke van beiden het eerst is overleden.
De wet houdt te dezer zake in dat, wanneer twee of meer personen op denzelfden dag sterven of wel bij een zelf de ongeval omkomen, zij geacht worden tegelijkertijd te zijn gestorven. Het is een regel van bewijs, hij wij kt dus voor het blijk van het tegendeel. Zeer goed mogelijk is het, dat door een doktersverklaring komt vast te staan wie van de twee personen, bij een auto-ongeluk zwaar gewond, het eerst is gestorven.
1 Zie Deel I, p. 56.
2 Men zie hiervoor Deel I, p. 486 e.v..
11
Het belang van dezen regel möge ik belichten door het volgende voor- beeld. A heeft bij testament zijn broer B tot enig erfgenaam benoemd en heeft X tot erfgenaam ingesteld voor het geval B voor A mocht overlijden.
De beide broers komen bij een ongeval om; C, de zoon van B, stelt zieh in het bezit van de nalatenschap van A. Indien nu de hier gegeven regel niet bestond, zou X moeten bewijzen, dat B voor A is gestorven, wil hij zieh met succes om afgifte der nalatenschap tot C wenden. Op grond echter van den regel, dat de bij een zelfde ongeval omgekomen personen geacht worden gelijktijdig overleden te zijn en dus niet als elkanders erf
genaam te kunnen optreden, kan X zonder dat hij iets hoeft te bewijzen de nalatenschap van C opvorderen. Op C rust de bewijslast, dat zijn vader zijn oom heeft overleefd.
Het artikel is beperkt tot een overlijden op denzelfden dag of bij een- zelfde ongeval. Dit laatste is ruim. Eenzelfde ongeval betekent niet alleen een bombardement, maar ook het verongelukken van de Franklin-expe- ditie en de wekenlange marteling op het vlot van de Medusa. Nochtans geeft het artikel op deze wijze allerminst een oplossing voor alle gevallen, waarin twijfel aangaande de Chronologie van sterfgevallen aanwezig kan zijn. Men denke aan een haringbotter die niet terugkomt en aan een mijn- schacht die in dienzelfden tijd dichtklapt. Ik wil echter het beginsel der artt. 878 en 941 ook toepassen op die gevallen, waarover zij niet met zo- veel woorden spreken 1.
Voor de Nederlanders, die gedurende den tweeden wereldoorlog zijn omgekomen in de vijandelijke kampen, is een aparte regeling getroffen.
In nauw verband met de hier besproken vraag staan de artt. 545 en 546 2.
De wettelijke verkrijgers. De wet roept als erfgenamen op de bloed- 879
verwanten en den langstlevenden echtgenoot. In de volgende afdeling vindt dit zijn nadere uitwerking.
Zowel de natuurlijke bloed verwanten als de wettige hebben hun plaats in het erfrecht bij versterf. De natuurlijke bloedverwanten hebben hierin een ongunstiger positie dan de wettige.
Aanverwanten worden door de wet niet tot het erfrecht geroepen.
Wanneer het huwelijk door echtscheiding is ontbonden, erft de gewezen echtgenoot niet, hij is immers op het moment van overlijden geen echt
genoot meer. Aangezien de scheiding van tafel en bed het huwelijk intact laat, heeft zij geen invloed op de erfopvolging bij versterf.
Kunne noch eerstgeboorte hebben invloed op de verkrijging bij ver
sterf. Zo staan alle kinderen van den overledene in rang gelijk. Dit kan een economisch ongewenste versnippering van het vermögen ten gevolge hebben. In sommige wetgevingen is hiermee rekening gehouden. Men kent daar, speciaal t.a.v. het grondbezit, een voorrecht toe aan diengene der
1 Klaassen-Eggens, p. 150. Anders: Asser-Meijers, p. 18.
2 Ik verwijs liiervoor naar Deel I. p. 445.
kinderen die door zijn werkzaamheden hiertoe het meest in aanm erking komt. Men duidt dit gewoonlijk aan met het woord Anerbenrecht. Men kent dit o.a. in België en in Duitsland 1.
Wanneer een overledene geen echtgenoot heeft nagelaten en geen b loed - vervvanten in den graad, waarin de wet personen als erfgenaam oproept, ' verkrijgt de Staat de nalatenschap. De wet zegt, dat de goederen dan aan
den Staat „vervallen” . Zoals hieronder zal blijken heeft de wet m et deze woorden te kennen willen geven, dat de Staat niet als een gew one erf
genaam is te beschouwen. De Staat is slechts verplicht de schulden van de nalatenschap te voldoen voor zover de baten hier toe toereikend zijn.
Men zie ook de artt. 1172 e.V..
De saisine 2. Niet tevreden met hun lcorte bestaan, verlengen de doden van het voorgeslacht hun leven in ons. Onontkoombaar voor den erfge
naam stroomt het bloed der vaderen door hem heen. V oor het recht drukt een oud-Franse regel — bekend gebleven door kortheid en rhythm e — dit als volgt uit: le mort saisit le vif. De dode legt beslag op den levende, de dode stelt den levende in zijn plaats. Zo spreekt men van de saisine.
Men benadert dit begrip gewoonlijk van den persoon van den erfgenaam uit en zegt : de erfgenaam heeft de saisine. De erfgenaam zet den persoon van den overledene voort.
880 De wet drukt dit uit door te zeggen dat de erfgenamen van rechtsw ege in het bezit der goederen, rechten en rechtsvorderingen van den o ver
ledene treden. Het is duidelijk dat het woord ,,bezit” hier in oneigenlijken zin wordt gebezigd. De opsomming ,,goederen, rechten en rech tsvorde
ringen” is niet gelukkig. De bedoeling is dat de erfgenaam van rechtsw ege in alle rechten, en ook in alle plichten van den overledene treedt. D e erf
genaam is geen schuldeiser voor de nalatenschap, hij behoeft geen afgifte te vragen, de overgang op hem van rechten en plichten heeft autom atisch plaats. Voor het recht van bezit spreekt de wet dezelfde gedachte in een speciaal artikel uit, art. 597. Een bepaling die, naast de bepaling van art.
880, overbodig is.
In art. 1002 geeft de wet hetzelfde beginsel voor den testam entairen erfgenaam. Dit laatste was in het Franse recht anders. Daar hadden alleen de versterferfgenamen de saisine, de testamentaire erfgenamen m oesten afgifte vragen, zij waren schuldeisers van de nalatenschap, zoals in ons recht de legataris dit is. Dit verschil uit zieh reeds in het verschil in term i
nologie. Alleen de erfgenamen bij versterf heetten héritiers, de testam en
taire erfgenamen droegen den naam van légataires. De enige testam entaire erfgenaam heet légataire universel ; de testamentaire erfgenaam v o o r een evenredig gedeelte heet légataire à titre universel; de testamentaire ver- krijger van een bepaald goed (onze legataris) heet légataire à titre parti
culier. Hierin straalt nog door de vroegere tweederangs positie van den
1 Asser-Meijers, p. 11.
2 Asser-Meijers, p. 236; Klaassen-Eggens, p. 151; Suijling-Dubois, no. 20.
13
testamentairen erfgenaam, waarover ik hierboven heb gesproken. Het Franse recht kende bovendien een onderscheid tussen successeurs réguliers en successeurs irréguliers. Ook de laatste catégorie miste de saisine. Wie tot haar behoorde was boedelschuldeiser: de echtgenoot, de natuurlijke bloedverwant en de Staat. Ook in ons recht derft de Staat de saisine. Zoals' uit het derde lid van art. S80 blijkt, moet de Staat zieh door den rechter in het bezit der nalatenschap laten stellen.
Op p. 241 zal ik uiteenzetten, dat sommigen onzer rechtsgeleerden, hetzij voor de activa en de passiva, hetzij voor de passiva alleen, den overgang van rechtswege door het enkele overlijden ontkennen.
De hereditatis petitio. De erfgenaam, die van rechtswege in alle rechten en ook in de rechtsvorderingen van den erflater treedt, neemt ook in rechten de positie van zijn rechtsvoorganger in. Niet alleen kan hij een door den erflater reeds aangevangen revindicatie, bezitsactie of welke andere actie ook voortzetten, maar eveneens kan hij een nog niet door den erflater begonnen rechtsvordering instellen. De erfgenaam kan dus b.v.
de revindicatie instellen naar aanleiding van een diefstal, die onder den erflater heeft plaats gehad. Uiteraard kan hij ook de revindicatie instellen wanneer er na den dood van zijn erflater een diefstal heeft plaats gehad.
Bovendien heeft de wet aan den erfgenaam, in diens kwaliteit van erf
genaam, een rechtsvordering toegekend betrekking hebbende op de na
latenschap. Zoals ik reeds in de inleiding heb uiteengezet, is dit het enige 881
symptoom in onze wet ten gunste van de zienswijze dat er een zakelijk recht op een nalatenschap zou bestaan. Deze actie duidt men gewoonlijk aan met den Latijnsen naam: hereditatis petitio.
Wat betekent voor den erfgenaam, die alle gewone acties heeft, het feit, dat hem nog een bijzondere actie in de hand wordt gedrukt ? Om die vraag te beantwoorden dienen wij de hereditatis petitio te vergelijken met de acties die den erfgenaam als eigenaar en als bezitter toekomen. Op het eerste gezicht möge er een grotere verwantschap schijnen te zijn tussen de revindicatie en de hereditatis petitio dan tussen laatstgenoemde actie en de bezitsactie, aangezien de erfgenaam, van zijn bijzondere rechtsvorde- ring gebruik makende, zieh gewoonlijk op zijn volledig recht zal beroepen, een nadere vergelijking dezer rechtsvorderingen leidt er nochtans toe de hereditatis petitio eerder aan de bezitsactie dan aan de eigendomsactie te toetsen 1. De wet stelt immers voor het slagen van de hereditatis petitio niet den eis, dat de erfgenaam enig zakelijk recht op het gevorderde goed bewijst, maar eist slechts dat de erfgenaam aantoont dat het gevorderde zieh in de nalatenschap „bevin dt” . De onderhavige actie reikt dus zelfs verder dan de bezitsactie, niet eens burgerlijk bezit behoeft de eiser te stellen. Ook die goederen, die de erflater als detentor onder zieh had en die zieh niet meer in de nalatenschap bevinden, kunnen met de hereditatis petitio worden opgevorderd. Een stofzuiger, die de erflater in leen had,
1 Aldus Asser-Meijers, p. 233.
heeft de huishoudster na het overlijden uit het huis gesleept; de erfgenaam kan met zijn erfgenaamsactie dezen stofzuiger terugvorderen.
Dit betekent dus in de eerste plaats, dat voor den eiser bij de hereditatis _ petitio het bewijs gemakkelijker is dan bij de bezitsactie. Bij de eerste actie kan hij volstaan met te bewijzen, dat de gevorderde goederen zieh in de macht van den erflater hebben bevonden. Stelt hij daarentegen de b ezits
actie in, dan moet hij stellen, dat de erflater de gevorderde goederen v o o r zichzelf onder zieh had. Dit is echter niet het enige punt van verschil tussen beide acties. Heeft de bezitsactie uitsluitend betrekking op o n - roerend goed, voor de hereditatis petitio maakt het geen onderscheid o f men roerend dan wel onroerend goed vordert. Het derde punt van on d er
scheid, waarin de hereditatis petitio het van de bezitsactie wint, is dat zij
882 pas na dertig jaar verjaart, terwijl bezitsacties reeds na een jaar d o o r ver- jaring te niet gaan.
Naar aanleiding van den verjaringstermijn van de erfgenaam sactie merk ik op, dat dit de enige gemengde rechtsvordering is, die aan ver- jaring onderworpen is. Men zie art. 129 R v .; voorts Deel IV , p. 201. In af- wijking van den gewonen regel, dat een verjaringstermijn niet begin t te lopen dan van het ogenblik af, waarop de belanghebbende in staat is ge- weest voor zijn recht op te komen, vangt de termijn van de verjarin g van de hereditatis petitio aan op het ogenblik waarop de nalatenschap open v a lt1. Denkbaar is het, dat men pas langer dan dertig jaar na het o v e r lijden tot de ontdekking komt erfgenaam te zijn. D it is m ogelijk w anneer men erfgenaam is van iemand die ver weg heeft geleefd en m et wien m en geen contact heeft gehad. In een dergelijk geval is de hereditatis p etitio verjaard voor men haar heeft kunnen instellen. Dit wil niet zeggen, dat de erfgenaam onder die omstandigheden m achteloos zou zijn. Hij heeft immers naast de hereditatis petitio de eigendomsactie, en deze is aan de normale verjaringsvereisten onderworpen 2.
Voor de praktijk is het grootste belang van de hereditatis petitio w aar- schijnlijk gelegen in het vierde punt van onderscheid. Bij de b e z i t s a c t i e
evenals bij de eigendomsactie moet de eiser precies aangeven wat hij eist.
Dit is bij de hereditatis petitio niet het geval. Deze actie heeft betrekking op de nalatenschap als z'odanig. Men kan dus met haar opeisen al w at de aangesprokene van de nalatenschap onder zieh heeft 3. W el m oet m en uiteindelijk opgeven waaruit dit bestaat, maar in den eis kan m en v o l
staan met de ruime omschrijving: al wat gedaagde van de nalatenschap onder zieh heeft. Dit verschil kan van groot belang zijn. Men denke aan de situatie, die zieh niet zelden voordoet: men w ordt tot erfgenaam ge- roepen van iemand in wiens huis men slechts zelden kwam, of tegen over wien de goede manieren althans niet meebrachten met het oog van een
1 Klaassen-Eggens, p. 155: „eene ongemotiveerde uitzondering” . S u ijlin g-D u bois, no. 224.
2 Men zie voor een en ander Deel IV , p. 205.
3 Vgl. Suijling-Dubois, no. 222, over de zieh daarbij voordoen d e bew ijsquaesties.
