ARKEOLOGI, SEJARAH DAN BUDAYA
Prosiding Seminar Antarabangsa Ke-2 Arkeologi, Sejarah dan Budaya di Alam Melayu
Bilik Senat & Bilik Majlis, Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi 26 - 27 November 2013
Editor:
Nik Hassan Shuhaimi Nik Abd. Rahman Zuliskandar Ramli
Mohd Samsudin Mohd Tarmizi Hasrah
Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA)
Universiti Kebangsaan Malaysia
dengan kerjasama
Ikatan Ahli Arkeologi Malaysia (IAAM)
Bangi 2013Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA) Universiti Kebangsaan Malaysia
43600 UKM, Bangi, Selangor Darul Ehsan
© Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA), UKM 2013
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran atau ditukarkan ke dalam sebarang bentuk atau dengan sebarang alat juga pun, sama ada dengan cara elektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis daripada Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA), UKM.
Cetakan Pertama, 2013
Dicetak di Malaysia oleh:
S&T PHOTOCOPY CENTER Jalan Reko, Sungai Tangkas 43000 Kajang, Selangor.
ISBN 978-983-2457-68-8
Perpustakaan Negara Malaysia Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan
Seminar Antarabangsa Arkeologi, Sejarah dan Budaya di Alam Melayu (Ke-2: 2013: Bangi, Selangor)
ARKEOLOGI, SEJARAH DAN BUDAYA : Prosiding Seminar Antarabangsa Ke-2 Arkeologi, Sejarah dan Budaya di Alam Melayu, Bilik Senat & Bilik Majlis, Universiti Kebangsaan Malaysia,
Bangi 26-27 November 2013 / Editor: Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli, Mohd Samsudin, Mohd Tarmizi Hasrah.
ISBN 978-983-2457-68-8
1. Archeology and history--Malaysia--Congresses.
2. Civilization, Malay--Malaysia--Congresses
3. Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman. I. Zuliskandar Ramli II. Mohd Samsudin. III. Mohd Tarmizi Hasrah. IV. Judul.
901
v
Kandungan
Kandungan v
Prakata xi
Bahagian I
BAHASA, LINGUISTIK DAN KESUSASTERAAN
1. Mohd Tarmizi Hasrah -- Pertemuan Dua Hulu: Hubungan Hulu Terengganu dan Hulu Tembeling daripada Perspektif Linguistik Sejarawi
3
2. Muhammad Salman Palewai & Siti Rogayah Hj.Tibek -- Mesej Motivasi Peningkatan Prestasi dalam Novel Negeri Lima Menara
17
3. Muhammad Nur Latif -- Sulur Galur Bahasa Ibanik Sarawak Purba 27 4. Muhammad Darwis, M.S. & Kamsinah, H.Hum -- Penggunaan Eufemisme
Sebagai Strategi Kesantunan Bertutur Dalam Bahas Bugis: Analisis Stilistika
39
5. Moh. Taufiqul Hakim -- Bhima Sebagai Teks dan Konteks Dalam Kasultanan Bima
47
6. Abbas -- Perempuan dan Penokohan Karya Sastra Melayu Indonesia 1920- 1940
73
7. Nurhayati S., M.Hum -- Kalidaqdaq Sebagai Sarana Berkomunikasi Masyarakat Mandar Sulawesi Barat, Indonesia
81
8. Ery Iswary, M.Hum -- Interaksi Kelisanan Dan Keberaksaraan : Ekspresi Simbolik ‘Kerinduan’ Dalam Kelong Makassar
91
9. Hasmawati -- Prefiks Pembina Kata Kerja Bahasa Jerman: Prefiks Yang Boleh DiPisah (Trennbare Prafixe)
101
10. Idris Aman & Benazir Tanjung Fatkur Rahman -- Strategi Wacana Pendahuluan Teks Ilmiah Berbahasa Melayu: Dimensi Nahuan
115
11. Lukman & Gusnawaty -- Ancangan Model Pembinaan, Pengembangan, Dan Pelestarian Bahasa-Bahasa Daerah Di Sulawesi Selatan Dari Ancaman Kepunahana
127
12. Zakariya Pamudji Aminullah -- Nayika dari Argapura: Alam Karasastra Dalam Teks Ketoprak Lampahan Rengganis
141
13. Manu J. Widyaseputra -- Hasya-Bhakti : Semar Sebagai Vidusaka dan Arjuna Sebagai Durgabhakta dalam Viracarita Mahabharata Yogyakarta
153
vi
14. Ismail Salleh -- Sejarah Tulisan Rumi dan Proses Peminggiran Tulisan Jawi di Kepulauan Melayu berlaku sejak abad ke-17 Masihi
175
Bahagian II
ARKEOLOGI, KEBUDAYAAN DAN WARISAN
15. Muhammad Muzani Ahmad & Hamid Mohd Isa -- Tradisi Pengebumian Masyarakat Jah Hut Dari Sudut Etnoarkeologi
187
16. Adnan Jusoh, Khairi Ariffin, Nabir Abdullah, Zuliskandar Ramli, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman & Rashid Hamat -- Laluan Penarikan Di Semenanjung Tanah Melayu Berdasarkan Sumber Barat dan Tempatan
195
17. Mohamed Razeef Abdul Razak, Azahar Harun & Dzul Haimi Md. Zain -- Cetakan Artifak Budaya Pada Wang Kertas Malaysia
211
18. Ahmad Helmi Mohd Mukhtar, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abd. Rahman, Zuliskandar Ramli, Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Hasnira Hassan dan Norlelawaty Harun -- Nisan Kesultanan Perak:
Kajian Tentang Bahan Dan Tipologi
219
19. Mohamad Suhaimi A. Rahman -- Budaya: Perspektif Masyarakat Kampung 239 20. Akin Duli -- Bentuk Dan Pentarikhan Budaya Keranda Erong Di
Kawasan Tana Toraja Dan Enrekang, Sulawesi, Indonesia
251
21. Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Ahmad Helmi Mohd Mukhtar, Hasnira Hassan, Norlelawaty Haron, Noor Shahira Abu Bakar -- Hiasan pada Perahu Tradisional Melayu di Negeri Kelantan
267
22. Muhamad Shafiq Bin Mohd Ali -- Pembahagian Bidang Sains Dalam Manuskrip Melayu
277
23. Aryandini Novita -- Pemukiman Orang Melayu Di Bangka 285 24. Azlina Musa & Yusmilayati Yunos -- Pandai Besi Dalam Seni Pertukangan
Melayu: Satu Kajian Kes Di Daerah Pasir Mas Kelantan
297
25. Nurhadi Rangkuti -- Permukiman Lahan Basah (Wetland) Di Jambi 309 26. Ahmad Hakimi Khairuddin -- Penempatan Neolitik di Malaysia:
Implikasinya kepada Kajian Arkeologi Prasejarah
319
27. Bambang Budi Utomo -- Kota Kapur: Pelabuhan Sungai Di Tepi Selat 331 28. Rabina Yunus & Sukri Tamma -- Adat and Dilemma of Democracy in Teroja 345 29. Rashid Hamat, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli 357
vii
& Adnan Jusoh -- Budaya Zaman Akhir Prasejarah (Zaman Logam) Di Terengganu
30. Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli, Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Ahmad Helmi Mohd Mukhtar, Hasnira Hassan, Norlelawaty Haron, Noor Shahira Abu Bakar -- Sejarah Penjilidan Al-Qur’an Pantai Timur Sebelum Abad Ke-20 Masihi:
Bahan, Teknik Dan Hiasan
375
31. Hamid Mohd Isa & Mokhtar Saidin -- Kota Tampan dan Sumbangannya Terhadap Prasejarah Malaysia
393
32. Noor Shahira Abu Bakar, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli, Hasnira Hassan, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Ahmad Helmi Muktar, Norlelawati Haron -- Simbolisme Dalam Pembinaan Rumah Tradisi Melaka
407
33. Hasnira binti Hassan, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abd. Rahman, Zuliskandar Ramli, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Norlelawaty Haron, Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Ahmad Helmi Mohd Mukhtar, Noor Shahira Abu Bakar -- Naskhah al-Quran Kilau ‘Gaya Terengganu’ sebagai Kesenian Teokratik
419
34. J. Hinduja A/P Jayer Raman -- Nilai Budaya Ekspresif Masyarakat India Malaysia: Satu Tinjauan Ke Atas Peralatan Kesenian
437
35. Supratman -- Bentuk dan Motivasi Rantau Dalam Budaya Bugis 451 36. Main Rindam -- Gua Sebagai Penginapan Awal Masyarakat Prasejarah dan
Aset Pelancongan Semulajadi Yang Boleh Dikomersilkan Sebagai Produk Pelancongan Di Lenggong, Perak
461
37. Zahirah Harun, Asyaari Muhammad & Nik Hassan Suhaimi Nik Abdul Rahman -- Pantang-larang dan amalan dalam proses pembuatan tembikar Melayu tradisional di Kuala Tembeling, Pahang
475
38. Maman Abdul Majid Binfas, Mohd. Syukri Yeoh Abdullah, & Ahmad Munawar Ismail – Budaya Pengelolaan Pendidikan Tinggi Muhammadiyah:
Berasaskan Tanggungjawab dan Transparansi
483
39. Zuliskandar Ramli, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Adnan Jusoh, Muhammad Rizal Razman & Rashid Hamat -- Penyelidikan Arkeologi Di Pengkalan Bujang, Kedah: Satu Interpretasi Berdasarkan Data Terkini
503
40. Zuraidah Hassan, Daeng Haliza Daeng Jamal & Ab. Samad Kechot -- Pendidikan Muzium Sebagai Pendidikan Bukan Formal
517
41. Amir Ahmad & Hamid Mohd Isa -- Peralatan Budaya Material Orang Seletar
533
viii Bahagian III
FALSAFAH, KESENIAN& TEKNOLOGI
42. Jamilah Omar, Ahmad Hakimi Khairuddin & Maryam Syafiqha Mohd Sayuti -- Nilai Estetik dan Kreativiti Dalam Kemasan Pembungkusan Makanan Tradisional Masyarakat Melayu
553
43. H. Muhammad Bahar Akkase Teng -- Perdebatan Aspek-Aspek Ketuhanan Dalam Teologi Kaitannya Dengan Kalimat Tauhid di Alam Melayu
569
44. Norizan Kadir -- Suluk dan Rumpun Melayu 585
45. Nadzri Mohd Sharif, Meor Hasmadi Meor Hamzah, Dona Lowii Madon, Raziq Abdul Samat, Liza Marziana Mohd Noh, Mohd Mustakim Mustafa -- Visualisasi HDR Imej Fotografi Seni Bina Masjid Tradisional Melaka.
595
46. Liza Marziana Mohammad Noh, Nadzri Mohd Sharif & Hamdzun Haron -- Gaya Budaya Melayu Dalam Seni Catan Moden Wanita Tempatan
613
47. M. Arfin Hamid -- Ekonomi Syariah Wajib Hukumnya 631 48. Azman Yusof, Zahid Ahmad & Shafiah Abd Rashid -- Kepiawaian
Pemimpin Dalam Thamarat Al-Muhimmah: Tela’ah Pemikiran Raja Ali Haji
637
49. Zainuddin Abindinhazir & Dzul Haimi Md Zain -- Pemikiran Barat Dalam Seni Arca Kontemporari Malaysia
649
50. Bambang Sulistyo -- Peranan orang-orang Melayu Dalam Islamisasi Sulawesi Selatan
683
51. Abdullah Derahman & Kamarudin Yusoff -- Kelestarian Serunai Sebagai Alat Melodi Dalam Transformasi Seni Persembahan di Alam Melayu
701
52. Zawiyah Baba & Daeng Haliza Daeng Jamal -- Ciri-Ciri Kepimpinan Melayu Dalam Koleksi Peribahasa Portal malaycivilization.ukm.my
727
Bahagian IV
ALAM SEKITAR, EKOLOGI & MASYARAKAT
53. Yazid Saleh, Mohd Suhaily Yusri Che Ngah, Mohmadisa Hashim, Nasir Nayan & Kamarul Ismail -- Impak Globalisasi Terhadap Perubahan Fungsi Bandar Kecil: Beberapa Penemuan di Koridor Utara Negeri Selangor
741
54. Wan Mohd Syahir Ibrahim, Ahmad Ali Seman & Mohd Izuan Razali -- Kejayaan Skim Mikro Kredit: Satu Kajian Kes Terhadap Amanah Ikhtiar Malaysia Dalam Membangunkan Masyarakat Miskin di Pendang
751
55. Sugeng Riyanto -- Letusan Gunung Sindoro Mengubur Situs Mataram Kuno 767
ix Liyangan
56. Sitti Asmah Ammituh, Suffian Mansor & Ho Hui Ling -- Kesan Kegiatan Ekonomi Terhadap Pembangunan Pengangkutan di Sabah 1946-1963: Satu Kajian Awal
783
57. Siti Khadijah Taharah Syed Idris & Rosila Bee Mohd Hussain -- Perkhidmatan Untuk Kanak-Kanak Yang Terancam di Malaysia
793
58. Rose Fazilah Ismail & Haris Abd.Wahab -- Diskriminasi Masyarakat Terhadap Individu Yang Mengalami Masalah Gangguan Mental
805
59. Nur Ain binti Abd Muin & Ahmad Kamal Ariffin Mohd Rus -- Pengurusan Sisa Buangan di Kuala Lumpur: Peranan Kerajaan dan Pihak Awam, 1974 Hingga 2004
813
60. Mohd Hairy Ibrahim, Jamaluddin Md Jahi & Abd Samad Hadi -- Persepsi Habitat Manusia Terhadap Keselesaan Terma Akibat Perubahan Atmosfera Bandar di Bandaraya Ipoh, Perak
827
61. Mohmadisa Hashim, Mohammad Ameen Shafiee, Mohd Hafizuddin Abdul Talib, Yazid Saleh, Nasir Nayan & Mohamad Suhaily Yusri Che Ngah -- Pembandaran dan Gangguan Pencemaran Bunyi Bising Trafik di Persekitaran Habitat Manusia: Analisis Perbandingan di Bandaraya Alor Setar dan Sungai Petani, Kedah
839
Bahagian V
SEJARAH, POLITIK DAN HUBUNGAN ANTARABANGSA
62. Junaidi Awang Besar, Mohd Fuad Mat Jali, Mohd Faidz Mohd Zain, Rosmadi Fauzi, Amer Saifude Ghazali, Novel Lyndon, Mohd Azlan Abdullah, Ahmad Rizal Mohd Yusof & Muhammad Hazim Abdul Ghani -- Pola Pengundian Etnik Melayu Dalam Pilihan raya Umum (PRU) ke-13,2013
851
63. Tadjuddin Maknun, S.U -- Membangun Prinsip-Prinsip Mutualitas Dan Kebersamaan Sinergis Dalam Meningkatkan Ketahanan Nasional
891
64. Sofwan Noerwidi -- Proses Masuknya Budaya India Di Jawa Tengah 895 65. Saiful Akram Che Cob @ Abd Ghafar -- Peranan Ilustrasi Sebagai Media
Propaganda Oleh Imperialis Jepun (Dai Nippon) Sewaktu Pendudukannya Di Malaya, 1941-1945
911
66. Haliadi, Rahilah Omar & Muammad Febrianyah -- Minda Politik Tempatan Daripada Sejarah Penubuhan Provinsi Sulawesi Tengah Di Indonesia
921
67. Norlelawaty Haron, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, Zuliskandar Ramli, Hasnira Hassan, Ros Mahwati Ahmad Zakaria, Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Ahmad Helmi Mohd Mokhtar dan Noor Shahira Abu Bakar --
933
x
Sejarah Perkembangan Industri Batik Di Kelantan
68. Muhlis Hadrawi, Ding Choo Ming & Rahilah Omar -- Kedatangan Orang Melayu Di Tanette Sulawesi Selatan Pada peringkat Awal: Kajian berdasarkan Naskah Lontara
949
69. Abd. Latif -- Perkahwinan Politik dan Pewarisan Kekuasaan Di Ajatappaeng, Sulawesi Selatan
961
70. Amrullah Amir, Nordin Hussin & Rahilah Omar -- Kisah Hidup Ince Abdul Wahab Daeng Masikki: Kapitan Melayu Makassar ke-15 (1869-1906)
973
71. Mohd Samsudin -- Cabaran Penubuhan Malaysia: Penglibatan Dan Sikap Pegawai-Pegawai British Terhadap Rancangan Pembentukan Malaysia
979
72. Mohd Faidz Mohd Zain, Samsu Adabi Mamat, Junaidi Awang Besar -- Kekalahan Berterusan Umno Dalam Pilihanraya Umum 2013: Kajian Kes di Kelantan
997
73. Azharudin Mohamed Dali -- Hubungan Kuda Dengan Masyarakat Tanah Melayu Sebelum Merdeka Satu Penelitian Sejarah Sosio-Budaya
1019
74. Sivarajan Ponniah -- Perdagangan di Alam Melayu: Hubungan Perdagangan Kedah-British 1770-1821
1033
75. Parameswari Krishna -- Sejarah Kellie’s Castle di Batu Gajah, Perak 1870- 1926
1041
76. Azwan Syah Idris, Nordin Hussin & Ishak Yussof -- Sejarah Pemilikan Tanah Orang Melayu dan Cina Zaman Kolonial British di Negeri Sembilan (1896-1941)
1061
77. Nurul Wahida Mohd Idris -- Sejarah Jenayah Berat di Selangor Dengan Tumpuan Kepada Jenayah Bunuh (1900-1941)
1077
78. Noor Syamimi Ishak -- Sejarah Banjir Besar di Tanah Melayu: Satu Pengenalan
1087
79. Awg Kasmurie bin Awg Kitot, Arba’iyah Mohd Noor & Suffian Mansor -- Adat Melayu Sarawak dan Kesignifikanannya dengan Amalan Politik
1095
80. Ahamad Jama’ Amin bin Yang -- Memahami Isu Ketuanan Melayu Dari Perspektif Sejarah Sosial
1107
81. Fathu Rahman -- Pelacakan Aspek Budaya Melalui Studi Ikonitas Dalam Karya Sastra
1121
82. Noor Syazwani Ishak -- Samsu Di Selangor 1900-1941 1131 83. Sahul Hamid Mohamed Maiddin -- Konfrontasi Malaysia-Indonesia, 1963-
1966: Reaksi Dan Respons Umum Di Indonesia
1137
xi
Prakata
Seminar Antarabangsa Arkeologi, Sejarah dan Budaya di Alam Melayu ini merupakan seminar yang diadakan buat kali kedua oleh Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA), Universiti Kebangsaan Malaysia dengan kerjasama Ikatan Ahli Arkeologi Malaysia.
Seminar yang sama telah diadakan dengan jayanya pada tahun 2012 di Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi, Selangor. Seminar ini adalah bertujuan untuk menemukan para ahli akademik dan penyelidik dalam bidang pelbagai bidang sains kemanusiaan antaranya arkeologi, budaya, falsafah, linguistik, sejarah, budaya dan warisan di peringkat antarabangsa bagi membincangkan hasil atau data terbaru mengenai kajian mereka di Alam Melayu. Dalam masa yang sama seminar ini akan dapat memperkukuhkan jaringan penyelidikan dalam kalangan sarjana di peringkat antarabangsa terutamanya dengan jiran kita yang paling rapat iaitu Indonesia. Adalah diharapkan dengan adanya seminar ini, ia dapat memperkukuhkan bidang Sains Kemanusiaan agar terus releven setanding bidang- bidang ilmiah yang lain.
Bidang Sains Kemanusiaan semakin menjadi penting kepada negara dan masyarakat bagi membina tamadun masa depan. Semakin banyak pengetahuan dalam bidang arkeologi, sejarah dan budaya maka semakin besarlah sumbangan ilmu pengetahuan dapat diberikan kepada masyarakat untuk pembangunan negara. Pada hari ini, kebanyakan dasar-dasar sesebuah negara diasaskan kepada pengetahuan yang dikumpul dalam bidang-bidang berkenaan. Atas kesedaran bahawa pentingnya pembentukan negara bangsa berasaskan kepada pengetahuan sejarah, maka kerajaan Malaysia telah mengumumkan bahawa mulai tahun 2014 matapelajaran sejarah akan diajar di tahun empat. Selepas itu, secara berperingkat-peringkat matapelajaran sejarah akan terus diajar sebagai matapelajaran wajib di semua sekolah di Malaysia. Keputusan menjadikan matapelajaran sejarah sebagai matapelajaran wajib membuktikan bahawa bidang ini amat penting dalam proses pembangunan negara bangsa.
Kertas kerja yang terkandung dalam prosiding ini mengumpulkan hasil-hasil penyelidikan terkini daripada para sarjana dan ahli akademik dari pelbagai negara mengenai perkembangan di Alam Melayu. Kertas kerja yang akan dibentangkan juga datang daripada pelbagai cabang disiplin ilmu bidang Sains Kemanusiaan dan dibahagikan kepada Bahasa, Linguistik dan Kesusasteraan, Arkeologi, Kebudayaan dan Warisan, Falsafah, Kesenian dan Teknologi, Sejarah, Politik dan Hubungan Antarabangsa serta Ekologi, Alam Sekitar dan Masyarakat. Dengan adanya seminar ini lebih banyak percambahan ilmu akan dapat dilakukan di antara para sarjana yang dapat dimanafaatkan oleh semua pihak khususnya para pembuat dasar, ahli-ahli akademik dan para pelajar. Seterusnya akan menjadikan bidang arkeologi, sejarah, budaya dan warisan terus penting kepada pengembangan ilmu dalam masyarakat. Hampir keseluruhan kertas kerja yang dibentangkan adalah hasil daripada kajian yang dilakukan dengan penuh mendalam dalam kepakaran tersendiri.
