P E N G E M B A N G A N M O D U L P R O T O T I P E B A H A N A J A R C E T A K M A T A K U L I A H
P E N D I D I K A N L I N G K U N G A N H I D U P P A D A P E N D I D I K A N T E R B U K A
D A N J A R A K J A U H : S T U D I K A S U S D I U N I V E R S I T A S T E R B U K A
D E V E L O P M E N T O F P R I N T E D T E A C H I N G M A T E R I A L S P R O T O T Y P E M O D U L E O F
E N V I R O N M E N T A L E D U C A T I O N C O U R S E I N O P E N A N D D I S T A N C E
E D U C A T I O N : A C A S E S T U D Y I N O P E N U N I V E R S I T Y
M a m a n R u m a n t a , K r i s n a I r y a n i , A n n a R a t n a n i n g s i h F K I P - U n i v e r s i t a s T e r b u k a
e - m a i l : m a m a n r @ e c a m p u s . u t . a c . i d a t a u m a m a n 0 5 6 3 @ g m a i l . c o m .askah d it erim a tanggal: 18/1/2016, D irevisi akhir tanggal: 15/8/2016, d isetu ju i tan ggal: 29/8/2016
A b s t r a c t : T h e p u rp os e of t h is re s e a rc h is t o p rod u c e t h e m od u le p ro t ot y p e of t e a c h in g m a t e ria l o n t h e E n v iron m e n t a l E d uc a t io n c ou rs e in O p e n Un iv e rs it y . T h is re s e a rc h us e d the form a tiv e e v a lua t ion t e chnique , by de v e loping , a protot y pe of m odule of te a c hing m a t e ria l on H um a n B e ing , E ne rg y , a nd Na t u ra l R e s ou rc e a s a m od e l in w rit ing o t h e r m od u le s . T h e m od u le w a s t e s t e d a nd re v is e d g ra d ua lly , s t a rt in g from o n e - t o- on e e v a lu a t io n ; t h e s m a ll g rou p e v a lua t ion ; a nd fie ld e v a lua t io n . T h e re s ult of t h e re s e a rc h s h ow s t ha t s e v e ra l d e fic ie n c ie s w e re fou nd in t h e m od u le p ro t ot y p e o n t h e o n e - t o- on e e v a lu a t ion , s u c h a s t h e le s s ob v iou s p ic t u re w it h t h e d e s c rip t io n w rit t e n in fo re ig n la n g u a g e , fo rm a t iv e t e s t t h a t is n ot s u it a b le w it h t h e m a t e ria l, a nd s om e t e rm s t h a t a re n ot c le a rly e x p la in e d . T h e re s u lt o f s m a ll g ro up e v a lua t ion a ls o s ho w s t h a t t h e m a t e ria l on m od u le p ro t ot y p e is t oo e x c e s s iv e a n d t h e re a re s om e t o p ic s t h a t m u s t b e re v is e d . Me a nw h ile , t h e re s u lt o f fie ld t e s t s h ow s t h a t t h e m od u le p ro t ot y p e is q uit e g oo d a nd it c a n b e u nd e rs t oo d b y re s p on d e n t s , b ut t he re a re s t ill s u g g e s t ions re la t e d t o t h e us e of t e rm t ha t is not ob v iou s . I t c a n be c on c lud e d t h a t t h e p rot ot y p e of t e a c h ing m a t e ria l fo r E nv iron m e n t a l E d u c a t ion is q u it e g oo d t o us e a s t h e t e a c h in g m a t e ria l fo r d is t a n c e e d u c a t ion a ft e r e v a lua t io n , re v is ion , a n d fie ld t e s t , w it h a lit t le b it t he re v is io n e s p e c ia lly re la t e d t o t h e u s e of t e rm .
K e y w o r d s : p rot ot y p e m od u le d e v e lo p m e n t , p rin t e d t e a c h ing m a t e ria l, e n v iro n m e n t a l e d u c a t ion c ou rs e , d is t a n c e le a rn in g m od u le
pa da G a m ba r 1 . S e c a ra u m um r e s pon de n m e n ila i b a ik t e rh a d a p p rot ot ip e m od u l b a h a n a j a r y a n g s e d a n g d i k e m b a n g k a n . B e r d a s a r k a n d a t a re s p on d e n d ik e t a h u i b a h w a m a t e ri d a la m m od u l b a h a n a j a r m e n a rik u n t u k d ip e la j a r i d a n m u d a h d i p a h a m i . N a m u n , t e r d a p a t 1 4 % r e s p o n d e n y a n g m e n y a t a k a n b e b e ra p a b a g ia n p a d a b a h a n a j a r s u lit dipa ha m i. Pe m ba ha s a n m a t e ri d ia ng g a p m a s ih k u ra n g j e la s .
P e n i l a i a n R e s p o n d e n t e r h a d a p U r a i a n M a t e r i d a n I l u s t r a s i
H a s il a n a lis is in s t ru m e n t e n t a ng k e j e la s a n m a t e ri d a n ilu s t r a s i y a n g d it a m p il k a n , m e n u n j u k k a n b a h w a s e b a g ia n b e s a r re s p on d e n m e n ila i c u k u p b a ik . U n t u k le b ih j e la s n y a d a p a t d ilih a t p a d a
G a m b a r 2 , b a h w a s e b a g ia n b e s a r r e s p o n d e n m e m a n d a n g u ra ia n m a t e ri d a n ilu s t ra s i p rot ot ip e m o d u l b a h a n a j a r c u k u p b a ik . Ma t e r i m u d a h d i p a h a m i, d e n g a n ilu s t r a s i y a n g d a p a t m e m -b a n t u m e n a m -b a h p e n g u a s a a n m a t e r i. U r a ia n m a t e ri d a la m b a h a n a j a r c u k u p m e n a rik , n a m u n a d a 2 8 % re s p on d e n y a n g m e n y a t a k a n u r a ia n t e r s e b u t t e r l a l u b a n y a k d a n m e m b o s a n k a n . I lu s t r a s i c u k u p m e m a d a i d a r i s e g i j u m la h d a n k u a lit a s , n a m u n t e rd a p a t 2 8 % r e s p on d e n y a n g t i d a k s e t u j u d e n g a n p e r n y a t a a n t e r s e b u t . Me re k a m e n g a n g g a p s e b a g ia n g a m b a r k u ra n g j e l a s , d a n m a s i h a d a y a n g m e n g g u n a k a n k e t e ra n g a n g a m b a r d a la m b a h a s a a s in g . H a l in i m e n j a d i p e r h a t i a n k h u s u s , k a r e n a i l u s t r a s i s e h a r u s n y a m e m p e r m u d a h s is w a d a la m m e
-K e t e ra n g a n: S T S = s a ng a t t id a k s e t u j u ; T S = t id a k s e t uj u ; S = s e t u j u; S S = s a n g a t s e t uj u G a m b a r 1 Pe rs e n t a s e J a w a b a n R e s p o n d e n d a la m Me n ila i Pr o t ot ip e Mo d u l B a h a n A j a r
m a h a m i m a t e r i t e r s e b u t . H a s i l p e n e l i t i a n M a n s o u r z a d e h ( 2 0 1 4 ) m e n g u a t k a n b a h w a p e n g g u n a a n g a m b a r d a p a t m e n i n g k a t k a n e f e k t iv it a s d a la m p e m b e la j a r a n k o s a k a t a I r a n E F L p a d a p e s e r t a d i d i k t i n g k a t p e m u l a . H a l t e r s e b u t s e j a la n d e n g a n h a s il k a j ia n lit e r a t u r S t o k e s ( 2 0 0 2 ) y a n g m e n y i m p u l k a n b a h w a p e n g g u n a a n b a h a n v is u a l d a la m p ros e s b e la j a r m e n g a j a r m e n u n j u k k a n h a s il y a n g p os it if.
P e n i l a i a n R e s p o n d e n t e r h a d a p T u g a s , L a t i h a n , T e s F o r m a t i f , R a n g k u m a n , d a n G l o s a r i u m
S e c a r a u m u m b a g ia n a k h ir m o d u l b a h a n a j a r y a n g m e l i p u t i t u g a s , l a t i h a n , t e s f o r m a t i f, a n g k u m a n d a n g l o s a r i u m d i n i l a i r e s p o n d e n m e m ba nt u pe m a ha m a n m a t e ri ba ha n a j a r. Unt uk le b ih j e l a s n y a d a p a t d ili h a t p a d a G a m b a r 3 , t a m p a k j e la s b a h w a s e b a g ia n b e s a r re s p on d e n m e n ila i b a ik t e r h a d a p b a g ia n a k h ir d a r i p rot ot ip e m od u l b a h a n a j a r y a n g m e n c a k u p t u g a s , la t iha n , t e s f o r m a t i f , r a n g k u m a n , d a n g l o s a r i u m . C a k u p a n b a g ia n a k h ir b a h a n a j a r t e rs e b u t d ia n g g ia p s e s u ia i d e n g ia n m ia t e ri s ia j iia n d ia n m e m -b a n t u p e n g u a s a a n s e r t a p e m a h a m a n m a t e r i. N a m u n , t e r d a p a t <2 0 % r e s p o n d e n y a n g m e n y a t a k a n b a g ia n a k h ir d a ri m od u l b a h a n a j a r t e r s e b u t t id a k s e s u a i d e n g a n m a t e ri d a n k u ra n g m e m b a n t u d a la m m e n g u a s a i d a n m e m a h a m i m a t e r i.
B e r d a s a r k a n a n a l i s i s t e r h a d a p p e n i l a i a n la n g s u n g d e n g a n c a ra m e m b u b u h k a n n y a p a d a p r o t o t ip e m o d u l b a h a n a j a r d a p a t d ir a n g k u m s e b a g a i b e r i k u t . 1 ) Te r d a p a t d u a r e s p o n d e n y a n g m e n g o m e n t a r i a d a n y a 4 g a m b a r y a n g d i a n g g a p k u r a n g j e l a s d a n 2 g a m b a r y a n g p e n j e la s a n n y a m a s ih d a la m b a h a s a a s in g ; s e rt a s a t u g a m b a r y a n g u k u r a n n y a t e r la lu k e c il. 2 ) S a l a h s a t u r e s p o n d e n m e n g a n g g a p k a l i m a t a d a n y a p e n j e la s a n y a n g m a s ih s u lit d ip a h a m i.
H a s i l p r e - t e s t d a n p o s t - t e s t
H a s il p re - t e s t d a n p os t - t e s t y a n g d iola h s e c a r a d e s k r i p t i f d e n g a n m e n g g u n a k a n p e r s e n t a s e re s p on d e n y a n g m e n j a w a b b e n a r d a p a t d ilih a t p a d a Ta b e l 1 . B e rd a s a rk a n Ta b e l 1 , m a t e ri p ro-t oro-t ip e m od u l b a h a n a j a r Pe n d id ik a n L in g k u n g a n H id u p t e r s e b u t y a n g p e r lu d ik a j i u la n g a d a la h m a t e ri y a n g t e r k a it d e n g a n T I K n om or 1 , 3 , 1 0 , d a n 1 3 . H a l in i p e rlu d ila k u k a n k a r e n a s e t e la h m e m p e l a j a r i p r o t o t i p e m o d u l b a h a n a j a r t e r s e b u t , t e r n y a t a p e n g u a s a a n r e s p o n d e n t e r h a d a p m a t e r i y a n g d iu j ik a n t e r j a d i p e n u -r u n a n . P a d a h a l p -r e - t e s t m e -r u p a k a n in d ik a t o -r d a r i p e n g u a s a a n a w a l p e s e r t a d id ik t e r h a d a p m a t e ri ( A in, 2 0 1 3 ; J u m ia t i d k k ., 2 0 1 1 ) . D e n g a n d e m ik ia n , d a p a t d is im p u lk a n b a h w a j ik a t id a k t e r j a d i p e n in g k a t a n n ila i p os t - t e s t d ib a n d in g n ila i p re - t e s t a p a la g i j ik a le b ih re n d a h , m a k a d a p a t d iin d ik a s ik a n b a h w a p e s e r t a d id ik t id a k m e n g e rt i a p a y a n g d ip e la j a r in y a .
Ta b e l 1 Pe rs e n t a s e R e s p on d e n y a n g Me n j a w a b B e n a r p a d a Pe la k s a n a a n Pr e - t e s t d a n Po s t - t e s t E v a lu a s i K e lom p ok K e c il
No. T I K / S oa l
Pe rs e n t a s e y a n g m e n j a w a b d e n g a n be na r
K e t e ra n g a n
Pre - t e s t Pos t - t e s t
1 4 4 1 3 Ma t e ri p e rlu d ilih a t ula n g
2 6 7 8 8 B a ik
3 3 3 2 5 Ma t e ri p e rlu d ilih a t ula n g
4 3 3 5 0 B a ik
5 6 7 1 0 0 B a ik
6 6 7 8 8 B a ik
7 4 4 7 5 B a ik
8 8 9 7 5 B a ik
9 3 3 5 0 B a ik
1 0 6 7 5 0 Ma t e ri p e rlu d ilih a t ula n g
1 1 2 2 6 3 B a ik
1 2 7 8 8 8 B a ik
1 3 1 0 0 8 8 Ma t e ri p e rlu d ilih a t ula n g
1 4 3 3 3 8 B a ik
1 5 4 4 6 3 B a ik
Ta b e l 2 Pe rs e n t a s e R e s p o n d e n Ya n g Me n j a w a b B e n a r D a la m Pe la k s a n a a n Pr e - t e s t d a n Po s t - t e s t p a d a Ta h a p U j i L a p a n g a n
No T I K / S oa l
Pe rs e n t a s e m e n j a w a b d e ng a n b e n a r
G a in K e t e ra ng a n
Pre - t e s t Pos t - t e s t
1 6 4 7 7 1 3 B a ik
2 7 6 7 7 1 B a ik
3 4 3 7 7 3 4 B a ik
4 5 0 7 7 2 7 B a ik
5 4 3 6 9 2 6 B a ik
6 2 9 8 5 5 6 B a ik
7 6 8 6 9 1 B a ik
8 7 1 9 2 2 1 B a ik
9 2 1 6 2 4 1 B a ik
1 0 5 0 4 6 - 4 Ma t e ri p e rlu d iliha t u la ng
1 1 7 1 8 5 1 4 B a ik
1 2 3 8 5 0 1 2 B a ik
1 3 1 0 0 8 8 - 1 2 Ma t e ri p e rlu d iliha t u la ng
1 4 4 3 5 4 1 1 B a ik
s a y a s e b a g a i g u r u s e k ola h d a s a r ”. S e m e n t a r a it u , r e s p on d e n la inn y a m e n g u n g k a p k a n b a h w a : “M a t e r i c u k u p m e n a r i k , d a p a t m e n a m b a h w a w a s a n , d a n m e n j a d i b a h a n m a s u k a n b a g i g u r u . B a h a s a n y a k o m u n i k a t i f , d a n c o c o k d ig u n a k a n ole h g u ru ”.
( 2 ) K e j e la s a n m a t e ri y a n g d is a j ik a n
B e r d a s a r k a n h a s il o la h d a t a k u e s io n e r t e r k a it k e j e la s a n m a t e r i s a j ia n d ip e r ole h d a t a s e p e r t i p a d a G a m b a r 5 .
P a d a G a m b a r 5 t a m p a k j e la s b a h w a d a r i s e g i s a j ia n , t e rn y a t a b a h a n a j a r a k h ir in i s u d a h c u k u p m e m a d a i , k a r e n a s e b a g i a n b e s a r re s p on d e n m e n g a t a k a n u ra ia n m a t e ri b a h a n a j a r
t e rs e b ut s u da h k om un ik a t if, ilu s t ra s iny a m e na rik d a n m e n g g un a k a n is t ila h y a n g m u da h d ip a h a m i. W a la u p u n d e m ik ia n , b a h a n a j a r t e rs e b u t m a s ih p e r l u d i l a k u k a n s e d ik it p e r b a i k a n k h u s u s n y a t e r k a i t p e r i s t i l a h a n y a n g d i g u n a k a n y a n g d ik e lu h k a n o le h 3 1 % r e s p o n d e n . S e l a i n i t u , u ra ia n m a t e ri p e r lu s e d ik it d ip e rb a ik i a g a r le b ih k o m u n ik a t if d a n ilu s t r a s i y a n g d is a j ik a n le b ih m e n a rik la g i w a la u p u n h a n y a d in y a t a k a n ole h m a s in g - m a s in g 8 % re s p on d e n .
H a s il w a w a n c a ra d e n g a n re s p on d e n m e n u n -j u k k a n b a h w a s e b a g ia n b e s a r re s p on d e n y a n g d iw a w a n c a r a m e n g u n g k a p k a n b a h w a : “b a h a n a j a r t e r s e b u t m u d a h d ip a h a m i , k o m u n i k a t if, ilu s t ra s i y a n g d is a j ik a n m e n a m b a h p e m a h a m a n
K e t e ra n g a n: S T S = a n g a t t id a k s e t uj u ; T S = t id a k s e t uj u ; S = s e t u j u d a n S S = s a n g a t s e t u j u G a m b a r 4 Pe rs e p s i re s p on d e n t e rh a d a p k e g un a a n , k e m e n a rik a n m a t e ri d a n k e j e la s a n p e rin t a h
d a la m b a h a n a j a r
P U S T A K A A C U A N
A in , T. R . 2 0 1 3 . Pe m a n fa a t a n V is u a lis a s i V id e o Pe rc ob a a n G ra v it y C u rre n t u n t u k Me n in g k a t k a n Pe m a h a m a n K on s e p F is ik a p a d a Ma t e ri Te k a n a n H id ros t a t is . J u rn a l I n ov a s i Pe n d id ik a n F is ik a . 2 ( 2 ) , 9 7 – 1 0 2 .
A rlit a s a ri, O., Pu j a y a n t o, & B u d ih a rt i, R . 2 0 1 3 . Pe n g e m b a n g a n B a h a n A j a r I PA Te rp a d u B e b a s is S a lin g t e m a s d e n g a n Te m a B iom a s s a S u m b e r E n e rg i A lt e rn a t if Te rb a r u k a n . J u rn a l
Pe n d id ik a n F is ik a . 1 ( 1 ) , 8 1 - 8 9 .
D ic k , W. , C a re y, L . & C a re y, J . O . 2 0 0 1 . T h e S y s t e m a t ic D e s ig n of I n s t ru c t ion a l ( 5t h e d ) . Ne w York : A d d is on W e s le y, L on g m a n .
D ic k , W., C a re y, L . & C a re y, J . O. 2 0 0 9 . T h e S y s t e m a t ic D e s ig n of in s t ru c t ion a l ( 7t h e d ) . L on d on : P e a r s o n E d u c a t io n L t d .
D u n n K . E . & Mu lv e n on S . W. 2 0 0 9 . A C rit ic a l R e v ie w of R e s e a rc h on F orm a t iv e A s s e s s m e n t : T h e L im it e d S c ie n t ific E v ide n c e of t h e I m p a c t of F orm a t iv e A s s e s s m e n t in E d u c a t io n . Pra c t ic a l A s s e s s m e n t , R e s e a rc h & E v a l u a t io n . 1 4 ( 7 ) , 1 - 1 1 .
E d iy a n t o. 2 0 1 4 . Pe n g e m b a n g a n Mod e l Pe n ila ia n F orm a t if B e rb a s is W e b u n t u k Me n in g k a t k a n Pe m a h a m a n K on s e p F is ik a S is w a . J u rn a l Pe n d id ik a n S a in s . 2 ( 2 ) , 6 3 - 7 5 .
Fa rid a , I . , Ya n i, D . E ., & S ig it , A . 2 0 1 3 . A n a lis is K u a lit a s d a n T in g k a t K e t e rb a c a a n Ma t e ri B a h a n A j a r C e t a k Me la lu i E v a lu a s i F orm a t if. J u rn a l PT J J . 1 4 ( 2 ) , 6 9 - 7 8 .
F la g g , B . N. 1 9 9 0 . F orm a t iv e E v a lu a t ion for E d u c a t ion a l T e c h n olog ie s . H ills d a le , NJ : L a w re n c e E r lb a u m A s s oc ia t e s .
H a rij a n t o, M. 2 0 0 7 . Pe n g e m b a n g a n B a h a n A j a r u n t u k Pe n in g k a t a n K u a lit a s Pe m b e la j a ra n Prog ra m Pe n d id ik a n Pe m b e la j a r S e k ola h D a s a r. D id a k t ik a . 2 ( 1 ) , 2 1 6 - 2 2 6 .
H a t t ie , J . A , B row n , G . T. L . , W a rd , L . , I r v ing , S . E , & K e e g a n , P. J . 2 0 0 6 . F or m a t iv e E v a lu a t ion of a n E d u c a t ion a l A s s e s s m e n t Te c h n o log y I n n ov a t ion : D e v e lop e r s ’ I n s ig h t s in t o A s s e s s m e n t Tools for Te a c h in g a n d L e a rn in g ( a s T T le ) . J ou rn a l of Mu lt i D is c ip lin a r y E v a lu a t ion . Nu m b e r 5 . h t t p : / / j ou rn a ls . s fu . c a / j m d e / in d e x . p h p / j m d e _ 1 / a rt ic le / v ie w F ile / 5 0 / 5 7 J oh n . D ia k s e s 2 7 J u li 2 0 1 6
J h a , V. & D u ffy, S . 2 0 0 2 . Te n G old e n R u le s ’ for D e s ig n in g S oft w a re in Me d ic a l E d u c a t ion : R e s u lt s F rom a F orm a t iv e E v a lu a t ion of D ia log . Me d ic a l T e a c h e r . 2 4 ( 4 ) , 4 1 7 – 4 2 1 .
J u m ia t i, S a ri, M. & A k m a lia , D . 2 0 1 1 . Pe n in g k a t a n H a s il B e la j a r S is w a d e n g a n Me n g g u n a k a n Nu m b e re d s H e a d s Tog e t h e r ( NH T ) p a d a Ma t e ri G e ra k Tu m b u h a n d i K e la s V I I I S MP S e i Pu t ih K a m p a r. L e c t u ra . 2 ( 2 ) , 1 6 1 - 1 8 5 .
K e lle r, J . M. 1 9 8 7 . T h e s y s t e m a t ic p roc e s s of m ot iv a t ion a l d e s ig n . Pe rfor m a n c e a n d I n s t ru c t io n . 2 6 ( 9 ) , 1 – 8 .
Ma n s ou rz a d e h , N. 2 0 1 4 . A C om p a ra t iv e S t u d y of Te a c h in g V oc a b u la ry t h rou g h Pic t u re s a n d A u d io- v is u a l A ids t o You n g I ra n ia n E F L L e a rn e r s . J ou rn a l of E le m e n t a ry E d u c a t ion . 2 4 ( 1 ) , 4 7 - 5 9 .
O g le , G . J . 2 0 0 2 . Tow a rd s A F orm a t iv e E v a lu a t ion Tool. D is s e rt a t ion . V ir g in ia Pop y t e c h n ic I n s t it u t e a n d S t a t e U n iv e r s it y. V irg in ia .
Prib a d i, B . A & S y a rif, E . 2 0 1 0 . Pe n d e k a t a n K on s t ru k t iv is t ik d a n Pe n g e m b a n g a n B a h a n A j a r p a d a S is t e m Pe n d id ik a n J a ra k J a u h . J u rn a l Pe n d id ik a n T e rb u k a d a n J a ra k J a u h . 1 1 ( 2 ) , 1 1 7 - 1 2 8 . S t e w a r t , B . L . 2 0 0 4 . F or m a t iv e a n d S u m m a t iv e E v a lu a t ion of O n lin e C ou rs e s . T h e Q u a rt e r ly
R e v ie w of D is t a n c e E d u c a t ion . 5 ( 2 ) , 1 0 1 - 1 0 9 .
S u a rt a m a , I . K . 2 0 1 0 . Pe n g e m b a n g a n Mu lt im e d ia u n t u k Me n ing k a t k a n K u a lit a s Pe m b e la j a ra n p a d a Ma t a K u lia h Me d ia Pe m b e la j a ra n . J u rn a l Pe n d id ik a n d a n Pe n g a j a ra n . 4 3 ( 3 ) , 2 5 3 - 2 6 2 . S t ok e s , S . 2 0 0 2 . V is u a l L it e ra c y in Te a c h in g a n d L e a rn in g : a L it e ra t u re Pe rs p e c t iv e . J ou rn a l for
t h e I n t e g ra t ion of T e c h n olo g y in E d u c a t io n . 1 ( 1 ) , 1 0 - 1 9 .
S u k e rn i, P. 2 0 1 4 Pe n g e m b a n g a n B u k u A j a r Pe n d id ik a n I PA K e la s I V s e m e s t e r I S D n o 4 . K a liu n t u d e n g a n Mod e l D ic k a n d C a re y. J u rn a l Pe n d id ik a n I n d on e s ia . 3 ( 1 ) , 3 8 6 - 3 9 6 .
S u p a rm a n , A & Z u h a iri A . 2 0 0 4 . Pe n d id ik a n J a ra k J a u h : T e ori d a n Pra k t e k . J a k a rt a : PA U- PPA I , U n iv e r s it a s Te r b u k a .
S u p a rm a n , A . 2 0 1 4 . Te k n olog i Pe n d id ik a n d a la m J a ra k j a u h : S olu s i u n t u k K u a lit a s d a n A k is e s ib ilit a s Pe n d id ik a n . Ta n g e ra n g S e la t a n : U n iv e rs it a s Te rb u k a .
S u s w in a , M. 2 0 1 1 . H a s il V a lid it a s Pe n g e m b a n g a n B a h a n A j a r B e rg a m b a r D is e rt a i Pe t a K on s e p u n t u k Pe m b e la j a ra n B iolog i S MA S e m e s t e r 1 K e la s X I . T a ’d ib. 1 4 ( 1 ) , 4 4 - 5 1 .
S u w iw a , I . G , S a n t y a s a , I . W, & K ir n a , I . M. 2 0 1 4 . Pe n g e m b a n g a n Mu lt im e d ia I n t e ra k t if Pe m b e la j a ra n p a d a Ma t a K u lia h Te or i d a n Pra k t ik Pe n c a k S ila t . e - J ou rn a l Prog ra m P a s c a s a r j a n a U n iv e r s it a s P e n d id ik a n G a n e s h a . ( 4 ) . p a s c a . u n d ik s h a . a c . id / e - j o u rn a l/ in d e x . p h p/ j u rn a l_ t p / a rt ic le / d ow n loa d / 1 3 7 2 / 1 0 5 5 . D ia k s e s 2 5 J u li 2 0 1 6
Tria n t a fillou , E . , Pom p ort s is , A ., & D e m e t ria d is , S . 2 0 0 3 . T h e D e s ig n a n d T h e F orm a t iv e
E v a lu a t ion of a n A d a p t iv e E d u c a t ion a l S y s t e m B a s e d on C og n it iv e S t y le . C om p u t e rs a n d E d u c a t io n . 4 1 , 8 7 - 1 0 3 .
Yos h id a , H . 2 0 1 0 . D e v e lop m e n t a n d F orm a t iv e E v a lu a t ion of T h e “E d u c a t ion a l Me d ia I n s e rv ic e Te a c h e r Tra in in g C u rric u lu m S t a n d a rd s ”. I n t e rn a t ion a l J ou rn a l of E d u c a t ion a n d
D e v e lop m e n t u s in g I n f orm a t ion a n d C om m u n ic a t ion T e c h n olog y ( I J E D I C T ) . 6 ( 3 ) , 3 7 - 5 5 . Y u lia n a , E ., S a d j a t i, I . M., & Fa d ila , I . Pe n ila ia n T ing k a t K e t e rb a c a a n Ma t e ri Mod u l Me la lu i E v a lu a s i