Sap Kelas Bumil

(1)

SATUAN ACARA SATUAN ACARA

PENYULUHAN PROGRAM PENYULUHAN PROGRAM

PERTEMUAN KE - I KELAS IBU HAMIL PERTEMUAN KE - I KELAS IBU HAMIL PERUBAHAN TUBUH SELAMA KEHAMILAN PERUBAHAN TUBUH SELAMA KEHAMILAN

P

Pookkook k bbaahhaassaann : : KKeehhaammiillaann Sub

Sub pokpokok bok bahaahasansan : Pe: Perubrubahaahan Tn Tubuubuh Seh Selamlama Maa Masa Ksa Kehaehamilmilanan H

Haarrii/ / ttaannggggaall : : MMiinngggguu, , 227 7 DDeesseemmbbeer r 22000099 T

Teemmppaatt : : uummaah h kkaa!!uus s ""oollook k TTeemmbbeellaanngg #

#aakkttuu : : 00$$%%&&0 0 ##''(( S

Saassaarraann : : ''bbuu))iibbu u hhaammiill

A

A.. TTuujjuauann 1.

1. TTuujuan juan umuumumm

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta

peserta kelas kelas ibu hibu hamil !eamil !esa sa "olok Tembelang, "olok Tembelang, mengerti mengerti !an !an memahami memahami perubahanperubahan tubuh selama kehamilan+a%

tubuh selama kehamilan+a% 2.

2. TTuujuan juan kuskususus

Tu*uan khusus pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukann+a pen+uluhan ini ibu)ibu Tu*uan khusus pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukann+a pen+uluhan ini ibu)ibu hamil !iharapkan :

hamil !iharapkan :

aa%% MMeennggeettaahhuui i bbaaggaaiimmaanna a tteerr**aa!!iinn++a a kkeehhaammiillaann b%

b% Memahami a!an+a perubahan tubuh ibu selama kehamilanMemahami a!an+a perubahan tubuh ibu selama kehamilan --%% MMeennggeettaahhuui i kkeelluuhhaan n iibbu u hhaammiil l !!aan n --aarra a mmeennggaattaassiinn++aa !

!%% MMeennggeettaahhuui i aappa a ++aanng g hhaarruus s !!iillaakkuukkaan n oolleeh h iibbu u hhaammiill

B

B.. MMee!!""ee .%

.% "e"eraramamahh 2%

2% TaTan+a n+a *a*aabab &%

(2)

C

C.. MMee""##aa .%

.% SlSli!i!e she shoo 2%

2% iie1e1lelett &%

&% emembar babar balilik k

$.

$. KeKe%#a%#aan &ean &en'un'u(u(u)a)ann N

N!! TTaa))aa&& **aakkuu KKee%%##aaaan n PPeenn''uu((uu))aann RReess&&!!n n NN''..NN .

. PPeenn!!aahhuulluuaann & & mmeenniitt aa%%

Memberi salam Memberi salam b% b% Perkenalan Perkenalan -% -% Men*elaskan maksu! Men*elaskan maksu! !an tu*uan !an tu*uan Men*aab Men*aab salam !an salam !an memperhatikan memperhatikan 2

2 PPeenn++aa**iiaann 220 0 mmeenniitt MMeenn**eellaasskkaan n tteennttaanng g :: aa%% ((aaggaaiimmaa

na ter*a!in+a na ter*a!in+a kehamilan kehamilan b% b% PerubahaPerubaha n tubuh ibu selama n tubuh ibu selama kehamilan

kehamilan

--%% KKeelluuhhaann ibu hamil !an -ara ibu hamil !an -ara mengatasin+a mengatasin+a ! !%% ppaa +ang harus +ang harus

!ilakukan oleh ibu !ilakukan oleh ibu hamil hamil 'bu 'bu memperhatikan memperhatikan

(3)

C

C.. MMee""##aa .%

.% SlSli!i!e she shoo 2%

2% iie1e1lelett &%

&% emembar babar balilik k

$.

$. KeKe%#a%#aan &ean &en'un'u(u(u)a)ann N

N!! TTaa))aa&& **aakkuu KKee%%##aaaan n PPeenn''uu((uu))aann RReess&&!!n n NN''..NN .

. PPeenn!!aahhuulluuaann & & mmeenniitt aa%%

Memberi salam Memberi salam b% b% Perkenalan Perkenalan -% -% Men*elaskan maksu! Men*elaskan maksu! !an tu*uan !an tu*uan Men*aab Men*aab salam !an salam !an memperhatikan memperhatikan 2

2 PPeenn++aa**iiaann 220 0 mmeenniitt MMeenn**eellaasskkaan n tteennttaanng g :: aa%% ((aaggaaiimmaa

na ter*a!in+a na ter*a!in+a kehamilan kehamilan b% b% PerubahaPerubaha n tubuh ibu selama n tubuh ibu selama kehamilan

kehamilan

--%% KKeelluuhhaann ibu hamil !an -ara ibu hamil !an -ara mengatasin+a mengatasin+a ! !%% ppaa +ang harus +ang harus

!ilakukan oleh ibu !ilakukan oleh ibu hamil hamil 'bu 'bu memperhatikan memperhatikan

(4)

&

& PPeennuuttuupp ..0 0 mmeenniitt aa%% TaanT n++aa 3aab 3aab b% b% 4ollo4ollo up up --%% 5566aalluuaassii ! !%% KKeessiimmppuu lan lan

ee%% MMeemmbbeerrii salam salam 'bu 'bu memperhatikan memperhatikan !an merespon !an merespon E

E.. EE+a+a((uuasas##

) Soal e6aluasi !i lampiran ) Soal e6aluasi !i lampiran

(5)

LAMPIRAN MATERI LAMPIRAN MATERI

PERUBAHAN TUBUH SELAMA KEHAMILAN PERUBAHAN TUBUH SELAMA KEHAMILAN

1.

1. PePen%n%e,e,##an kean ke)a)am#m#(a(ann Keham

Kehamilan a!alah ilan a!alah masa !imana ter!apat *anin masa !imana ter!apat *anin !i !i !alam rahim seorang perempuan%!alam rahim seorang perempuan% Masa kehamilan !i!ahului oleh ter*a!in+a pembuahan +aitu bertemun+a sel sperma laki) Masa kehamilan !i!ahului oleh ter*a!in+a pembuahan +aitu bertemun+a sel sperma laki) la

laki ki !e!engangan n sesel l tetelulur r +a+ang ng !i!ihahasisilklkan an ololeh eh spspererma ma lalakiki)l)lakaki i !e!engangan n sesel l tetelulur r +a+angng !ihasilkan oleh in!ung telur% Setelah pembuahan terbentuk kehi!upan baru berupa *anin !ihasilkan oleh in!ung telur% Setelah pembuahan terbentuk kehi!upan baru berupa *anin !an tumbuh !i !alam rahim ibu +ang merupakan tempat berlin!ung +ang aman !an !an tumbuh !i !alam rahim ibu +ang merupakan tempat berlin!ung +ang aman !an n+aman bagi *anin%

n+aman bagi *anin% 2.

2. Pe,Pe,ua)ua)an Tan Tuuu) Seu) Se(ama M(ama Masa Keasa Ke)am#)am#(an(an a%

a% PePerurubabahahan Pn Pa+a+u!u!araraa

Pa+u!ara !an puting lebih lembut setelah terlambat hai! . minggu8% Ka!ang) Pa+u!ara !an puting lebih lembut setelah terlambat hai! . minggu8% Ka!ang) ka!ang pa+u!ara terasa mebengkak% Membesarn+a pa+u!ara karena kelen*ar)kelen*ar ka!ang pa+u!ara terasa mebengkak% Membesarn+a pa+u!ara karena kelen*ar)kelen*ar S' membesar !an men+impan lemak sebagai persiapan men+usui% Puting !an !aeah S' membesar !an men+impan lemak sebagai persiapan men+usui% Puting !an !aeah sekitarn+a areola8 berarna lebih gelap karena kelebihan pigmen%

sekitarn+a areola8 berarna lebih gelap karena kelebihan pigmen% b%

b% Peningkatan berat ba!anPeningkatan berat ba!an

Peningkatan berat ba!an ter*a!i bukan berarti a!an+a peningkatan berat ba!an Peningkatan berat ba!an ter*a!i bukan berarti a!an+a peningkatan berat ba!an +ang ban+ak, tapi karena rahim berkembang !an memerlukan ruang !an ini semua +ang ban+ak, tapi karena rahim berkembang !an memerlukan ruang !an ini semua karena pengaruh hormon estrogen +ang men+ebabkan pembesaran rahim !an hormon karena pengaruh hormon estrogen +ang men+ebabkan pembesaran rahim !an hormon progesteron +ang men+ebabkan tubuh akan menahan air%

(6)

-% Kram perut

Sering ter*a!i pa!a aal kehamilan, kontraksi rahim sering ter*a!i se-ara teratur, atau karena perubahan posisi !ari ti!ur ke ber!iri%

!% Sering buang air ke-il

Hal ini ter*a!i karena meningkatn+a pere!aran !arah ketika hamil !an tekanan a!a kan!ung kemih akibat membesarn+a ahim% (iarpun sering buang airke-il, ibu harus tetap minum agar ti!ask mengalami kekurangan -airan tubuh% Sering buang air ke-il *uga !irasakan saat kehamilan su!ah men-apai umur 9 bulan, saat kepala ba+i su!ah masuk ke rongga panggul !an menekan kan!ung kemih%

e% Sembelit

Selam kehamilan usus lebih rileks beker*a, sehingga !orongan untuk mengeluarkan sisa kotoran pun agak terlambat%

1% +i!am

Dorongan untuk ngemil ngi!am8 sering mun-ul pa!a ibu hamil, keinginan ini mungkin mun-ul karena kebutuhan tubuh untuk makan se!ikit !emi se!ikit tetapio sering%

g% Mual ,untah

Kea!aan ini ter*a!i karena perubahan hormon !alam tubuh% &% Ke(u)an umum #u )am#( "an a,a men%aas#n'a

a% Keputihan

Selam kehamilan keputihan akan bertambah !an ti!ak berarna% 3ika ti!ak terasa gatal !an ti!ak ter-ium bau +ang ti!ak se!ap ibu ti!ak perlu -emas% 3agalah kebersihan alat kelamian !an gunakan selalu -lana !allam +ang bersih !an kering% 3ika keputihan berbau !an gatal segera perikasa ke tenaga kesehatan%

b% +eri pinggang

ntuk mengimbangkan berat tubuh maka inbu akan berusaha ber!iri !engan tubuh -on!ong ke belakang% ;leh karena itu ibu merasakan n+eri !i bagian pinggang% Dapat !iatasi !engan olah raga senam hamil/*alan kaki8 *ika ber!iri usahakan tegak

(7)

lurus !an -on!ong kebelakang, ti!ur !engan miring kekiri agar aliran !arah ke ari)ari lan-ar, *angan ber!iri trlalu lama,

-% Kram kaki

Kram a!alah ke*ang pa!a otot betis, biasan+a men+erang pa!a malam hari .)2 menit, tetapi !apat mengganggu ti!ur karena rasa sakitn+a% Hal ini karena keti!ak seimbangan mineral pa!a tubuh ibu sehingga memi-u gangguan pa!a sistem s+ara1 oto)otot tubuh% Dapat *uga karena kelelahan +ang berkepan*angan !an tekanan rahim pa!a beberapa titik pers+ara1an +ang berhubungan !engan s+ara1)s+ara1 kaki% Dapat

!iatasi !eengan : Meningkatkan konsumsi +ang tinggi kalsium !an magnesium, senam hamil se-ara teratur karena !apat memperlan-ar aliran !arah pa!a tubuh, *ika kram men+erang pa!a malam hari ber!iri selama beberapa saat, meski sakit, !apat *uga !ilakukan pi*atan meski terasa sakit !engan meluruskan kaki, minta suami untuk menarik telapak kaki ke arah tubuh !an menekan lutut, tahan beberapa saat hingga kram hilang%

!% Pembengkakan !i kaki

Pembengkakan +aitu penimbunan -airan akibat ka!ar garam +ang terlalu tinggi !alam tubuh% <aram bersi1at menahan air% Pembengkakan !apat ter*a!i !i seluruh tubuh tetapi +ang sering ter*a!i !i !aerah tangan !an kaki% Pembengkakan !apat merupakan ge*ala kera-unan kehamilan preeklamsi8, !an timbuln+a tekanan !arah tinggi% Dapat !iatasi !engan mengurangi makan makan +ang mengan!ung garam telur asin, ikan asin8, sering angkat kaki agar air !i bagian kaki mengalir ke tubuh bagian atas, *angan men+ilakan kaki ketika !u!uk tegak sebab akan menghambat

aliran !arah !i kaki, bagi ibu)ibu +ang beker*a !ikantor sering !u!uk lama gunakan penopang kaki%

e% asir alias ambein

!alah pembengkakan !an pera!angan +ang ter*a!i pa!a pembuluh !arah balik 1ena8 !i !aerah sekitar !ubur% Hal ini ter*a!i karena a!an+a sembelit sehingga menge*an pa!a saat ((, pa!ahal hal ini mengakibatkan pe-ahn+a pembuluh !arah !i sekitar !ubur sehingga mengalami per!arahan% #asir *uga !isebabkan karena

(8)

perubahan hormon !alam tubuh, kuran *anin +ang semakin membesar sehingga men!esak se*umlah pembuluh !arah !i !aerah perut !an pingul% Dapat !i atasi !engan : perban+ak konsumsi makanan berserat, minum -airan +ang -ukup ban+ak, lakukan olahraga +ang rutin, hin!ari menge*an pa!a saat ((%

=% A&a saja 'an% &e,(u "#(akukan #u )am#( /

a% Periksa kehamilan se-epatn+a !an sesering mungkin sesuai an*uran petugas% gar ibu !an keluarga !apat mengetahui se-epatn+a *ika a!a masalah !alam kehamilann+a% b% Timbang berat ba!an setiap kali periksa hamil% (erat ba!an sesuai !engan

pertumbuhan ba+i !alam kan!ungan%

-% Minum tablet penambah !arah setiap hari sebelum ti!ur% Minum tablet penambah !arah akan men-egah ibu kekurangan !arah !an ti!ak membaha+akan ba+i%

!% Minta imunisasi tetanus toksoi! kepa!a petugas kesehatan% 'munisasi tetanus toksoi! untuk men-egah tetanus pa!a ba+i baru lahir%

e% Minta nasehat kepa!a petugas kesehatan tentang makanan bergi>i selama hamil% Makan makanan bergi>i +ang -ukup membuat ibu !an ba+i sehat%

1% Sering menga*ak bi-ara ba+i sambil mengelus)elus perut setelah berumur = bulan% g% Periksa ke bi!an atau !okter *ika sakit batuk lama, !emam menggigil seperti malaria,

lemas,ber!ebar)!ebar, gatal)gatal pa!a kemaluan atau keluar keputihan !an berbau%

SATUAN ACARA PENYULUHAN PERA*ATAN KEHAMILAN

(9)

Pokok bahasan : Kehamilan

Sub pokok bahasan : Peraatan Kehanilan

Hari/ tanggal : Minggu, 27 Desember 2009 Tempat : umah Ka!us "olok Tembelang #aktu : 09%&0 #'(

Sasaran : 'bu)ibu hamil A. Tujuan

1. Tujuan umum

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta kelas ibu hamil !usun "olok Tembelang, mengerti !an memahami tentang bagaimana peraatan !alam kehamilan%

2. Tujuan kusus

Tu*uan khusus pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukann+a pen+uluhan ini ibu)ibu hamil !iharapkan :

a% Mengetahui kesiapan mental !alam mengha!api kehamilan b% Memahami tentang senggama !alam kehamilan

-% Mengetahui obat +ang boleh !an ti!ak boleh !ikonsumsi !alam kehamilan

!% Mengetahui tan!a)tan!a baha+a kehamilan e% Mengetahui persiapan mengha!api kelahiran

B. Me!"e &% "eramah =% Tan+a *aab ?% Diskusi @% "urah pen!apat C. Me"#a 7% Sli!e sho

(10)

$% ie1let

9% embar balik

$. Ke%#aan &en'u(u)an

N! Ta)a& *aku Ke%#aan Pen'u(u)an Res&!n N'.N . Pen!ahuluan & menit a% Memberi salam

b% Perkenalan -% Men*elaskan

maksu! !an tu*uan

Men*aab salam !an memperhatikan

2 Pen+a*ian &0 menit Men*elaskan tentang : a% Kesiapan mental

!alamengha!api kehamilan

b% Tentang senggama !alam kehamilan Keluhan ibu hamil !an -ara

mengatasin+a

-% ;bat +ang boleh !an ti!ak boleh !ikonsumsi !alam kehamilan !% Tan!a)tan!a baha+a kehamilan e% Persiapan mengha!api kelahiran 'bu memperhatikan

& Penutup .? menit a% Tan+a 3aab b% 4ollo up

'bu

(11)

-% 56aluasi !% Kesimpulan e% Memberi salam

!an merespon

E. E+a(uas#

) Soal e6aluasi !i lampiran

LAMPIRAN MATERI PERTEMUAN I PERA*ATAN KEHAMILAN

(12)

1. Kes#a&an &s#k!(!%#s 0mena( men%)a"a&# ke)am#(an

Menurut penelitian, ibu)ibu +ang mengalami problem emosional selama hamil, misaln+a !epresi, mempengaruhi proses perkembangan otak *anin !an membaa !ampak pa!a emosi serta perilaku anak setelah lahir% Kesiapan !an kesehatan psikologi sangat penting bagi istri maupun suami, hal ini karena suami !an istri memiliki tanggung *aab

+ang berat untuk !apat men*alani peranann+a sebagai orang tua%

Dukungan !an peran serta suami !alam masa kehamilan terbukti meningkatkan kesiapan ibu hamil !alam mengha!api proses persalinan, bahkan *uga memi-u pro!uksi S' keterlibatan suami se*ak aal kehamilan, su!ah pasti akan mempermu!ah !an meringankan ibu !alam men*alani !an mengatasi berbagai perubahan +ang ter*a!i pa!a tubuhn+a akibat ha!irn+a *anin !i !alam perut ibu%

2% Huun%an suam# #s,#  sen%%ama se(ama )am#(

Kehamilan bukan penghalang akti1itas seksual% Senggama boleh !ilakukan selama kehamilan !alam kea!aan sehat% Ti!ak a!a batasan aktu kapan saat tepat untuk bersenggama selama hamil% salkan kehamilan !in+atakan ti!ak memiliki resiko apa pun,

lakukan senggama kapapun menginginkann+a, bahkan sampai men*elang persalinan% Hubungan seksual selama kehamilan *uga berman1aat sebagai persiapan bagi otot)otot panggul untuk mengha!api proses persalinan%Dengan tetap menikmati akti6itas +ang satu ini bersama suami, ibu !apat saling berbagi rasa takut maupun kekhaatiran, serta stres +ang mungkin mun-ul selama masa kehamilan% 3ika kehamilan beresiko, misaln+a letak plasenta ti!ak pa!a posisi +ang seharusn+a plasenta pre6ia8, lebih baik berkonsultasi !ulu

!engan !okter% (egitu *uga bila ibu mengalami 1lek)1lek !an per!araahan tun!a !ulu !alam berhubungan intim%

&% Oa 'an% !(e) "an #"ak !(e) "#k!nsums# !(e) #u )am#(.

Selama kehamilan, apa +ang !ikonsumsi oleh ibu akan !ikonsumsi pula oleh *anin, sehingga *ika salah !alam minum obat, akan mengganggu proses tumbuh kembang *anin !i !alam rahim ibu% Sebelum kehamilan $ minggu ibu sebaikn+a ti!ak minum obat apapun% Kalau terpaksa, perlu ekstra hati)hati% Hal +ang a*ib !ilakukan sebelum menelan suatu obat :

(13)

a% (iasakan untuk memberitahu tenaga kesehatan baha ibu se!ang hamil

b% 3angan segan bertan+a apakah obat +ang !iberikan benar)benar aman atau ti!ak untuk ibu hamil

-% 3ika mengkonsumsi obat bebas, seperti untuk 1lu, tan+akan !osis +uang tepat untuk ibu hamil

!% (ila terpaksa minum obat untuk pen+akit ibu, tan+akan e1ek sampingn+a bagi *anin% e% (erkonsultasilah lebih !ahulu !engan !okter sebelum mengkonsumsi obat%

3. Tan"a-an"a a)a'a ke)am#(an

a% Per!arahan leat *alan lahir +ang ter*a!i pa!a kehamilan mu!a !apat men+ebabkan keguguran, se!angkan *ika ter*a!i pa!a kehamilan tua !apat membaha+akan keselamatan ibu !an *anin !alam kan!ungan%

b% (engkak !ikaki, tangan !an a*ah, +ang !isertai sakit kepala hebat% Dapat !isertai ke*ang)ke*ang% 'ni merupakan tan!a !an ge*ala kera-unan kehamilan pre)eklamsi8, !apat membaha+akan ibu !an *anin +ang !ikan!ungn+a%

-% Demam tinggi, biasan+a akibat a!an+a in1eksi malaria% Demam !apat membaha+akan *ia ibu, ter*a!i keguguran atau ba+i terlahir kurang bulan%

!% Keluar air ketuban sebelum aktun+a, merupakan tan!a a!an+a gangguan pa!a kehamilan !an !apat membaha+akan kehamilan% Ditan!ai !engan keluarn+a -airan !ari kemaluan seperti berkemih namun ti!ak ingin berkemih%

e% <erakan ba+i berkurang atau ti!ak bergerak sama sekali hal ini merupakan tan!a baha+a !alam kehamilan% <erakan *anin !iharapkan .0A !alam .2 *am saat ibu ter*aga% 1% Muntah terus !an ti!ak mau makan% Kea!aan ini berbaha+a kesehatan ibu

g% Ter*a!i trauma atau -i!era pa!a perut +ang !apat ter*a!i karena ter*atuh, ke-elakaan lalu lintas !an lain)lain%

4. Pe,s#a&an men%)a"a&# &e,sa(#nan

'bu beserta suami !an anggota keluarga +ang lain harus su!ah melakukan peren-anaan persalinan !engan :

(14)

b% Menentukan persalinan ini !itolong bi!an atau !okter -% Suami/keluarga perlu menabung untuk bia+a persalinan

!% Men+iapkan ken!araan *ika seaktu)aktu ibu !an ba+i perlu segera !iru*uk ke S e% Siapkan -alon pen!onor !arah *ika seaktu)aktu !iperlukan ibu

(15)

E5ALUASI POST TEST

PERTEMUA I KELAS IBU HAMIL

Terimakasih atas keha!iran ibu pa!a palaksanaan kelas ibu hamil hari ini% 56aluasi ini bertu*uan untuk mengetahui seberapa *auh ibu memahami materi +ang !isampaikan%

Len%ka&# "aa "#a6a) #n# 7

ama :

mur :

sia kehamilan : Hamil ke berapa : lamat tempat tinggal :

3aablah soal)soal !ibaah ini menurut pengetahuan ibu % S!a( 7

.% pa tan!a)tan!a perubahan tubuh selama masa kehamilan

2% 3ika hamil, kemana sebaikn+a 'bu segera memeriksakan kehamilan &% pa +ang sebaikn+a ibu lakukan selama masa kehamilanB

=% pa +ang !ilakukan suami atau keluarga untuk meningkatkan kesiapan mental ibu !alam proses persalinanB

?% Melakukan hubungan suami istri senggama8 selama hamil menurut kesehatan:

@% pa +ang sebalikn+a ibu lakukan *ika mengalami sakit pa!a masa kehamilanB 7% %Cang merupakan tan!a)tan!a baha+a kehamilan a!alah :

$% pakah menurut pen!apat ibu meren-anakan persalinan itu pentingB

9% pa +ang perlu !ipersiapkan suami/keluarga untuk mengha!api persalinanB .0% 3ika ibu hamil su!ah merasa akan melahirkan kemana ibu akan pergiB

(16)

KUNCI 8A*ABAN PREPOS TES KELAS IBU HAMIL PERTEMUAN I

3aaban +ang benar : .% ,(," 2% ,(," &% ," =% ," ?% " @% ," 7% ,(,",D $% ( 9% ,(,"

(17)

.0% ,(,",D

SATUAN ACARA PENYULUHAN IBU BERSALIN

Pokok bahasan : 'bu (ersalin Sub pokok bahasan : Persalinan

Hari/ tanggal : Selasa, & pril 20.2

Tempat : (alai Desa Kelurahan "angkrep or #aktu : 09%00 #'(

Sasaran : 'bu)ibu hamil

(18)

1. Tujuan umum

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta kelas ibu hamil !usun "olok Tembelang, memperoleh gambaran, mengerti

!an memahami tentang persalinan% 2% Tujuan kusus

a% Mengetahui tan!a)tan!a persalinan

b% Memahami tan!a baha+a !alam persalinan -% Mengetahui proses persalinan

!% Mengetahui inisiasi men+usui !ini

9. Me!"e .% "eramah 2% Tan+a *aab &% Diskusi G. Me"#a .% Sli!e sho 2% ie1let

&% embar balik

H. Ke%#aan &en'u(u)an

b% Perkenalan -% Men*elaskan maksu! !an tu*uan Men*aab salam !an memperhatikan

(19)

a% Tan!a) tan!a persalinan b% Tan!a baha+a !alam persalinan -% Proses persalinan !% inisiasi men+usui !ini memperhatikan

& Penutup ? menit a% Tan+a 3aab b% 4ollo up -% 56aluasi !% Kesimpulan e% Memberi salam 'bu memperhatikan !an merespon I. E+a(uas#

(20)

PERSALINAN

1. Tan"a-an"a &e,sa(#nan

a% !an+a kontaksi +ang semakin lama semakin kuat, sering !an lama b% Keluarn+a len!ir ber-ampur !arah !ari *alan lahir

-% Keluar -airan ketuban !ari *alan lahir 2. Tan"a a)a'a &a"a &e,sa(#nan

Proses persalinan !i!uga mengalami gangguan *ika !i!apatkan hal)hal sbb : a% Per!araha !ari *alan lahir

b% Tali pusat atau tangan keluar !ari *alan lahir -% 'bu ti!ak kuat menge*an

!% Mengalami ke*ang

e% 'bu gelisah atau mengalami kesakitan +ang hebat 1% ir ketiban keruh !an berbau

:. P,!ses &e,sa(#nan

'bu berhak memilih proses persalinan +ang sesuai keinginann+a% Tetapi,kon!isi *anin maupun kehamilan +ang seringkali tak ter!uga, akan membuat ibu men*alani penanganan persalinan !engan proses tertentu% Siapapun ingin mempun+ai anak +ang sehat, lahir

lan-ar, kalau tanpa rasasakit%

#alaupun pa!a saat hamil ti!ak ter*a!i kelainan !an normal sa*a tetapi a!a kemungkinan pa!a saat persalinan akan ter*a!i masalah, misaln+a sa*a ti!ak a!a kontraksi, atau ibu ti!ak kuat menge*an atau kelainan lainn+a%

3. In#s#as# men'usu# "#n#

Penting sekali ba+i !isusui segera E).*am setelah lahir, !engan -ara ba+i !ikeringkan terlebih !ahulu kemu!ian letakan ba+i !i!a!a ibu agar ba+i berusaha men-ari puting susu ibun+a% pa+a men+usui !alam &0 menit ssampai . *am pertama kelahiran% Keberhasilan men+usui untuk kelan-aran pro!uksi S', serta memperkuat re1leA menghisap ba+i%

(21)

IBU NI9AS

Pokok bahasan : 'bu i1as

Sub pokok bahasan : Peraatan i1as Hari/ tanggal : Selasa, & pril 20.2

Sasaran : 'bu)ibu hamil

A. Tujuan

1. Tujuan umum

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta kelas ibu hamil !usun "olok Tembelang, mengerti !an memahami tentang peraatan pa!a masa ni1as%

2. Tujuan kusus

a% Mengetahui apa +ang harus !ilakukanpa!a masa ni1as b% Memahami tan!a baha+a !alam masa ni1as

-% Mengetahui K( setelah persalinan

B. Me!"e .% "eramah 2% Tan+a *aab &% Diskusi C. Me"#a .% Sli!e sho 2% ie1let

(22)

$. Ke%#aan &en'u(u)an

2 Pen+a*ian .0 menit Men*elaskan tentang : a% pa +ang harus

!ilakukanpa!a masa ni1as

b% Tan!a baha+a !alam masa ni1as

-% K( setelah persalinan

'bu

memperhatikan

& Penutup ? menit a% Tan+a 3aab b% 4ollo up -% 56aluasi !% Kesimpulan e% Memberi salam 'bu memperhatikan !an merespon E. 56aluasi

(23)

PERA*ATAN NI9AS .% Hal +ang !ilakukan ibu pa!a masa ni1as

(24)

a% Makan makanan !engan pola gi>i simbang

b% 'stirahat -ukup supa+a ibu sehat !an S' keluar ban+ak -% Minum kapsul 6itamin  !osis tinggi

!% Minum . tablet penambah !arah setiap hari selama ni1as

e% 3aga kebersihan alat kelamin, ganti pembalut setiap kali kain basah% 2% Tan!a)tan!a baha+a !an pen+akit pa!a ibu ni1as

a% Suhu tubuh melebihi &7,? " b% Menggigil, pusing !an mual

-% Keputihan berarna !an berbau

!% Keluar -airan seperti nanah !ari *alan lahir e% "airan +ang keluar !isertai bau +ang men+engat 1% Keluarn+a -airan !isertai !engan rasa n+eri g% Terasa n+eri perut

h% Per!arahan kembali ban+ak pa!ahal sebelumn+a su!ah se!ikit%

(ila tan!a)tan!a seperti !i atas, segera periksakan !iri ke bi!an/!okter% &% K( pas-a persalinan

'bu melakukan K( pa!a masa ni1as atau =0 hari setelah persalinan% Pemilihan *enis K( +ang i!eal !alam arti aman !an ti!ak berbaha+a, !apat !ian!alkan, se!erhana,murah !an !apat !iterima !an !alam aktu lama se-ara e1ekti1% Tan+akan kepa!a bi!an/!okter !alam memilih -ara K( +ang paling sesuai !engan kon!isi suami istri, !an bagi ibu men+usui% Pemilihan alat kontrasepsi ini sebaikn+a *uga telah !isetu*ui oleh suami !an istri, agar !apat saling men!ukung program K(%

(25)

(26)

E5ALUASI POST TES

(27)

Len%ka&# "aa "#a6a) #n# 7

ama :

mur :

3aablah soal)soal !ibaah ini menurut pengetahuan ibu S!a( 7

.% pa sa*akah tan!a)tan!a persalinan akan berlangsungB

2% Dukungan suami !an keluarga pa!a saat persalinan a!alah :

&% pa tan!a)tan!a baha+a pa!a persalinanB

=% 'bu berhak untuk memilih persalinan !itolong siapa sa*a, tetapi ti!ak benar *ika persalinan !itolong

?% pa +ang !ilakukan ibu setelah ni1as untuk men*aga kesehatann+aB

@% pa kegiatan +ang baik !ilakukan ibu setelah ni1asB

7% Kapan aktu +ang benar ibu men+usui ba+in+a setalah melahirkanB

$% pabila ibu ni1as mengalami tan!a)tan!a seperti : kepala pusing, mual, keputihan, keluar -airan seperti nanah !ari *alan lahir% pa +ang harus !ilakukanB

9% #aktu +ang paling tepat untuk ber K( a!alahB

(28)

KUNCI 8A*ABAN PREPOS TES KELAS IBU HAMIL PERTEMUAN II

3aaban +ang benar : .% ,(," 2% ,(," &% ,(%"%D =% ( ?% ,(," @% D 7% " $%  9%  .0% D

(29)

SATUAN ACARA PENYULUHAN PERA*ATAN BAYI $AN KESPRO

Pokok bahasan : Peraatan ba+i !an Kespro

Sub pokok bahasan : ((, si ekslusi1, H'F/'DS% kte Kelahiran Hari/ tanggal : Selasa, $ Mei 20.2

1. Tujuan umum

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta kelas ibu hamil !usun "olok Tembelang, mengerti !an memahami tentang peraatan ba+i baru lahir !an pengetahuan umum tentang kespro%

2. Tujuan kusus

a% Mengetahui tan!a)tan!a ba+i lahir sehat b% Memahami S' ekslusi1

-% Mengetahui pemberian K. in*eksi pa!a ba+i baru lahir !% Mengetahui tan!a baha+a ba+i baru lahir

(30)

e% Mengetahui pemberian imunisasi pa!a ba+i baru lahir 1% Mengetahui mitos !an 1akta kesehatan

g% Mengetahui 'n1ormasi pen+akit menular H'F/'DS h% Mengetahui pentingn+a kta kelahiran

9. Me!"e .% "eramah 2% Tan+a *aab &% Diskusi G. Me"#a .% Sli!e sho 2% ie1let

&% embar balik

H. Ke%#aan &en'u(u)an

2 Pen+a*ian &0 menit Men*elaskan tentang : a% Tan!a)tan!a ba+i

lahir sehat b% S' ekslusi1

-% Pemberian K. in*eksi pa!a ba+i baru lahir

!% Tan!a baha+a ba+i baru lahir

e% Pemberian

'bu

(31)

imunisasi pa!a ba+i baru lahir

1% Mitos !an 1akta kesehatan

g% Pentingn+a kta kelahiran

& Penutup .0 menit a% Tan+a 3aab b% 4ollo up -% 56aluasi !% Kesimpulan e% Memberi salam 'bu memperhatikan !an merespon I. E+a(uas#

(32)

1. Tan"a-an"a a'# (a)#, se)a 7 a% (a+i lahir segera menangis b% Seluruh tubuh ba+i kemerahan

-%(a+i bergerak akti1

!% (a+i !apat menghisap puting susu !engan kuat e%(erat lahir 2?00)=000 gram

2. As# Eks(us#;

Men+usui ekslusi1 berarti ibu han+a membnerikan S' sa*a kepa!a ba+i !an ti!ak memberikan makanan atau minuman lain termasuk air putih, ke-uali obat)obatan !an 6itamin atau mineral tetesan selama @ bulan se*ak kelahirann+a%

(agaimana agar sukses !alam men+usui :

a% Men+usui sesering mungkin termasuk malam hari b% Makan makan bergi>i !an seimbang

-% 'stirahat -ukup

!% Membangun keper-a+aan !iri !an !ukungan keluarga

e% Membantu ibu se-ara psikologis !engan meminta seorang *uru pi*at memmi*at punggung ibu untuk merangsang re1leksi oksitosin agar S' keluar%

ekomen!asi #H; untuk pemberian makanan ba+i !an anak : a% Mulai men+usui E).*am setelah persalinan 'MD8

b% Susui se-ara ekslusi1 sampai @ bulan

-% (erikan makanan pen!amping si MP)S'8 pa!a semua anak setelah usia @ bulan !% Teruskan men+usui sampai usia anak 2 tahun atau lebih%

(33)

Pemberian Fitamin K. bertu*uan untuk men-egah ter*a!in+a per!arahan akibat kekurangan 6itamin K.% <e*ala)ge*ala +ang biasan+a menun*ukan baha ba+i kekurangan 6itmin K. a!alah per!arahan, pu-at, !an pembesaran li6er/hati ringan% Per!arahan !apat ter*a!i akibat trauma pa!a saat persalinan biasan+a !i kulit, mata, hi!ung, !an saluran -erna% Kekurangan 6itamin K. !apat mengakibatkan komplikasi per!arahan !alam otak sang ba+i !itan!ai !engan ba+i menangis terus menerus, muntah, ubun)ubun menon*ol, pu-at hingga ke*ang%

3. Tan"a a)a'a a'# a,u (a)#,

a% !an+a ke*ang !engan atau tanpa kesa!aran menurun, ba+i menangis melengking tiba)tiba, a!a gerakan ti!ak terken!ali !i !aerah mulut, ,mata atau anggota gerak, mulut me-u-u, kaku seluruh tubuh !engan tanpa rangsangan%

b% !an+a gangguan perna1asan

-% Penurunan suhu tubuh kurang !ari &@ " !% !an+a in1eksi, bau busuk, nanah

e% (a+i kuning pa!a hari pertama setelah lahir 1% !an+a gangguan saluran pen-ernaan

g% Diare

3ika !itemukan suatu tan!a !iatas, bapak !an ibu harus segera membaan+a ke bi!an/!okter%

4. Peme,#an #mun#sas# &a"a a'# a,u (a)#,

'munisasi merupakan upa+a untuk melin!ungi ba+i !ari berbagai pen+akit menular% (a+i harusmen!apatkan imunisasi !asar lengkap sebelum usia . tahun hepatitis, T(", polio, DPT, "ampak8% (a+i pa!a saat akan !i imunisasi harus !alam kea!aan sehat, namun batuk pilek ringan bukan merupakan pnghalang untuk men!apat imunisasi% 3a!al pemberian su!ah a!a !alam buku K'%

(34)

Mitos : pa!a saat hamil *angan makan buah)buahan +ang menggantung, karena ari)ari akan pin!ah posisi atau pa!a saat kelahiran ba+i rahim akan ikut turun !an keluar%

4akta : (uah)buahan merupakan sumber 6itamin !an serat agar ibu hamil ti!ak sembelit%

Mitos : Setelah melahirkan ibu ti!ak boleh ma kan ikan, nanti akan gatal atau !arah +ang bau amis%

4akta : !arah +ang keluar memang bau amis, *ika berbau busuk baru kemungkinan a!a in1eksi

Mitos : Minum air es akan membuat ba+i besar !an sulit !ilahirkan

4akta : air es ti!ak mengakibatkan ba+i besar, unsur gula +ang biasan+a !iminum bersama es +ang membuat *anin membesar%

=. In;!,mas# &en'ak# menu(a, HI5AI$S

H'F a!alah 6irus pen+ebab 'DS, !apat menular !ari ibu +ang mengi!ap 'DS ke ba+in+a% Meminum S' !ari ibu +ang mengi!ap 'DS pasiti1 *uga !apat mengakibatkan

in1eksi pa!a ba+in+a%

(agaimana seseorang bisa terkena 'DSB

a% (erhubungan seks !engan orang +ang terkena in1eksi

b% Menggunakan *arum suntik se-ara bergantian !engan orang +ang terin1eksi -% Terlahir !ari ibu +ang terin1eksi, atau minum air susu ibu +ang terin1eksi Men-egah ter*a!in+a penuluran H'F/'DS :

 G bstinan-e8, artin+a absen seks bebas ataupun ti!ak melakukan hubungan seks bagi orang +ang belum menikah

( G be 1aithul8, (ersikap saling setia

" G "on!om8, -egah penularan !engan kon!om D G Drug o8, Dilarang menggunakan narkoba%

(35)

Menurut  o%2&/2002 : Perlin!ungan anak pasal ? !i*elaskan baha setiap anak berhak atas suatu nama sebagai i!entitas !iri !an status kearga negaraan% kte kelahiran men*a!i penting bagi seseorang karena akan menentukan status hukum seseorang sebagai s+arat untuk :

a% Masuk sekolah TK sampai PT

b% Melamar peker*aan men*a!i anggota T'/P;' -% Pembuatan KTP/KK/'K

!% Pela+anan kesehatan e% Pengurusan bea sisa 1% Pengurusan hak aris g% Pen-atatan perkainan

(36)

E5ALUASI POST TES

PERTEMUAN III KELAS IBU HAMIL

Len%ka&# "aa "#a6a) #n# 7

ama :

mur :

3aaban soal)soal !ibaah ini menurut pengetahuan ibu S!a( 7

.% (a+i lahir segera menangis, seluruh tubuh ba+i kemerahan, tangan !an kaki bergerak akti1,ini merupakan :

2% Pemberian S' eksklusi1 pa!a ba+i !iberikan sampai umur berapa bulanB

&% pa +ang !ilakukan untuk men-egah per!arahan pa!a ba+i karena kekurangan 6itamin K.B

=% pabila a!a tan!a)tan!a pa!a ba+i ibu, ti!ak mau men+usu, ke*ang, ba!an ba+i terlihat kuning maka segeralah baa ke :

?% ntuk men*aga kekebalan tubuh pa!a ba+i ibu sehingga ti!ak mu!ah kena pen+akit polio, maka ba+i ibu harus !iberikan imunisasi apaB

@% pakah Hepatitis (, polio, DPT, T(" !an "ampak a!alah *enis imunisasi +ang harus !iberikan pa!a ba+i ibuB

(37)

7% Makan buah +ang menggantung, makan ikan laut% Minum air es selama hamil menurut ilmu kesehatan a!alah :

$% Mengapa kita harus aspa!a !an menghin!ari pen+akit menular seksualB

9% H'F/'DS a!alah pen+akit menular berbaha+a +ang !apat menular, kegiatan !ibaah ini mana +ang ti!ak menularB

.0% pa man1aat pembuatan akte kelahiran untuk ba+i ibuB

KUNCI 8A*ABAN PREPOS TES KELAS IBU HAMIL PERTEMUAN III

3aaban +ang benar :

.% 

2% 

&% " =% "

(38)

?% ( @%  7% " $% , " 9% (, D .0% 

SATUAN ACARA PENYULUHAN SENAM HAMIL

Pokok bahasan : Senam hamil

Sub pokok bahasan : Pen!ahuluan Senam Hamil Hari/ tanggal : Selasa $ Mei 20.0

(39)

1. Tujuan umum

Tu*uan umum !alam pen+uluhan ini a!alah setelah !ilakukan pen+uluhan ibu)ibu peserta kelas ibu hamil !usun "olok Tembelang, mengerti !an memahami tentang

senam ibu hamil% 2. Tujuan kusus

a% Memahami !e1inisi senam hamil b% Mengetahui tu*uan senam hamil

-% Mengetahui man1aat senam hamil !% Mengetahui s+arat mengikuti

e% Mengetahui aktu pelaksanaan senam hamil

1% Mengetahui tan!a !an ge*ala senam hamil harus !i hentikan g% Mengetahui kontara in!ikasi

h% Mengetahui tempat latihan senam B. Me!"e a% "eramah b% Tan+a *aab -% Diskusi C. Me"#a a% Sli!e sho b% ie1let $. Ke%#aan &en'u(u)an

(40)

a% De1inisi senam hamil b% Tu*uan senam hamil -% man1aat senam hamil !% s+arat mengikuti e% aktu pelaksanaan senam hamil

1% tan!a !an ge*ala senam hamil harus !i hentikan

g% kontara in!ikasi

memperhatikan

& Penutup .0 menit a% Tan+a 3aab b% 4ollo up -% 56aluasi !% Kesimpulan e% Memberi salam 'bu memperhatikan !an merespon E. E+a(uas#

(41)

LAMPIRAN MATERI SENAM HAMIL

A. $e;#n#s# Senam Ham#(

Senam hamil ialah suatu bentuk latihan guna memperkuat !an mempertahankan elastisitas otot)otot !in!ing perut, ligament)ligament, otot !asar panggul +ang berhubungan !engan proses persalinan 4K npa!, .99$8%

B. Tujuan Senam Ham#(

Mo-htar .99$8 membagi tu*uan !ari senam hamil men*a!i tu*uan se-ara umum !an khusus, tu*uan tersebut !i*abarkan sebagai berikut:

.% Tu*uan mum:

a% Melalui latihan senam hamil +ang teratur !apat !i*aga kon!isi otot)otot !an persen!ian +ang berperan !alam proses mekanisme persalinan%

b% Mempertinggi kesehatan 1isik !an psikis serta keper-a+aan pa!a !iri sen!iri !an penolong !alam mengha!api persalinan%

-% Membimbing anita menu*u suatu persalinan +ang 1isiologis% 2% Tu*uan Khusus:

(42)

a% Memperkuat !an mempertahankan elastisitas otot)otot !in!ing perut, otot)otot !asar panggul, ligamen !an *aringan serta 1asia +ang berperan !alam mekanisme persalinan%

b% Melonggarkan persen!ianpersen!ian +ang berhubungan !engan proses persalinan%

-% Membentuk sikap tubuh +ang prima, sehingga !apat membantu mengatasi keluhan)keluhan, letak *anin !an mengurangi sesak na1as%

!% Menguasai teknik)teknik perna1asan !alam persalinan% e% Dapat mengatur !iri kepa!a ketenangan%

C. Man;aa Senam Ham#(

5isenberg .99@8, membagi senam hamil men*a!i = tahap !imana setiap tahapn+a mempun+ai man1aat tersen!iri bagi ibu hamil% Tahap !an man1aat !ari senam hamil tersebut, +aitu:

.% Senam erobik

Merupakan akti6itas senam berirama, berulang !an -ukup melelahkan, !an gerakan +ang !isarankan untuk ibu hamil a!alah *alan)*alan%

Man1aat :

a% Meningkatkan kebutuhan oksigen !alam otot

b% Merangsang paru)paru !an *antung *uga kegiatan otot !an sen!i

-% Se-ara umum menghasilkan perubahan pa!a keseluruhan tubuh terutama kemampuan untuk memproses !an menggunakan oksigen%

!% Meningkatkan pere!aran !arah%

e% Meningkatkan kebugaran !un kekuatan otot% 1% Mere!akan sakit punggung !an sembelit g% Memperlan-ar persalinan%

h% Membakar kalori membuat ibu !apat lebih ban+ak makan makanan sehat8% i% Mengurangi keletihan%

(43)

*% Men*an*ikan bentuk tubuh +ang baik setelah melahirkan% 2% Kalistenik

atihan berupa gerakan)gerakan senam ringan berirama +ang !apat membugarkan !an mengembangkan otot)otot serta !apat memperbaiki bentuk postur tubuh%

Man1aat:

a% Mere!akan sakit punggung%

b% Meningkatkan kesiapan 1isik !an mental terutama mempersiapkan tubuh !alam mengha!api masa persalinan%

&% elaksasi

Merupakan latihan perna1asan !an pemusatan perhatian% atihan ini bisa !ikombinasikan !engan latihan kalistenik%

Man1aat:

a% Menenangkan pikiran !an tubuh%

b% Membantu ibu men+impan energi untuk ibu siap mengha!api persalinan% =% Kebugaran Panggul biasa !isebut latihan kegel8

Man1aat:

-% Menguatkan otot)otot 6agina !an sekitarn+a perineal8 sebagai persiapan untuk persalinan%

!% Mempersiapkan !iri baik 1isik maupun mental%

$. S'a,a Men%#ku# Senam Ham#(

!a beberapa s+arat +ang harus !iperhatikan oleh ibu hamil sebelum mengikuti senam hamil% Menurut Mo-htar .99$8, s+arat tersebut antara lain:

a% Telah !ilakukan pemeriksaan kesehatan !an kehamilan oleh !okter atau bi!an% b% atihan !ilakukan setelah kehamilan men-apai 22 minggu%

(44)

!% Sebaikn+a latihan !ilakukan !i rumah sakit atau klinik bersalin !ibaah pimpinan instruktur senam hamil%

E. *aku Pe(aksanaan Senam Ham#(

Senam hamil !ian*urkan !ilakukan ketika *anin !alam kan!ungan telah berusia lebih !ari & bulan, karena sebelum usia kan!ungan mengin*ak & bulan penlekatan *anin !i !alam uterus belum terlalu kuat% Hal ini !imaksu!kan untuk menghin!ari resiko abortus Kushartanti !kk, 200=8%

9. Tan"a "an Geja(a Senam Ham#( Ha,us $#)en#kan

Menurut Hening .9928, a!a beberapa tan!a !an ge*ala senam hamil harus !ihentikan, antara lain:

a% Timbul rasa n+eri, terutama n+eri !a!a, n+eri kepala !an n+eri pa!a persen!ian% b% Kontraksi rahim +ang lebih sering inter6al I20 menit8%

-% Per!arahan per6aginam, keluarn+a -airan ketuban% !% a1as pen!ek +ang berlebihan%

e% Den+ut *antung +ang meningkat J .=0 A/menit8% 1% Mual !an muntah +ang menetap%

g% Kesulitan *alan%

h% Pembengkakan +ang men+eluruh% i% kti1itas *anin +ang berkurang% G. K!n,a In"#kas# Senam Ham#(

!a beberapa kontra in!ikasi senam hamil +ang harus !iperhatikan, antara lain: .% Kontra 'n!ikasi bsolute atau Mutlak

(ila seorang anita hamil mempun+ai pen+akit *antung, pen+akit paru, ser6iks inkompeten, kehamilan kembar, ria+at per!arahan, per6aginam pa!a trimester '' !an ''', kelainan letak plasenta, seperti plasenta pre6ia, preeklamsi maupun hipertensi%

(45)

(ila seorang ibu hamil men!erita anemia berat, irama *antung ti!ak teratur, paru bron-hitis kronis, ria+at DM, obesitas, terlalu kurus, pen+akit !engan ria+at

operasi tulang ortope!i, !an perokok berat% &% Segera menghentikan senam hamil

(ila ter*a!i ge*ala per!arahan per6aginam, sesak saat senam, sakit kepala, n+eri !a!a, n+eri otot, ge*ala kelahiran premature, penurunan gerakan ba+i intra uterin !i #i+ono, 200=8%

H%Tem&a $an La#)an Senam Ham#(

Dalam melakukan senam hamil menurut Hening .9928 memerlukan tempat untuk melakukan latihan tersebut, a!apun s+arat !ari tempat senam hamil tersebut a!alah:

a% uangan -ukup luas, u!ara segar, terang !an bersih%

b% antai !itutup karpet supa+a aman, ti!ak lembab !an -ukup hangat%

-% Din!ing ruangan !alam !ilapis -ermin se-ukupn+a agar membantu ibu untuk konsentrasi !an memberi kesempatan untuk mengkoreksi gerakann+a sen!ini%

!% lat !an perkakas !i !alam ruangan !ipilih +ang berarna mu!a untuk memberi suasana tenang%

(46)

$A9TAR HA$IR KELAS IBU HAMIL $USUN COLOK TEMBELANG TAHUN 2??@

PERTEMUAN KE I

NO NAMA TAN$ATANGAN

.% 2% &% =% ?% @% 7% $% 9% .0% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%

(47)

$ESA COLOK TEMBELANG TAHUN 2??@ PERTEMUAN KE II

NO NAMA TAN$ATANGAN

.% 2% &% =% ?% @% 7% $% 9% .0% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%

$A9TAR HA$IR KELAS IBU HAMIL $ESA COLOK TEMBELANG TAHUN 2??@

PERTEMUAN KE III

NO NAMA TAN$ATANGAN

.% 2% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%