By Daniel Flipo < Daniel.Flipo@univ- lille1.fr>
PDF bir hiper-metin doküman formatıdır. Bir web sayfasındaki gibi, altı çizili görünen bazı kelimeler hiper-bağlantı olarak işaretlenmişlerdir, o dok- ümanda ve hatta başka bir dokümandaki bir yere bağlantıları vardır. Böyle bir hiper-bağlantı üzerini tıklarsanız, sizi bağlantının varacağı yere götürür.
LATEX bağlamında konuşacak olursak, \ref ve \pagerefkomutlarının geç- tiği her yer hiper-bağlantı demektir. Keza, İçindekiler tablosu, Dizin gibi benzer yapılar da birer hiper-bağlantı yerleridir.
Günümüzde web sayfaları çoğunlukla HTML (HyperText Markup Lan- guage) dilinde yazılmışlardır. Bilimsel doküman yazımında bu formatın iki önemli sorunu vardır:
4.7 PDF Formatında Doküman Çıkarmak 71
1. HTML dokümanlarında matematik formülleri yazmak zordur. Bu iş için bir standardın var olmasına rağmen, çoğu gezdirici programlar bunu ya desteklemezler, yahut da gerekli yazıtiplerini bulundurmazlar.
2. HTML dokümanlarını yazıcıda bastırdığınızda, sonuçlar her sisteme veya gezdiriciye göre değişir. Bunların kalitesi, LATEX ortamında alış- tığımız düzeyin çok altındadır.
LATEX dokümanlarını HTML formatına çevirmek üzere pekçok kişi prog- ram yazmaya girişti. Bazıları LATEX girdi dosyasından internet ortamında okunabilecek kalitede HTML dosyası yapmayı başardılar. Fakat, hepsi de kuralları kıyısından köşesinden çiğneyerek bunu yapabildiler. Nitekim, bi- raz karmaşık LATEX komutları veya paketler işin içine girdiğinde, hepsinde sorunlar çıktı. Dokümanlarının dizgi kalitesini internet ortamında korumak isteyen yazarlar, sonunda PDF(Portable Document Format)formatında ka- rar kıldılar. Bu formatta hem doküman dizgisi korunabiliyor, hem de hiper- metin bağlantılarında gezinebiliyordu. Günümüzdeki gezdirici programların tümünde, PDF dokümanlarını doğrudan gösterebilen ilave aracılar (plug-in) bulunmaktadır.
Her işletim sisteminde DVİ ve PS formatındaki dokümanları önizleme programları olduğu gibi, PDF dokümanlarını görebilmek için Acrobat Re- ader ve Xpdf gibi programlar da yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu yüzden, dokümanınızın PDF formatında bir kopyasını çıkarabilirseniz, daha geniş bir okuyucu kitlesine hitap etmiş olursunuz.
Bilgisayarınızdaki LATEX kurulumuyla gelen bazı programlar kullanarak, PDF formatında doküman elde etmek için 3 farklı yol izleyebilirsiniz:
1. pdf LATEX programı girdi dosyanızdan doğrudan PDF dokümanı çı- karır. Bunun için, girdi dosyanızı LATEX ile derlemek yerine,
pdflatex dosyaadı.tex
komutuyla pdfLATEX’ten geçirmeniz yeterlidir. Bu işlem sırasında, do- kümanınızdaki hiper-metin bağlantıları da PDF dokümanına aynen aktarılır. Klavyeden komut girmeyi kaldıran bazı grafik arabirimler- inde bu iş için özel bir tuş bulabilirsiniz.
Bu, işin kolay tarafı. Şimdi zor tarafına gelelim:PostScriptformatın- daki grafikleri PdfLATEX kabul etmez. Sadece.png,.pdf,.jpgve.mps formatında grafikleri alabilir. Bu sorunu aşmanın basit yolu,epstopdf programını kullanarak EPS grafik dosyalarınızı PDF formatına çevir- mektir. Bu durumda, sabit diskinizde aynı grafiği iki farklı formatta saklamanız gerekir.
2. DVIPS ve EPSTOPDFprogramlarını birlikte kullanarak PDF do- kümanı çıkarabilirsiniz. Bunun için, önce .dvi uzantılı dosyanızdan
DVIPS programıyla bir.psdosyası elde etmek üzere şu komutu girer- siniz:
dvips -o dosyaadı.ps dosyaadı.dvi
Burada,-oparametresi, yazıcıya göndermeyip sabit diskte.psuzantılı bir dosyaya yazmasını söyler. Sonra, bu .ps dosyasını EPSTOPDF programına şu komutla gönderirsiniz:
epstopdf dosyaadı.ps
ve sabit diskte.pdf uzantılı doküman elde etmiş olursunuz.
Bu yöntemin sorunu ise, hiper-metin bağlantılarını yoketmesidir.
3. DVIPDFM programı, yukardaki iki yöntemin sorunlarını ortadan kaldıran en elverişli yoldur. Bu program.dvi uzantılı dosya üzerinde çalışır. Bu da bir avantajdır, zira elinizde .tex uzantılı LATEX girdi dosyası bulunmuyor olabilir, veya başkaları size sadece .dvi uzantılı bir dosya göndermiş olabilir. Programı çalıştırmak için, şu komutu girersiniz:
dvipdfm dosyaadı.dvi
Böylece, sabit diskte PDF dokümanı oluşur. Bu yöntemle, hemPostSc- ript formatında grafikleri ve hem de hiper-bağlantıları olduğu gibi korumuş olursunuz.
Bölüm 5
Grafik Çizimleri
Pekçok kişi LATEX’i metin yazmakta kullanır. Oysa, LATEX’in, sınırlı olanaklarla da olsa, verilen komutlarla grafik çizme yeteneği de vardır. Bu yetenek ilave paketlerle daha da genişletilmiştir. Bu bölümde grafik çiziminin temellerini an- latacağız.
5.1 Genel Bakış
LATEX içinde grafik çizimi picture (resim) ortamında yapılır. Bu ortamın ayrıntılı bir açıklamasıLATEX Manual [1]de bulunur. Bu ortamda, bir yandan doğru parçalarının eğimi, çemberlerin yarıçapları, . . . için katı kısıtlamalar gelir. Diğer yandan da,pictureortamıyla birlikte yeni komutlar girer (\put,
\qbezier, . . . ). Çember, elips veya zincir gibi çok sık kullanılan bazı eğriler kuadratik Bézier eğrileriyle yaklaşık olarak çizilebilirler. Buna ek olarak, Java türü bir programlama diliyle\qbezierblokları oluşturulursa,picture ortamı çok daha güçlü olur.
LATEX’te çizimleri doğrudan programlamak çok kısıtlı ve yorucu olsa da, bunu yapmak için bazı sebepler yine de vardır. Böyle yazılan dokümanlar sabit diskte daha az yer kaplar ve yanlarında diğer grafik dosyaları taşımaya gerek bırakmazlar.
The LATEX Companion [3]’da açıklanan epic,eepicveya pstricksgibi pa- ketler picture ortamının zorluklarını giderip LATEX’in grafik gücünü art- ırmayı hedeflemişlerdir. İlk iki paket kolaylık sağlarken, pstricks paketinin kendipspictureortamı vardır. Bu ortamPostScriptdilinin avantajlarını kullanır. Özel bazı çizimler için de ayrı paketler yazılmıştır. Bunlardan biri, bölüm sonunda anlatacağımız XY-pic paketidir.
Fakat, LATEX’in en güçlü grafik aracı şüphesizMetaPostprogramıdır. Do- nald E. Knuth’un METAFONT programının ikizi olan bu program, METAFONT programlama dilinin tüm inceliklerini kullanarak en zor işleri yapabilir. So- nuçları bitmap olarak üretenMETAFONT’un tersine,MetaPostprogramıPostSc- riptformatında grafik ürettiği için, sonuçlar doğrudan LATEX girdi dosyasına
konulabilir. Giriş düzeyinde MetaPost öğreten A User’s Manual for Meta- Post [15] elkitabına, veya [17] no.lu kaynağa bakabilirsiniz.
LATEX ve TEX için grafik (ve yazıtipi) stratejilerinin ayrıntılı bir öğretisini TEX Unbound [16]kitabından okuyabilirsiniz.