Inovasi Pariwisata Syariah di Indonesia:
Analisis Fatwa MUI No. 108/MUI- DSN/X/2016
Fahrur Ulum*
ȱȱȱǻǼȱȱȱ¢
DZȱȓǯ
Abstract
7KLV VWXG\ DQVZHUV WKH SUREOHP RI VKDULD WRXULVP LQQRYDWLRQ LQ ,QGRQHVLDZKLFKLVFDUULHGRXWZLWKUHIHUHQFHWR)DWZD08,1R08, '61;DERXW*XLGHOLQHVIRU2UJDQL]LQJ6KDULD%DVHG7RXULVP7KH XVHGPHWKRGLVGHVFULSWLYHTXDOLWDWLYH5HVHDUFKUHVXOWVVKRZWKDW)DWZD08, 1R08,'61;KDVUHJXODWHGPRVWDVSHFWVRI VKDULDWRXULVPLQ ,QGRQHVLD+RZHYHUWKHUHDUHVHYHUDODVSHFWVWKDWKDYHQRWEHHQUHJXODWHGLQ PRUHGHWDLOVXFKDVWKHLVVXHRI VKDULDWRXULVPSURPRWLRQSUHYHQWLRQRI FKLOG VH[XDOH[SORLWDWLRQDQGFRPPXQLW\HFRQRPLFHPSRZHUPHQWLQVKDULDWRXULVP 6KDULDWRXULVPLQQRYDWLRQRSSRUWXQLWLHVDUHVWLOORSHQWRWKHLVVXHRI FUHDWLYH LQGXVWULHVVKDULDWUDQVSRUWDWLRQVKDULDWRXULVPHGXFDWLRQLQVWLWXWLRQVKDODOORJRV DQGVKDULDORJRVDQGSURGXFWPDQDJHPHQWDQGVKDULDWRXULVWDWWUDFWLRQFDSDFLW\
,QQRYDWLRQLQVKDULDWRXULVPLQ,QGRQHVLDFDQEHFDUULHGRXWFRQVWDQWO\ZLWK UHIHUHQFHWR)DWZD08,1R08,'61;EHFDXVHWKHIDWZDLVWKH JXLGHOLQHVIRULPSOHPHQWLQJVKDULDWRXULVPLQ,QGRQHVLD,WLVKRSHGIURPWKH JRYHUQPHQWWRLVVXHWKHUHJXODWLRQVWKDWVXSSRUWWKHLPSOHPHQWDWLRQRI )DWZD 08,1R08,'61;)RUVKDULDWRXULVPEXVLQHVVHVWKH\VKRXOG FRQWLQXHWRLQQRYDWHDQGFRQWLQXHWRSD\DWWHQWLRQWRWKHYDULRXVUHJXODWLRQV FRQWDLQHGLQWKHIDWZDHVSHFLDOO\RQWKHFRQWUDFWVWKDWKDYHEHHQHVWDEOLVKHGLQ YDULRXVDFWLYLWLHVLQLPSOHPHQWLQJWKHVKDULDWRXULVPEXVLQHVV
Keywords: ,QQRYDWLRQ2SSRUWXQLW\6KDULD7RXULVP)DWZD08,5HJXODWLRQ
ȱȱ¢ȂȱȱǰȱȱȱȱǻǼȱȱȱ
¢ǯȱǯȱȱȱǯŗŗŝǰȱǰȱǰȱ¢ǯȱǯȱǻƸŜŘřŗǼȱŞŚŗŖŘşŞǯ
Abstrak
3HQHOLWLDQLQLPHQMDZDESHUPDVDODKDQWHQWDQJLQRYDVLSDULZLVDWDV\DULDK GL,QGRQHVLD\DQJGLODNXNDQGHQJDQPHUXMXNSDGD)DWZD08,1R08, '61;WHQWDQJ3HGRPDQ3HQ\HOHQJJDUDDQ3DULZLVDWD%HUGDVDUNDQ3ULQVLS 6\DULDK0HWRGH\DQJGLJXQDNDQDGDODKGHVNULSWLINXDOLWDWLIMHQLVOLWHUDWXUH+DVLO UHVHDUFKPHQXQMXNNDQEDKZD)DWZD08,1R08,'61;WHODK PHQJDWXUVHEDJLDQEHVDUDVSHNSDULZLVDWDV\DULDKGL,QGRQHVLD1DPXQDGD EHEHUDSDDVSHN\DQJEHOXPGLDWXUVHFDUDOHELKGHWDLOPLVDOQ\DSHUVRDODQSURPRVL SDULZLVDWD V\DULDK SHQFHJDKDQ HNVSORLWDVL VHNVXDO DQDN GDQ SHPEHUGD\DDQ HNRQRPLPDV\DUDNDWSDGDSDULZLVDWDV\DULDK3HOXDQJLQRYDVLSDULZLVDWDV\DULDK PDVLKWHUEXNDSDGDSHUVRDODQ LQGXVWULNUHDWLIWUDQVSRUWDVLV\DULDKOHPEDJD SHQGLGLNDQSDULZLVDWDV\DULDKORJRKDODOGDQORJRV\DULDKVHUWDPDQDJHPHQ SURGXNGDQNDSDVLWDVGD\DWDULNZLVDWDV\DULDK,QRYDVLSDULZLVDWDV\DULDKGL ,QGRQHVLDGDSDWGLODNXNDQGHQJDQWHWDSPHUXMXNSDGD)DWZD08,1R08, '61;NDUHQDIDWZDWHUVHEXWPHUXSDNDQUDPEXUDPEXSHQ\HOHQJJDUDDQ SDULZLVDWDV\DULDKGL,QGRQHVLD3HPHULQWDKGLKDUDSNDQPHQJHOXDUNDQSHUDWXUDQ
\DQJPDPSXPHQXQMDQJLPSOHPHQWDVLIDWZD08,1R08,'61;
%DJL SHODNX ELVQLV SDULZLVDWD V\DULDK KHQGDNQ\D WHUXV EHULQRYDVL GDQ WHWDS PHPSHUKDWLNDQ EHUEDJDL SHUDWXDQ \DQJ DGD GDODP IDWZD WHUVHEXW WHUXWDPD SDGDDNDG\DQJWHODKGLWHWDSNDQGDODPEHUEDJDLDNWLYLWDVSHODNVDQDDQELVQLV SDULZLVDWDV\DULDK
Kata Kunci: ,QRYDVL3HOXDQJ3DULZLVDWD6\DULDK)DWZD08,5HJXODVL
Pendahuluan
ȱ¢ȱȱȱlifestyleǰȱȱȱ¢ȱȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ǯȱ ¢ȱ
ǰȱȱ¢ȱȱȱȱ ¢ȱ
ȱȱ ȱȱ¢ȱ ȱȱȱǰȱȱ
ȱȱǰȱǰȱȱǯ1ȱȱȱȱ
1ȱȱȱǰȱ¢ȱȱȱ ȱ¢ȱȱ
ȱǯȱȱǰȱ ȱ¢ȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱ¢ȱȱȱǯȱȬȱ¢ȱ ¢ȱ
ȱȱȱ¢ȱȱȱǰȱǰȱǰȱȱȱȱ
¢ǰȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱǯȱ¢ȱDZȱǯǯȱ
ǰȱȃȱȱȱȱȱȱ¢ȄǰȱTourism Managementǰȱ
ȱŘŚȱǻŘŖŖřǼDZȱŚŚŝȬŚśŜǯ
ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ǯȱ ȱ ȱ ¢ȱ
ȱȱȱǰȱȱǰȱȱ ȱȱǰȱ
ȱ ŗǰŜȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ŘŖŗŖǯȱ ȱ ȱ ȱ
ȱǰȱȱȱȱȱŘŖśŖȱȱȱŘǰŞȱ
ǯ2
ȱȱ¢ȱȱȱȱȱȱ
ȱȱŘŖŗŚȱȱȱ ȱȱȱǞȱŗŚśȱǰȱ
ȱŗŖŞȱȱȱȱ¢ȱȱŗŖȱȱ
ȱȱȱ ǯȱȱȱȱŘŖŘŖȱǰȱ
ȱ ȱȱȱȱȱŗśŖȱȱ ǰȱ
ȱŗŗȱȱȱȱȱȱȱȱ ŘŖŖȱǯ3
ȱ ȱ¢ȱȱ¢ȱȱȱȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ǯ4ȱ ȱ ȱ
ȱ¢ȱȱǰȱ¢ǰȱǰȱȱǯȱ
ȱȱ ȱȱ¢ȱȱǰȱȱ
ȱȱȱǯȱȱȱ ȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱ ȱȱȱ ȱ
ǯȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ
¢ȱ ȱ ǯȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ
ȱ¢ǰȱ¢ȱȱȱȱȱ
ȱǰȱȱȱȱȱȱȱǯȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ȱ ȱ ǯȱ ȱ ȱ ȱ ¢ǰȱ
ȱȱ¢ȱȱȱ ȱȱ¢ȱȱ
ȱȱǯ
ȱ ¢ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱȱȱȱǯȱȱ ȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱȬȱ
ȱȱȱȱȱ¢ȱ ȱ
¢ǯȱȱȱǰȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȱ ȱ¢ȱǰȱ¢ȱ ȱȱǯȱ
2ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȃȱ ȱ ȱ ȱ DZȱ ȱ ȱ ǰȱ ŘŖŗŖȮŘŖśŖȄǯȱ DZȦȦ ǯ ǯȦŘŖŗśȦŖŚȦŖŘȦȬ
ȬŘŖŗŖȬŘŖśŖȦȱȱŗȱȱŘŖŗŞǯ
3ȱȱǭȱǰȱGlobal Muslim Travel Index 2015ǰȱȱŘŖŗśǰȱŚǯ
4ȱȱȱȱȱȱ¢ȱ¢ȱ¢ȱ ȱ ȱ¢ȱ
ȱȱȱ ȱǰȱ¢ȱ ȱ¢ȱȱȱȬȱ¢ȱǯȱ
DZȱ¢ȱ¢ǰȱProspek Bisnis Pariwisata SyariahǰȱǻDZȱǰȱŘŖŗŘǼǰȱřřǯ
ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱ¢ȱ ȱ
ȱȱ¢ǯ5
ȱ¢¢ȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ ȱ¢ǰȱȱȱȱȱ¢ȱȱ¢ȱ
ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ¢ȱ
¢ȱȱȱȱǰȱȱȱȱ ȱȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱȱ ȱȱ¢ȱȱ ȱ¢ȱȱǯȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ ȱ¢ǰȱȱȱȱȱȱ political willȱ ǰȱ ¢ǰȱ ȱ ȱ Ȭȱ
¢ǰȱȱ¢ȱ¢ȱȱ¢ǯȱȱ
ǰȱȱȱȱȱȱȱ ȱ¢ȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ ȱ ǰȱ¢ȱ ȱȱǯȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱ
¢ȱ ȱȱȱ¢ǯ
ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ ȱȱǯȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱȱ
ȱ ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ¢ǵȱ¢ǰȱȱȱ ȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ ȱȱǯȱ ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜǵ
Regulasi Pariwisata Syariah dan Fatwa MUI No. 108/MUI-DSN/X/2016
ȱȱȱ¢ȱȱȱ ȱ
ȱȱȱǰȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ¢ǯȱȱȱ ȱ¢ȱadalah:
ǯȱ ȱȱ ȱȱȱȱȱ
ȱȱŘȱȱŘŖŗŚȱȱȱ¢-
ȱȱȱ¢ǯ
ǯȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ǯŚŖȦǯŖŖŗȦȦŘŖŗŞȱȱȱȱȱȱ
ȱȱ ȱȱȱǯ
ȱ ȱ ȱ ǯȱ ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱ ¢ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱȱǰȱ
ȱǰȱȱȱ¢ȱ ȱ¢ǰȱ
5ȱ ȱ¢ȱȱǰȱȃ ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ
ȱǯȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȄǰȱȱ ȱȱȱȱȱȱȱ
ĴDZȦȦǯǯȦęȦȦŖ¡Ȭ¢£ŖŖ ŘȦ ǯ
ȱȱȱȱȱǰȱȱȱȱ¢ǰȱ
ȱȱ ǰȱȱ ǰȱǰȱsauna dan massageǰȱ
ȱȱȱȱȱ ȱ¢ǯ
ȱȱǯȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱ¢ȱȱ¢ȱ
ȱ¢ȱȱǯȱȱȱȱȱȱ
ȱ Dzȱ Ǽȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ǰȱ ǰȱ ǰȱ ȱ ǰȱ Ǽȱ
ȱȱȱǰȱȱȱȱ
ȱǯ
ȱȱȱ¢ȱȱȱ ȱȱǯȱ ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱ¢ȱ ȱ
ȱȱ¢6ȱȱDzȱ
ŗǯȱ ȱȱȱȱǰȱȱǰȱ
ǰȱȱȱȱ¢ȱ ȱ¢-
ǯȱ
Řǯȱ ȱȱȱ¢ȱȱȱȱ¢-
ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ¢ȱȱȱ ȱ¢ȱǯ řǯȱ ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ£ȱȱǰȱ
ȱȱȱȱǯ Śǯȱ ¢ȱȱǯ
śǯȱ ȱȱęǰȱǰȱ£ǰȱȱȱ
Ŝǯȱ ȱȱ¢ȱȱǯ
6ȱȱ ȱȱǯȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱ¢ȱ
ȱȱȱ¢ǰȱȱ ȱȱȱ¢ȱ ȱ¢ȱDzȱǼȱȱȱ¢ǰȱǰȱǰȱ£Ȧ
ǰȱȱǰȱǼȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱǯȱ¢ȱȱ ȱȱȱȱȱȬȱ
¢ȱȱȱȬȱȱ¢ȱȱȱȱȬȱȱ¢ȱ
ȱȱ¢ȱ ȱ¢ǯȱȱȱȬȱ¢ȱȱ adalah akad ju’âlahǰȱǰȱȱȱwakâlah bi al-ujrahǯȱȱȱ ȱȱ
ȱȱ ȱ¢ȱȱȱǯȱȱȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱ ȱȱȱȱȱju’âlahǯȱ¢ȱȱ
ȱ ȱȱȱ ȱȱǯȱȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱ ȱȱȱǰȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ ȱ¢ȱȱȱȱȱwakâlah bi al-ujrahǰȱȱȱ ȱȱȱȱȱǯȱȱǰȱȱȱ¢ȱ
ȱ ǰȱ¢ȱȱǰȱȱȱȱ ǰȱ ȱ ȱ Ȭȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ Ȭȱ ȱ ȱ
Ȭȱ¢ȱǯ
ŝǯȱȱȱȱȱrefreshingȱȱȱ-
ȱȱȱǯ
Şǯȱ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ȱ¢ȱęȱ¢ǰȱȱǰȱǰȱ
ǰȱȱ¢ǯ
şǯȱ¢ȱȱȱȱ¢ȱȱǻǼǰȱ
ȱȱ¢ ȱȱ ȱȱȱ
¢ȱȱȱ¢ǯȱȱ¢ȱȱ
ȱ¢ȱȱȱ¢ǯȱȱǰȱ massageǰȱȱǰȱȱȱȬȱ¢ȱ¢ȱ
ȱȬǰȱȱȱȱ ȱ¢ȱ
¢ȱȱ ǯȱ
Ȭȱȱȱ ȱȱȱȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱȬȱȱ ȱȱ ȱȱ refreshingǰȱȱȱǰȱȱǰȱȱ
ȱȱ¢ȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȱȱǯ
Potret Pariwisata Syariah di Indonesia
ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ǰȱ¢ȱȬȱȱȱȱȱ£ǯȱ
ȱ¢ȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱǯ
ȱ¢ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ
ȱȱȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱȱȱ ǯȱ
ȱȱȱȱǰȱȱȱǰȱȱȱ
ȱȱ ȱȱȱȱ ȱ¢ǰȱ¢ȱ ŚŞƖȱȱȱ¢ȱǯȱȱȱȱǰȱŜŞƖȱ
ȱȱ ȱ ȱ¢ȱȱȱ
¢ȱȱȱ¢ǯȱ¢ȱȱȱǰȱ ŜŖƖȱȱȱ ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ
¢ȱǯ7
7ȱ ȱ ¢ȱǰȱ ǰȱ ȃȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱȱȱȱ ȱȱȱ¢ȄǯȱArtikelǯȱȱȱ
ĴDZȦȦǯǯǯȦŚśŞŘŞȦŗȦǯǯ
ȱǰȱ¢ȱ ȱ¢ȱȱȱ
ȱȱȱǰȱ¢ȱȱ£ȱȱȱ
¢ȱ¢ȱǯȱȱȱǰȱȱȱȱ
ȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱǯȱ
ȱȱȱȱǰȱȱȱȱȱ
¢ȱȱȱȱȱ ȱȱǯȱȱ
ȱȱǰȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȱȱęǯ8
ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ¢ȱ ȱ¢ǰȱ¢ȱȱȱȱ
ȱǻǼǯȱȱȱ¢ȱǰȱȱȱȱ
ȱȱȱȱ ȱȱȱȱȱ
ȱǯȱ¢ȱȱȱǰȱȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȬȱȱȱ
¢ȱȱǯ
ȱ ȱ ȱ ¢ ǯȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ¢ȱȱȱ¢ȱ¢ȱǰȱȱ ȱ
¢ ȱȱȱȱ ȱȱȱ ȃ¢Ȅǰȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱȱȱǰȱ ǰȱȱǰȱȱǰȱȱȱǰȱ
ȱ¢ȱȱ ǰȱȱǰȱȱȱȱ
ȱǰȱȱȱȱǰȱȱǰȱ
ȱȱȱȱ¢ǯ9
ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱ¢ȱȱȱ
ȱǰȱȱȱ ȱȱ¢ȱȱȱǯȱ
8ȱȱ ǰȱȱȱȱȱȱ ȱ
¢ȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ ȱ¢ȱȱ
ȱȱȱȱȱǰȱ¢DZȱǼȱ¢ȱȱ ȱ
ȱȱȱȱǰȱǼȱȱȱȱȱȱǰȱǼȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱǰȱǼȱȱȱ
ȱȱȬȱǰȱǼȱȱȱȱȱȱ
¢ȱǰȱǼȱ¢ȱȱȱȱȱȱǰȱǼȱ
ȱȬȱȱȱǰȱȱǼȱȱȱȬȱ
¢ȱȱȱȱȱǯȱDZȱǯȱ ǰȱǰȱȃȱȱ
ȱȱȱȱ ȄǰȱJournal of Economics, Business and Managementǰȱȱ ǰȱŝǰȱǻŘŖŗśǼDZȱŘŝŝȬŘŝşǯ
9ȱ ¢ȱ ¢ȱ ǰȱ ȃ¢ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱȱ¢ȱǻȱǼȱȱȱȱ¢ ȄǰȱProsiding Seminar dan Call For Paperǰȱȱȱȱȱȱȱȱ¢ȱ
ǰȱŘŖȬŘŗȱȱŘŖŗŝǯ
ȱȱ¢ȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
¢ȱǯȱȱȱȱ¢ȱȱǰȱȱ
¢ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ǰȱ ȱ
ȱȱȱȱ¢ȱȱȱȱȱȱ
¢ȱ ȱ £ǰȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱǯȱ
Promosi Pariwisata Syariah di Indonesia
ȱȱȱȱ ȱȱ¢ȱȱ ȱ
ȱȱȱȱǯȱ¢ȱȱ ȱȱȱ
ȱȱ ȱȱȱȱȱȱȱ
ǯȱȱ ȱȱ¢ȱȱȱȱȱ ǻoutboundǼȱȱŘŖŗŜȱȱŞǰŚȱȱ ǰȱȱȱȱ
ȱȱȱȱȱǞȱşǰşȱǯȱȱǰȱȱ
ȱȱȱȱȱȱȱǻǼȱȱȱ
ȱȱȱȱȱ ȱȱȱ
ǯ10
ȱǰȱ¢ȱȱ¢ȱȱȱ
ȱȱ ȱȱǰȱ¢ȱȱ ȱǰȱ
¢ȱȱȱȱȱ ȱ ȱȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱǻ11
ȱǼȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȱȱȱǯȱ
ȱȱȱ ȱ¢ǰȱȱȱ
ȱȱǰȱȱȱǰȱǰȱǰȱȱ
ȱȱǯȱȱȱȱǻĴǰȱǰȱǰȱ ActionǼ12ǰȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ
10ȱȱǰȱȃȱDZȱȱȱȱȱ
ȱȱȄǰȱĴDZȦȦǯǯȦȦŘŖŗŞŖŝŘŚȦŗŘȦŞŘŖŖŖřȦ
Ȭ ȬȬȬȬȬ ȬȬǯ
ȱŗȱȱŘŖŗŞǯ
11ȱȱȱǻe-marketingǼȱȱȱȱȬȱ
ȱȱȱȱȱǰȱȱȱȱǯȱȱ marketingǰȱȱǰȱȱȱǰȱȱǰȱȱȱ
ȱǯȱE-marketingȱȱȱȱȱȱǯȱȱ
ȱȬȱǰȱȱȱȱȱȱȱǰȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱǯȱ¢ȱȱȱȱȱȱǰȱȃȱ
ȱȱ ȱȱȱȬȱȱȱȄǰȱJurnal Penelitian dan Karya Ilmiah Lembaga Penelitian Universitas TrisaktiȱǰȱǯȱřǰȱǯȱŘǰȱȱŘŖŗŞǯ
12ȱȱȱȱȱȱȱȱǯȱȱ ǰȱȱȱ
ǰȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ
ǰȱȱȱǯȱȱȱȱǰȱ
ȱ ȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱ
ȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱǯȱ
ȱ ȱ ȱ ǻDestination, Origin, TimeǼǰȱ ȱ
ȱǰȱ¢ȱȱȱ ȱǻoriginǼǰȱȱ
ȱ ȱ¢ȱȱȱ ȱǻtimeǼǯ13ȱȱ
ȱȱȱǻBranding, Advertising, SellingǼǰȱȱ ȱ
¢ȱȱȱbrandingȱǻǼ ȱȱ
¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ȱ¢ȱȱ¢ǯȱ¢ȱȱȱȱ
ȱȱȱ¢ȱȱȱȱ
ȱ¢ǯȱȱȱȱǰȱȱȱȱȱ
¢ȱǯ
ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ
ȱǯȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
ęȱȱǯȱȱȱ¢ȱȱȱȱ¢ȱ
ȱȱȱȱ¢ȱȱ¢ȱȱǯȱ
ȱȱȱȱȱǰȱȱȱȱȱ
ȱȱǯȱȱȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱǰȱ
ȱȱȱȬȱ¢ȱ ȱ
ȱ ȱ¢ǯ
Kebutuhan dan Upaya Inovatif Pariwisata Syariah di Indonesia
ȱ¢ȱ ȱ¢ȱȱǰȱȱ
ȱ ¢Ȭ¢ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ǯȱȱȱȱȱ ȱ ǰȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
advertisingȱȱȱȱȱȱŗŞşşǯȱ¢ȱȱȱȱȱ
Ĵǰȱȃȱȱȱȱ ȱȱȱȄǯȱĴDZȦȦ ǯǯȦȬ to-know-and-use-aida-39273ǯȱȱŘȱȱŘŖŗŞǯ
13ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ǰȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ ȱȱȱȬȱDZȱȱǻDestination, Origin, TimeǼǰȱȱ ǻBranding, Advertising, SellingǼǰȱȱȱǻPaid, Owned, Social, EndorserǼǯȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱ¢ǰȱȃȱȱȱ ȱȱ
ȱ ȱȄǰȱConference on Management and Behavioral StudiesUniversitas TarumanagaraǰȱǻDZȱŘŝȱȱŘŖŗŜǼǯ
ȱȱȱǯȱȱȱȱǰȱ
ȱȱȱȱǰȱȱ
ȱǰȱȱȱǰȱȱȱ
ǰȱȱȱȱǰȱȱȱ
ȱȱȱȱȱǯ14
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ
¢ȱ ȱȱ ȱȱȱȱ
ȱǰȱȱȱȱȱȱȱ
ȬȱȱȬȱȱȱȱ
ǰȱȱ¢ǰȱǰȱȱȱȱ
ȱȱȱǰȱ¢ȱȱ¢ǰȱȱ
ȱ ǰȱ ȱ ¢ǰȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ ȱȱǯ15
ȱǰȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱ ȱ¢ȱȱȱȱȱȬȱ
ǯȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ Ȭȱ ȱ
ȱ¢ǯȱȱȱǰȱȱȱȱȱ
ȱȱǯȱ
¢ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ǰȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ Ȭȱ
ȱȱȱȱǯȱȱȱȱȱ
ǰȱǰȱȱȱ¢ȱȱȱȱȱ
¢ȱȱȱȱ¢ȱȱ¢ȱȱȱȱ
ȱ ǰȱ ȱ ȱ ǯȱ ȱ
ȱȱȱ¢ȱȱȱ ȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱ ǯȱ
ȱ ȱ ǻtourism experiencesǼȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
Ȭȱȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱȱǰȱȱȱȱȱȱȱȱ
¢ȱȱǯȱȱȱȱȱȱȬȱ dan brandingȱ¢ȱǯ16
14ȱ ȱ ȱ ȱȱ ǰȱ ȃȱ ȱ DZȱȱ
ȱȱȱȱȱȱ£ȄǰȱAustralian Journal of Basic and Applied SciencesǰȱǯȱŞȱǯȱŘřǰȱǻŘŖŗŚǼDZȱŘŞŜȬŘşŖǯ
15ȱ¢ǰȱȃȱȱ ȱȱȄǰȱJurnal Liquidityǰȱ
ȱŗȱȱŘǰȱǻŘŖŗŘǼDZȱŗśřȬŗśŞǯ
16ȱ¢ȱǰȱȃȱȱȱ ȱȱȱȱȱ
Konsep dan Peluang Inovasi Pariwisata Syariah
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱǰȱǰȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ǯȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱ¢ȱȱǰȱȱȱ
¢ȱȱ ȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱ ȱȱȱȱȬȱȱȬȱ
ȱȱǯȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱ
ȱȱȱȱȱȱęęȱȱ ǯȱ
ȱȱȱǰȱȱȱȱ ȱ
¢ȱȱȱ ȱȱȱǰȱęǰȱȱ
¢ȱǯȱȱȱ¢ȱȱȱ¢ȱȱ
ȱ ¢ǯȱ ȱ ȱ Ȭȱ
ęȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱ
ǯȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱǯȱ
ȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱ
¢ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ ǰȱ ǰȱ ȱ
ęǰȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ
ȱ ȱ ȱ ¢ǯȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ¢ǯȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ ȱ¢ǯȱ
¢ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ¢ǰȱ
ǰȱǰȱȱ¢ǯȱȱȱȱȱ
¢ȱǰȱȱȱȱȱȱ ȱ
¢ȱȱǰȱȱȱȱȱȱ
ȱ¢ȱȱǯ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ ȱ ȱȱŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱȱȱ¢ȱ
ȱȱ¢ǰȱȱ¢ȱȱȱ
ȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱǯȱ
ȄǰȱĴDZȦȦǯǯȦȦŘŖŗŞȦŖŗȦŗŚȦŖŞśŜŚŚŖŘŜȦȬȬ
ȬȬȬȬȬ ǯȱȱŗȱȱŘŖŗŞǯ
ȱȱȱȱ¢ȱȱȱȱ
ȱȱ¢ȱȱȱǭȱ
ȱȁȁ ȱȱȱ¡ȱŘŖŗŝȄǰȱȱȱȱȱ
ȱ ȱ ŘŖŗŝȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ǻǼȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ¢ǯ17
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ǯȱ ȱ
ȱȱȱȱ¢ǰȱǰȱȱǰȱ
ǰȱ ȱǰȱ ȱǰȱȱȱǯȱǰȱǰȱǯǯȱ¢ǰȱ
ȱǰȱǰȱȱ ȱȱȱȱȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ¢ȱ ǰȱ
ȱȱ ȱǯ
ȱ ȱ¢ȱȱȱȱ ȱȱȱŗŖŞȦ ȬȦȦŘŖŗŜȱȱǰȱǰȱǰȱǰȱȱǰȱȱ ǰȱȱȱǯȱ¢ȱȱ ȱȱȱȱ
ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱ ȱȱȱȱȱȱ
ǯȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱ¢ȱȱȱȱǯȱ
ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱǰȱȱȱ¢ ȱȱ
ȱ ȱ ȱ¢ȱȱȱ ¢ȱ
ȱ¢ȱȱȱ¢ǯȱȱǰȱmassage,ȱȱǰȱ ȱȱȬȱ¢ȱ¢ȱȱȬǰȱȱ
ȱȱ ȱ¢ȱ¢ȱȱ ǯȱȱȱ
¢ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱ¢ǯ
ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱ ȱ¢ȱȱ
ǯȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
ǰȱǰȱȱȱȱ ǯ
ȱȱǰȱ ȱ¢ȱȱ¢ȱ¢ȱ
ȱ¢ȱ¢ȱȱȱǰȱǰȱ
ȱȱǰȱȱȱȱȱȱ
17Mastercard & Crescentrating, Global Muslim Travel Index 2017,May 2017, 13.
ȱȱȱȱȱȱȱ
¢ȱȱȱ¢ȱȱǯȱȱȱȱȱ
ȱȱȱ¢ȱ¢ȱȱ£ȱ¢ȱȱǰȱ
ȱȱȱ¢ȱȱȱȱ ȱ¢ȱ
ȱǯ
ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱ¢ȱ¢ȱ
ȱȱȱȱȱȱǯȱȱ
ȱȱȱȱȱsnowballȱȱ ȱ¢ȱ
ȱȱȬȱ¢ȱȱȱǯȱȱ
ǰȱ ȱ¢ȱȱȱȱ ȱ
ȱȱȱȱȱ ȱȱȱȱǯ
ȱȱǰȱȱȱ¢ȱȱ
ȱ ȱȱ¢ȱȱȱȱ ȱȱǯȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ¢ȱ ǻȱ¢Ǽǯȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱřŖȱȱ
ȱ ¢ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱȱȱǯȱǰȱȱ
ȱ ¢ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
ȱȱȬǰȱȱȱȱȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
¢ȱǻǼǯ18
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ £ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ
¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ǯȱ ȱ
ȱȱȱȱȱȱ¢ȱȱ
ȱ¢ȱȱȱȱǰȱȱȱȱ
ȱȱǯȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱǯȱ
ȱȱǰȱȱȱȱȱǻǼȱĴȱ
ȱȱȱ ȱ¢ȱȱȱȱȱ
ȱȱǻǼǯȱȱ¢ȱȱ¢ȱȱ
ȱȱ¢ȱȱȱȱȱȱ ȱ
¢ȱ¢ȱȱȱȱȱǯȱȱȱ¢ȱ
ȱȱȱǰȱȱȱȱȱ
ȱȱ¢ȱǯȱ
18ȱǯǰȱȃ ȱȱȱȱ¢ǰȱȱȱ
ȱȱ¢ȄǰȱĴDZȦȦǯ ǯȦŘŖŗŞȦŖŝȦŖŜȦ ȬȬȬ
Ȭ¢ȬȬȬȬȬ¢ǵƽŘǯȱȱŘȱȱŘŖŗŞǯ
ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱȱȱȱ¢ǰȱȱȱȱȱ¢ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ǯȱ
ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ Ȭȱ ¢ȱ ǰȱ ȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȬȱǯȱȱ
ȱȱȱȱȱȱȱ¢ȱȱȱ
ȱ ¢ȱ ǯȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱȱ¢ǰȱȱȱȱȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱ
ȱsharia complianceȱǻȱ¢Ǽȱȱ ȱ¢ǯȱ
ȱǰȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȬȱęȱȱ ȱ¢ȱȱ
ȱȱ ȱ¢ǯ
ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ¢ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱȱ£ȱǯȱȱȱȱ
ȱǰȱȱȱǰȱȱǰȱȱ
ȱ¢ǰȱȱȱȱǯȱ¢ǰȱȱ
ȱȱȱȱ¢ȱȱȱȱ ȱ ȱ ȱ ǯȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ
¢ȱ¢ȱȱlow seasonȱȱ ǰȱȱȱ
ȱ¢ȱ ǯ
Penutup
ȱ ȱ ǯȱ ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȱ ȱ ȱ
¢ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ǯȱ
ȱȱȱ¢ȱȱȱȱȱȱ¢ȱ
ȱȱ ȱ¢ǰȱȱȱȱ
ǰȱ ȱ ¢ȱ ȱ ¢ȱ ȱ ȱ
¢ǯȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱȱ ȱ¢ȱ¢ȱȱȱȱȱ
ȱȱȱ¢ǯ
¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱȱ ǰȱȱȱȱȱ
ȱȱȱ ȱ¢ȱȱǯȱȱȱ
ȱȱȱȱȱȱȱǰȱǰȱ
ȱȱȱ ǯȱ¢ǰȱȱȱ
ȱȱȱǯȱȱȱ¢ȱȱ
ȱ ¢ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ǰȱ ȱ ȱ
¢ȱȱȱȱ¢ǰȱȱȱȱ
ȱ¢ǰȱȱȱȱȱǯȱ
ȱȱȱ ȱ¢ȱ¢ȱȱȱ
ȱȱ¢ȱȱȱ ȱȱǰȱȱȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱȱ
ȱ ¢ǯȱȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ȱȱȱȱȱȱȱ ȱ
¢ǰȱȱȱȱ¢ȱȱȱȱ
ȱǯǽǾ
Daftar Pustaka
ǰȱ ȱ ¢ǯȱ ǯȱ ȃȱ ȱ ȱ ¢ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
ȱ ¢ȄǯȱArtikelǯȱ ȱ ȱ ĴDZȦȦǯǯ
ǯȦŚśŞŘŞȦŗȦǯǯ
ǰȱǯȱǯȱȃȱȱȱȱȱȱ ȄǰȱJournal of Economics, Business and Managementǰȱȱǰȱ
ŝǰȱǻŘŖŗśǼDZȱŘŝŝȬŘŝşǯ
ȱ¢ȱȱǰȱȃ ȱ ȱ¢ȱȱȱ
ȱ ȱ ǯȱ ŗŖŞȦȬȦȦŘŖŗŜȄǰȱ DZȦȦǯ
ǯȦęȦȦŖ¡Ȭ¢£ŖŖ ŘȦ ǯ
ǰȱ ǯǯȱ ȃȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ
¢ȄǯȱTourism ManagementǰȱȱŘŚȱǻŘŖŖřǼDZȱŚŚŝȬŚśŜǯ
ǰȱ¢ȱ¢ǯȱȃ¢ȱ¢ȱȱȱ
ȱȱ¢ȱǻȱǼȱȱȱȱ
¢ ȄǰȱProsiding Seminar dan Call For Paperǰȱȱȱ
ȱȱȱȱȱ¢ȱǰȱ ŘŖȬŘŗȱȱŘŖŗŝǯ
ǰȱǯǰȱȱǯȱȃȱȱDZȱ ȱȱȱȱȱȱȱ£ȄǰȱAustralian Journal of Basic and Applied SciencesǰȱǯȱŞȱǯȱŘřǰȱǻŘŖŗŚǼDZȱŘŞŜȬŘşŖǯ
ȱ ǭȱ ǰȱ ȱ ȱ ȱ ¡ȱ ŘŖŗśǰȱ
ȱŘŖŗśǯ
ȏȏȏȏȏȏȏȏȏǯȱGlobal Muslim Travel Index 2017ǰ May 2017.
ǰȱȱǯȱȃȱȱȱ ȱȱ
ȱȬȱȱȱȄǰȱJurnal Penelitian dan Karya Ilmiah Lembaga Penelitian Universitas Trisaktiȱǰȱǯȱřǰȱǯȱ ŘǰȱȱŘŖŗŞǯ
ǰȱ ¢ǯȱ ȃȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ ȱ Ȅǰȱ DZȦȦǯǯȦ
ȦŘŖŗŞȦŖŗȦŗŚȦŖŞśŜŚŚŖŘŜȦȬȬ Ȭ
ȬȬȬȬ ǯȱȱŗȱȱŘŖŗŞǯ
ǰȱ ǯȱ ȃȱ DZȱ ȱ ȱ
ȱ ȱ ȱ ȱ Ȅǰȱ DZȦȦ
ǯǯȦȦŘŖŗŞŖŝŘŚȦŗŘȦŞŘŖŖŖřȦȬ
ȬȬȬȬȬ Ȭ
ȬǯȱȱŗȱȱŘŖŗŞǯ
ȱȱǰȱȃȱȱȱȱDZȱȱ ȱ ǰȱ ŘŖŗŖȮŘŖśŖȄǯȱ DZȦȦ ǯ ǯ
ȦŘŖŗśȦŖŚȦŖŘȦȬȬŘŖŗŖȬŘŖśŖȦȱ ȱ ŗȱ
ȱŘŖŗŞǯ
¢ǯȱȃȱȱ ȱȱȄǰȱJurnal LiquidityǰȱȱŗȱȱŘǰȱǻŘŖŗŘǼDZȱŗśřȬŗśŞǯ
¢ǰȱ¢ǯȱProspek Bisnis Pariwisata SyariahǰȱǻDZȱǰȱ ŘŖŗŘǼ
Ĵǰȱǯȱȃȱȱȱȱ ȱȱȱȄǯȱĴDZȦȦ ǯ
ǯȦȬȬ ȬȬȬȬřşŘŝřǯȱȱ ŘȱȱŘŖŗŞǯ
ǯǰȱȃ ȱȱȱȱ¢ǰȱȱ
ȱ ȱ ȱ ¢Ȅǰȱ ĴDZȦȦǯ ǯ
ȦŘŖŗŞȦŖŝȦŖŜȦ ȬȬȬȬ¢ȬȬ
ȬȬȬ¢ǵƽŘǯȱȱŘȱȱŘŖŗŞǯ
¢ǰȱȱȱǯȱȃȱȱȱ ȱȱ
ȱ ȱ ȄǰȱConference on Management and Behavioral StudiesUniversitas TarumanagaraǰȱǻDZȱŘŝȱȱ ŘŖŗŜǼ