Environmental and social factors associated with the spread of Covid-19:

Review Article

Environmental and social factors associated with the spread of Covid-19:

A review study

Ali Mohammadpour ¹, Laleh Ranandeh Kalankesh ¹

,

Mahmud Taghavi ¹

*

ABSTRACT

Environmental and social determinants play a key role in health safety, and this factor is significantly highlighted in a pandemic situation. In this review study, determinants of health were examined from social and environmental approaches n the conditions of the COVID-19 epidemic. The study followed the methodology of a regular unsystematic narrative review search from the scientific database. In this study, it was found that the most important environmental and social factors affecting health in epidemic conditions included access to clean air, access to clean water, proper management of healthcare waste, income, and education levels. It was notable that air pollution led to an increase in deaths caused by COVID-19, while research on cigarette smoking showed a reverse association with mortality rate.

Additionally, access to clean water and proper management of hospital and medical centers waste would reduce the risk of the presence of the coronavirus in water sources and living environments. Moreover, a high level of education and training was stated as an essential factor in reducing mortality. People with high education levels had more compliance with health training. Moreover, high-income levels in people led to more access to health services and the supply of health-related necessities during the epidemic, which reduced the rate of death to a high extent.

Keywords: COVID-19, Education, Environmental pollution, Epidemics, Social determinants of health

1 Social Determinant of Health Research Center, Gonabad University of Medical Sciences, Gonabad, Iran

*Corresponding author: Social Determinant of Health Research Center, Gonabad University of Medical Sciences, Gonabad, Iran

Tel: +9805157224946 Fax: +9805157224946 E-mail: taghavi66@yahoo.com

Ali Mohammadpour A, Kalankesh L, Taghavi M. [Environmental and social factors associated with the spread of Covid-19: A narrative review]. J Birjand Univ Med Sci. 2022; 29(4): 291-304. In press. [Persian]

https://www.doi.org/10.34785/bums024.2022.021

Received: November 27, 2022 Accepted: February 19, 2023 DOI

لماوع یعامتجا و یطیحم طبترم

اب وک عویش و

دی 91 یرورم هعلاطم کی :

روپدمحم یلع ، 1

شکنلاک هللا یوقت دومحم ،1

*

1

هدیکچ

قخـٔ یٔذیپا ٖبٔص سد ؾم٘ ٗیا ٚ ذ٘ساد یتٔلاػ سد یٕٟٔ ؾم٘ یفبٕتخا ٚ یغیطٔ یبٞسٛتوبف یٔ شت

ازِ ؛ددشٌ

ا سد

ٗی ٝقِبغٔ

سٚشٔ

ی قت

ٗیی

ٜذٙٙو بٞ

ی ٚد صا تٔلاػ دشىیٚس

فبٕتخا ی طٔ ٚ یغی اشؿ سد ظی پا یٔذی ػسشث ب٘ٚشو ی

ٜذؿ .تػا صا ٝقِبغٔ ٗیا

شیغ ذشػ یظتاشتػا یطِٛٚذتٔ

غیثبتید سد هیتبٕتؼیػ یٔ تیقجت شجتقٔ یبٞ

.ذٙو ا سد

ٗی دشٌ قخـٔ ٝقِبغٔ

ٜذی ٝو تػا

ٟٓٔ

شت

ٗی طٔ ُٔاٛف یغی فبٕتخا ٚ ی ٔ ؤ تٔلاػ سد شث ی

اشؿ سد ظی پا یٔذی

ٔبؿ ػشتػد ُ ی اٛٞ ٝث ی ،نبپ یػشتػد

ٝث ،ِٓبػ ةآ

ذٔ

تیشی طك صی بٞذ٘بٕؼپ ی تؿاذٟث تجلاشٔ

ی

ٔ ؽصٛٔآ ٚ ذٔآسد صغػ ی

ذؿبث . ت ُثبل ٝتى٘

أ ا سد ُٔ

ٗی ا ٝقِبغٔ

ٗی ٝو تػا ٜدٛث

ٌدِٛآ ی اضفا ثفبث اٛٞ

ی ؾ يشٔ

ٚ

ٔی ش ؿب٘

ی دشٌ ب٘ٚشو صا ی

ٜذ ا .تػا ی

ٗ

ِبض سد ی ٝو تػا ػ ی سبٍ

ی

ٖدٛث داشفا

ٔ بث ی

ٖاض يشٔ

ٚ

ٔی ش

ػٛىقٔ طبجتسا ی

تػا ٜداد ٖبـ٘ اس

؛

ٜٚلاقث ثفبث ی٘بٔسد ضواشٔ ٚ ی٘بتػسبٕیث یبٞذ٘بٕؼپ صیطك تیشیذٔ ٚ ِٓبػ ةآ ٝث یػشتػد

شغخ ؾٞبو یٌدِٛآ

ثآ ـثبٙٔ

ی طٔ ٚ ی ظ بٞ

ی

ٌذ٘ص ی ٝث تلایلطت ٚ ؽصٛٔآ یلابث صغػ ٗیٙسٕٞ .ذیدشٌ ذٞاٛخ ب٘ٚشو عٚشیٚ

ٝث ٖاٛٙف

ُٔبف

ٔ ؾٞبو سد یػبػا يش

ٚ

ٔی ش زپ تسذل لابث تلایلطت بث داشفا ٚ ٜذیدشٌ ٖبیث ی

ؽش ؽصٛٔآ بٞ

ی تؿاذٟث ی شتـیث ی اس

یٔ اساد ذٙؿبث .

ٗیٙسٕٞ

ؾیاضفا ذٔآسد صغػ ت ٚ یتٔلاػ تبٔذخ ٝث شتـیث یػشتػد ثفبث داشفا سد

أ جبتطیبٔ ٗیٔ

یتؿاذٟث سد

يشٔ تفشػ ٝو ٜدٛث یٔذیپا ٖاسٚد ٚ

ٔی ش ؾٞبو ییلابث ذض بت اس

ٜداد .تػا

ُشاٍ

‌ 5يذيلك‌يبّ

پا ی

ٔذ ی ب٘ٚشو ، سٚشٔ ٝقِبغٔ

ف ،ی فبٕتخا ُٔاٛ

ی

، طٔ ُٔاٛف ی غ ی

.دنجزيب يكششپ مولع هاگشناد يملع هلجم 1401

؛ 22 ( 4 :) 221 - 304 .

:تفايرد 00 / 02 / 1401 :شزيذپ

30 / 11 / 1401

دبثبٌٙ یىؿضپ ّْٛف ٜبٍـ٘اد تٔلاػ شث شثٛٔ یفبٕتخا ُٔاٛف تبمیمطت ضوشٔ1

ٖاشیا ،دبثبٌٙ ،

5لَئسه‌ُذٌسیًَ*

ٜٚشٌ

،ظیطٔ تؿاذٟث شث شثٛٔ یفبٕتخا ُٔاٛف تبمیمطت ضوشٔ

دبثبٌٙ یىؿضپ ّْٛف ٜبٍـ٘اد تٔلاػ

ٖاشیا ،دبثبٌٙ ،

دبثبٌٙ :عسدآ - دبثبٌٙ یىؿضپ ّْٛف ٜبٍـ٘اد -

تٔلاػ شث شثؤٔ یفبٕتخا ُٔاٛف تبمیمطت ضوشٔ

:ٗفّت 05157224946

:شثبٕ٘

57224946 051 تؼپ :یىی٘ٚشتىِا taghavi66@yahoo.com

همدقم

ٜذیسیپ ٜذیذپ تٔلاػ یا

صا ٝو تػا دبقثا

یٔ یتٚبفتٔ

ٖآ ٖاٛت

تؿادشث تٔلاػ صا ْٟٛفٔ ٚد فٛلخ ٗیا سد .دٕٛ٘ یػسشث اس یٔ

دٛؿ دشىیٚس.

٘بٔسد یتؿاذٟث تلاخاذٔ یسٚبٙف شث یٙتجٔ یىؿضپ ی

ٚس ٚ یدشىی اس تٔلاػ ٝو ذپ

ٜذی ا ی فبٕتخا ی مّت ی ٔ ی ذیبٕ٘

.

ٓغشیّف

یفبٕتخا ُٔاٛف ٟٓٔ سبیؼث ؾم٘

، ا سد دٛخٛٔ تبمیمطت

ٗی ض

ٝغی

دٚذطٔ

ٔ ی .ذؿبث ا

ٗی

ِبض سد ی فبٕتخا ُٔاٛف طبجتسا ٜٛط٘ ٝو تػا ی

طٔ ٚ یغی ث بث یسبٕی ؿ ٖبٔص سد بٞ

ؿٛی پا یٔذی

ً٘س شپ بٞ

ٔ شت ی دٛؿ

( 1 ) بىتا ُثبل تبمیمطت یفشع صا . طٛثشٔ

ٝث تٔلاػ یٍتؼثاٚ ٝث

ث ٚ یفبٕتخا ُٔاٛف

ٝ شتٕو ْدشٔ یٌذ٘ص ٜٛیؿ ٚ یغیطٔ فٛلخ

یػسشث ٚ ثطث دسٛٔ

ُٔاٛف تیٕٞا دسٛٔ سد .تػا ٝتفشٌ ساشل

ت٘ط ٟٓػ ٝو تػا یفبو ٗیٕٞ یغیطٔ

هی ث ٚ یطِٛٛی 10 ذكسد

،

طٔ ُٔاٛف یغی 14 ذكسد

، فبٕتخا ُٔاٛف ی

40 ػ ٟٓػ ٚ ذكسد

ٓتؼی

ٖبٔسد ٚ تؿاذٟث 50

دشٌ ؽساضٌ ذكسد

ٜذی تػا ( 2 ) .

ٗییقت

ٜذٙٙو شؿ تٔلاػ یفبٕتخا یبٞ

ا یٔ ٖبیث اس یغی داشفا ٝو ذٙٙو

ٖآ سد یٔ شیپ ٚ يسضث ،ٜذؿ ذِٛتٔ

ٛؿ

٘ ُٔاٛف ٝیّو یغیطٔ ُٔاٛف ٚ ذ

ٖٛٔاشیپ

ّٕٝخ صا

،ةآ اٛٞ

ٚ یٔ ُٔبؿ اس بٞذ٘بٕؼپ تیشیذٔ

دٛؿ ( 4 ,

3 ) تفشـیپ ٚ شییغت دٛخٚ بث . قخـٔ شضبض ٖشل سد ٌٖٛبٌ٘ٛ یبٞ

ٜبفس ٚ تٔلاػ سد یٕٟٔ ؾم٘ یغیطٔ ٚ یفبٕتخا ُٔاٛف ٝو ٜذیدشٌ

یٔ یصبث داشفا تٔلاػ ٚ ذٙٙو

یٌظیٚ بث ْدشٔ

ٚ ٝقٔبخ یبٞ

سد یتؼیبث ٚ ٜدٛث ظجتشٔ ٝقٔبخ ٖآ یدبلتلا ٚ یغیطٔ یبٞسبتخبػ تػبیػ ساشل ٝخٛت دسٛٔ ْدشٔ تٔلاػ صغػ یبمتسا یاشث شثؤٔ یسازٌ

دشیٌ

( 5 )(

شیٛلت 1 َبػ شجٔبػد شخاٚا سد .) 2019

عٚشیٚ ؽشتؼٌ بث ،

ب٘ٚشو صا ی٘ٛٔٛٙپ ؿٛیؿ ٚ Wuhan)

) یبٞازغ ساصبث( ٚ )ٖب٘بٞ ییبیسد

یتٔلاػ یاشث یٌسضث یتؿاذٟث تاذیذٟت ٗیز سٛـو شػاشػ ٝث ذیدشٌ دبدیا ٖبٟخ یٕٔٛف (

6 ) تؿاذٟث ٖبٔصبػ یٕػس سبٔآ كجع .

ی٘بٟخ ( WHO¹ )

َبػ سد 2020 تلابیا ،بی٘بپػا ،بیِبتیا صا غپ ٖاشیا ،

ٖبخ داذقت ٗیشتـیث بی٘بتیشث ٚ ٝؼ٘اشف ،ٜذطتٔ

ٝث لاتثا شثا شث ٖبٍتخبث

ب٘ٚشو

ٝتؿاد اس

ٕٝٞ صا ُىؿ ٗیا .تػا ـلاٚ سد ،یسبٕیث هی یشیٌ

ٝ٘ ٝو تػا یفبٕتخا يسضث داذخس هی

ٝمغٙٔ هی صغػ سد بٟٙت

یث ٚ ٜدٛث ششغٔ بی٘د ُو یتض ٚ سٛـو صغػ سد ٝىّث ُٔاٛف هؿ

1 World Health Organization (WHO)

ٔ یفبٕتخا ٚ یغیطٔ

ؤ يشٔ ٚ ؽشتؼٌ شث شث

ٚ

ٔ شی

ٙسٕٞ ٚ

ٗی شتؼث ی

بث یتؼی

ٌ ساشل ٝخٛت دسٛٔ

دشی ( 8 , 7 ) . ؼث سد یسبی ْبد٘ا تبقِبغٔ صا

شثاشثب٘ ٜصٛض سد ٝتفشٌ

ی تٔلاػ قخـٔ

دشٌ

ٜذی صٚشث شغخ ٝو تػا

ٕٝٞ

ٌ یشی ث سد

ٗی داشفا ی قلٛٔ بث تی فبٕتخا ی دبلتلا_ ی بپ

ٗیی تجؼ٘

بػ ٝث

ٗیشی ث

؛تػا شتـی قلٛٔ بٔا

تی بٞ

ی ؿب٘ دٛخ ،داشفا ی

ُٔاٛف صا

سبتخبػ ی اشؿ ٚ ظی

ٝقٔبخ ا ی تػا

ٌذ٘ص ٖآسد دشف ٝو ی

ٔ ی و ذٙ

.

ٗیا

ُٔاٛف یسبتخبػ صا كیشع شیثأت شث

،شٍیذىی قلٛٔ

تی فبٕتخا ی اس داشفا

ثأت تطت دٛخ شی شثاشثب٘ ٝث شدٙٔ ٚ ٜداد ساشل ی

ٔ تٔلاػ سد ی

ذ٘ٛؿ .

٘بٟخ تؿاذٟث ٖبٔصبػ ی

٘

،ضی سبتخبػ ُٔاٛف صا ی

،ذٔآسد ّٕٝخ صا

اشؿ ٚ ؽصٛٔآ ظی

ّغؿ

،ی لاد ٖاٛٙف ٝث

ُی

ّكا ی شثاشثب٘

ی تٔلاػ سد

دبی تػا ٜدشو ( 10 , 9 ).

ریَصت

‌ 1 -

‌ ید ب ه‌یطيحه‌ٍ‌یعبوتجا‌لهاَع‌مارگ ؤ

تهلاس‌رث‌رث

‌(

2 )

‌

یٔ ٖبیث یّٕف ذٞاٛؿ ةبخت٘ا ٝو ذٙٙو

یٌذ٘ص هجػ یٍِٛا ٚ بٞ

تٔ ٗیٙسٕٞ ٚ شٕف َٛع ٚ تٔلاػ شث داشفا أ

یسبٕیث صا داشفا ٖدٛث شث بٞ

یٔذیپا ٚ ذٙتؼٞ سازٌشیثأت بٞ

ٟٓٔ صا یىی یٌذ٘ص هجػ .

ٖبوسا ٗیشت

تیِبقف ُٔبؿ ٚ تػا یتٔلاػ شث شثؤٔ

ٝ٘اصٚس َٕٛقٔ ٚ یدبف یبٞ

ٖآ داشفا ٝو تػا

ِٛجل ُثبل سٛع ٝث دٛخ یٌذ٘ص سد اس بٞ

ی

ٝتفشیزپ ذ٘ا

( 11 .) شؾ٘ عبػا شث Alfred

ُٕف سد تیلخؿ ٖبٕٞ یٌذ٘ص هجػ

ٝغثاس ٝو تػا یٌذ٘ص ٜسادا فبخ ٜٛیؿ دسٛٔ سد شتـیث ٚ تػا دشف شٞ یتٔلاػ بث یٍٙتبٍٙت

ٝث ،دساد ِٓبػ یٌذ٘ص ٜٛیؿ ٝو یسٛع

دشف یتٔلاػ یبمتسا تجػ دٛؿ یٔ

( 12 .)

ٟٓٔ ّٕٝخ صا یّٔاٛف ٗیشت

ت داشفا یٌذ٘ص هجػ سد ٝو أ

تػا سازٌشیث .

یفبٕتخا ٚ یغیطٔ ُٔاٛف

یٔ ساشل ٖآ سد داشفا ٝو تػا ذ٘شیٌ

ٗیث ٗیا سد ٝو ةآ ٝث یػشتػد

ِٓبػ

ٚ ٝیفلت

ٜذؿ ذٔ ، تیشی سادسٛخشث ٚ بٞذ٘بٕؼپ ی

اٛٞ صا ی ِٓبػ صا

ٟٓٔ ّٕٝخ یٔ سبٕؿ ٝث یغیطٔ ُٔاٛف ٗیشت

دٚس ( 13 ) ٖبیٔ ٗیا سد .

شمف ُٔبؿ یفبٕتخا ظیاشؿ

، ؽصٛٔآ

، صا یخشث سد داشفا تیٔٛل ٚ داظ٘

ٗییقت ٚ یذیّو ؾم٘ بٞسٛـو دساد ٜذٙٙو

یثشدت تبقِبغٔ شث یسٚشٔ .

یشثاشثب٘ ؾم٘ ٝٙیٔص سد ٝتفبی ْبد٘ا بٞ

ی طٔ

ی غ ی فبٕتخا ٚ ی

ٚس شث ی

يشٔ ؽشتؼٌ

ٚ

ٔی ش

ٜظیٚ ٝث اشؿ سد ی ظ پا ی

ٔذ ی ب٘ٚشو

ٔ ٖبـ٘

ی ذٞد

ٝو

دٛخٚ بث

ٖدٛث مشطٔ

ت أث ی ش فبٕتخا ُٔاٛف ی

طٔ ٚ ی غ ی قضٚ شث ی ت

ثی

ٖاسبٕ

ب٘ٚشو شیثأت ٗیا یٍٍ٘ٛز ٖبٙسٕٞ یی صضاٚ ٖلاو صغػ سد

ٕ٘

ی ذؿبث

؛ ٝث ٝخٛت بث ٝو تػا ٜذؿ ٗیا شث یقػ ِٝبمٔ ٗیا سد ازِ

ٗییقت تیٕٞا

ٜذٙٙو ؽشتؼٌ ٚ ؿٛیؿ سد یغیطٔ ٚ یفبٕتخا یبٞ

یفبو تبفلاعا دٛخٚ ْذف ٗیٙسٕٞ ٚ ب٘ٚشو عٚشیٚ

سد ای

ٗ

ٔص ی

ٝٙ

ٝث

ؿٛضٛٔ

دشیٌ ساشل یػسشث دسٛٔ

.

حه‌لهاَع ي

ط ی

‌

‌

لاآ ی

ُذٌ

‌ بّ

ي

‌ اَّ

‌

ییاذخ ءضخ تؼیص ظیطٔ تٔلاػ ٚ ٖبؼ٘ا تٔلاػ شیزپب٘

ٚٛو ٚ تػا تب٘اٛیض ذی

19 - ٖشل سد ی٘بٟخ تؿاذٟث ؾِبز هی

تػا ٓىی ٚ تؼیث ٝو

ثأت تاشی ص یدبی ْدشٔ تؿاذٟث ٚ دبلتلا شث

ٝث ،تؿازٌ ٖبٟخ

ٛط٘

ی

ٌذ٘ص هجػ ٝو ی

تطت تذؿ ٝث اس ْدشٔ

ثأت شی ساشل داد ( 14 ) ؽساضٌ . یٔ ٖبـ٘ بىیشٔآ سد یّٕف یبٞ

ٝو ذٞد

ٚ ةآ ظیاشؿ یٛخ تاشییغت صا یؿب٘ ٝو شیغتٔ ٚ ةٛعشٔ ،ْشٌ یاٛٞ

تضاس ،تػا یٔ شت

یسبٕیث ٖبٟخ طبم٘ صا یسبیؼث سد ذ٘اٛت ییبٞ

عٚشیٚ ،بىیص عٚشیٚ ،دسص تت ،بیبٍ٘بىیز ،ًِ٘د تت ،بیسلابٔ ٖٛسٕٞ

تت ذٙو ُمتٙٔ اس ٓیلا یسبٕیث ٚ یثشغ ُی٘

( 15 ).

هی نبپ یاٛٞ

یٔ ٖبؼ٘ا تٔلاػ یاشث یػبػا شلٙف دٛخٚ ٗیا بث .ذؿبث

91 صا %

بث یمعبٙٔ سد ٖبٟخ ٖبٔدشٔ

ٜذیضٌ ت٘ٛىػ تػبٙٔب٘ یاٛٞ تیفیو

َبػ سد ی٘بٟخ تؿاذٟث ٖبٔصبػ ؽساضٌ .ذ٘ا 2016

ٔ ٖبـ٘

ی ٝو ذٞد

دض٘

هی

ٝث 8 يشٔ %

ٚ تػا اٛٞ یٌدِٛآ صا یؿب٘ ٖبٟخ سد شیٔ

.

ؽساضٌ عبػا شث ٗیٙسٕٞ

بٞ

ٝ٘لابػ 2 / 4 ٔ

ٖٛیّی

ِد ٝث شف٘

ُی

ٌدِٛآ ی

ٔ تػد صا اس دٛخ ٖبخ اٛٞ

ی ذٙٞد ( 16

‌ ).

ؽساضٌ كجع

ٖاسبىٕٞ ٚ Zhou

، یٌظیٚ

هیطِٛٛیٔذیپا یبٞ

191

ٚٛو ٝث ٜدِٛآ دشف ی

ذ - 19 تبیئضخ ٚ تفشٌ ساشل ٝقِبغٔ دسٛٔ

يشٔ شغخ ُٔاٛف شتـیث

ٚ قخـٔ یسبٕیث یٙیِبث یبٞذٔبیپ ٚ شیٔ

صا ٝو ذیدشٌ

191 ،سبٕیث 54 ٚ ذ٘دشو تٛف شف٘

137 .ذ٘ذ٘بٔ ٜذ٘ص شف٘

،ذ٘داد تػد صا اس دٛخ ٖبخ ٝو یداشفا ٖبیٔ سد

٪9 یسبٍیػ ذ٘دٛث سد

ِبض ی

ٝو صا

٪4 ی٘بؼو

ٝو

ٜذ٘ص

ٜذ٘بٔ

،ذ٘دٛث تٚبفت سبٔآ ی

ٙقٔ

ی ساد ی

ثی

ٗ ٔ ی

ٖاض ػ ی سبٍ

ـو ی

ٖذ

ٖبٌذ٘بٔصبث

ٚ غ ی

ٖبٌذ٘بٔصبثش (

21 / 0 بث )P=

يشٔ ٝث ٝخٛت

ٚ

ٔی ش ؿب٘

ی صا

ٛو ی ذ - 19 تؿاذ٘ دٛخٚ

( 17 )

ٚ ؿٛیؿ .

ؽشتؼٌ

صا یخشث ٝث بٞسٛـو ٚ بٞشٟؿ صا یخشث سد ب٘ٚشو یسبٕیث شٍید یبٞشٟؿ تیبىض

اٛٞ ٚ ةآ ظیاشؿ ٚ یغیطٔ ُٔاٛف ؾم٘ صا یی

ا سد ی

ٗ ث ی سبٕ

ی دساد . بث

ٝخٛت

ٝث

ٜداد بٞ

ی دٛخٛٔ

صٛت صا ی ـ

٘بىٔ

ی

ثی

ٖاسبٕ

ب٘ٚشو

،یی لاآ تؾّغ ی

ٜذٙ

بٞ

ی خٔ

ت فّ

اٛٞ

ٝث

ٖاٛٙف ی ى ی صا

ُٔاٛف

ِبٕتضا ی ٔ ؤ شث سد ث ی سبٕ

ی ب٘ٚشو ششغٔ

تػا . تض ی ا ی

ٗ

ُٔبف سد

شؼت ی ـ دٛجٟث

ٚ ی ب تٔبخٚ

٘بٕؼخ ی لاتجٔ

ی

ٖب ث ی ت أث ی ش

ٜدٛج٘

تػا ( 19 ,

18 ) . صا یىی قِبغٔ

تب یٙقٔ ٚ ٓیمتؼٔ طبجتسا ٝث ساد

تغّغ ؾیاضفا

ٜذٙیلاآ ؾیاضفا ٚ كّقٔ تاسر ّٕٝخ صا ،اٛٞ یّكا یبٞ

ثا عٚشیٚ ٝث لات

ا ٜدشو ٜسبؿا ب٘ٚشو ٝو یِبض سد .تػ

یشٍید تبقِبغٔ

ٝو دساد دٛخٚ

ذٙتؼٞ تجثٔ طبجتسا ٗیا شىٙٔ

( 20 )

ٖبـ٘ حیبت٘ ٗیا . یٔ

صٛٙٞ ذٞد

ٝیضشف ٗیا تبجثا تٟخ یشتـیث تبقِبغٔ

.تػا صبی٘ بٞ

دبطتا ی

ٝ

تؿاذٟث

ٕٔٛف ی بپٚسا

ْلافا1

ٜدشو

ٝو

ٌدِٛآ ی اٛٞ

سد ظش٘

يشٔ

ٚ شیٔ

ؿب٘

ی صا ب٘ٚشو سد بپٚسا ٔ ؤ شث

ٜدٛث تػا .

ٝزشٌا سد بٞسٛـو یی

ُثٔ

ذٙٞ

ٚ ای

ٖاش

ٌدِٛآ ی شٟؿ ی سد

ْبٍٙٞ

ب٘ٚشو ؾٞبو پ ی اذ

،ٜدشو بٔا ذٞاٛؿ

ٙجٔ

ی شث ا ی

ٗ تػا

ٝو ؿ ی ؿٛ

ث ی سبٕ

ی ب٘ٚشو سد معبٙٔ

ی بث

ٌدِٛآ ی شتلابث

ثی شتـ

ٜدٛث تػا ( 22 , 21 ) . ذیِٛت ـیبٙك ٝو ٗیا ٝخٛت تِبخ ٝتى٘

جِبغ یٌدِٛآ ٜذٙٙو ( ییبپٚسا ٝتفشـیپ یبٞسٛـو سد ب

سادٕٛ٘

- 1 ) ٚ

شیمف ٚ ذٔآسد ٓو یبٞسٛـو تیل٘ ٖآ یٌدِٛآ ٚ ذٙتؼٞ ذٕٙتٚشث یٔ

دٛؿ . سادٕٛ٘

- 2

ٕٝ٘ٛ٘

٘ا ٖاضیٔ یػسشث صا یا ت

یٌدِٛآ سبـ عبػا شث

سد ظش٘

آ ذٔ

ٔ بٞسٛـو ؤ یٔ ؿٛضٛٔ ٗیا ذی ذؿبث

.

1 Europe Public Health (EPH)

رادَوً

- 1

‌

ُذٌیلاآ‌ذيلَت‌خرً

‌ تخه‌يبّرَشك‌طسَت‌بّ

فل

‌(

23 )

‌

رادَوً

- 2

‌

ًا‌ىاسيه ت ذيسكٌَه‌زبگ‌ربش

‌ رد‌خرً‌سبسا‌رث‌يثرك آ

لبس‌یط‌بّرَشك‌ذه

‌

‌فلتخه‌يبّ

( 23 )

لٍذج - 1

‌

‌ييث‌طبجترا آ

ُذٌیلا

‌

‌ذًٍر‌بث‌اَّ‌يبّ

گره

‌

ٍ‌

ريه

‌

‌ٍ

گره

‌

ٍ‌

ه ي ر

‌

‌رد‌لَجًبتسا‌رد‌ییبًٍرك لبس

‌ 2222

‌(

24 ).

‌

غته

ّي ر‌

بّ

‌

‌ىاسيه گره

‌

ٍ‌

ه ي ر

‌

‌رد

‌ذٌولبس‌دارفا

‌ گره

‌

ٍ‌

ه ي ر

‌

‌رد‌ییبًٍرك

‌رّ

125

‌ تجسً

‌ لك

‌ گره

‌

ٍ‌

ريه بّ

‌

ِث

‌ گره

‌

ٍ‌

ه ي ر

‌ بًٍرك یی

‌ ذصرد

‌ گره

‌

ٍ‌

ه ي ر

‌

رد

‌ لبس

‌ 2222

‌

تجؼ٘

قٕخ ی ت لابث ی 65

َبػ 226

/ 0 413

/ 0 257

/ 0 210

/ 0 PM₁₀

ٚ تاشٕ٘

SES

ٚ 234

/ 0 422

/ 0 189

/ 0 001

/ 0 SO₂

ٜصاذ٘ا ساٛ٘بخ 231

/ 0 431

/ 0 245

/ 0 231

/ 0 - NO₂

074 ‌ / 0 127

/ 0 059

/ 0 021

/ 0 - NO_x

PM10

: تاسر صا شتىزٛو كّقٔ

10

ٖٚشىیٔ

، SO2

ٗثشو ذیؼوا ید : ،

NO2

ٖصٚشتی٘ ذیؼوا ید : ،

ٖصٚشتی٘ یبٞذیؼوا :NOx

كجع بت٘

ی ح پ ی ـ ی

ٗ ؿب٘

ی عسبػ یسبٕیث صا

، 1

تذٔ ٝو یداشفا

یٌدِٛآ مشقٔ سد یشتـیث ٖبٔص

ٜدٛث ییاٛٞ یبٞ

ذ٘ا

، یلاتثا َبٕتضا

یٔ اساد اس عٚشیٚ ٗیا ٝث شتـیث ذٙؿبث

( 25 ) ؽساضٌ ٗیٙسٕٞ . یبٞ

َبٕتضا ؾیاضفا شث یٙجٔ

ةبٟتِا كعبٙٔ سد یٛیس آ

ؽساضٌ ٜدِٛ

.تػا ٜذیدشٌ

ٝقِبغٔ سد سبث ٝو یمعبٙٔ سد ٝو ٜذیدشٌ ؽساضٌ یا

آ تیػبؼض دٛث شتلابث كّقٔ تاسر یٌدِٛ

ٝتفبی ؾیاضفا یؼفٙت یبٞ

ٖاضیٔ یٌدِٛآ سبث ؾیاضفا بث ٝو دساد دٛخٚ ٝیضشف ٗیا ٚ تػا یٔ اذیپ ؾیاضفا اٛٞ سد ب٘ٚشو عٚشیٚ یسبٌذ٘بٔ

غ سٛع ٝث ٚ ذٙو شی

ذكسد ؾیاضفا شث ٓیمتؼٔ

يشٔ

ٚ

ٔی ش ٔ ؤ یٔ شث ذؿبث ( 28 - 26 ) . ٝتجِا

ت ٚ ٝتخادشپ اٛٞ یٌدِٛآ ثطث ٝث یشٍید ٝجٙخ صا تبقِبغٔ یخشث أ

شیث

ٚ یٌدِٛآ ظش٘ شث ذیٚٛو يشٔ

ٚ

ٔی ش اس

ٜداد ساشل یػسشث دسٛٔ

ذ٘ا .

ٕٝ٘ٛ٘

ٝقِبغٔ صا یا ب٘ٚشو ظیاشؿ سد ٝیوشت َٛج٘بتػا شٟؿ سد ٝو یا

تسٛك یٌدِٛآ ذ٘ٚس ٗیث طبجتسا ٝتفشٌ

ٖاضیٔ بث اٛٞ سد فّتخٔ یبٞ

يشٔ

ٚ حیبت٘ ٚ ٜداد ساشل یػسشث دسٛٔ اس شیٔ

سد ٖآ

َٚذخ - 1 ٜدسٚآ

تػا ٜذؿ ( 24 ).

سرتسد ی

‌ ذه‌ٍ‌نلبس‌ةآ‌ِث ی

ر ی ت

‌ ذًبوسپ

‌

‌بّ

‌

بمث ی

ٚی عٚش

ٚٛو ی ذ ث ةآ سد ی شتـ ؿ ةآ( ةآ ؿاٛ٘ا ٝث ی

،ش ةآ

فلت ی

ٝ سد ةآ ،ةلاضبف ،ٜذؿ ی

،ٝزب

ٍ٘بخ ةلاضبف ی

، ةلاضبف

ثی

ٖبتػسبٕ

ٚ فلت ةلاضبف ی

ٝ

ٍتؼث )ٜذؿ ی

ٜصٚشٔا .دساد بث

اضفا ی ؾ

قٕخ ی ت

، ٘ ی صب یشتـیث ػ ٝث ی

ٓتؼ بٞ

ی صبؼٟث ی طٔ

ی ظ عبؼضا

ٔ ی دٛؿ

ٙسٕٞ . ی

ٗ

ٚس ی دشى

ّكا ی

٘د یب ذٔ ؿٛضٛٔ سد ی

ش ی ت لاآ ی

ٜذٙ

بٞ

اشث ی ض ٝٔادا ٚ ءبمث ؼفض ی

تب طٔ تٔلاػ ؼفض ٚ شـث ی

ظ ص ی

،تؼ بث

ِٛٚا ی ت پ ی

ٍـ ی ش ی شثواذض تق٘بٕٔ ٚ ٖبٔسد شث ی

ؾخپ صا آ لا ی

ٜذٙ

ٞ ب ی

1 Severe acute respiratory syndrome coronavirus (SARS- COV)

طٔ

ی غ ی

ِٚ .تػا ی

ٕٞا دٛخٚ بث ی

ت ػشتػد ی بٙجٔ ٝو ِٓبػ ةآ ٝث ی

نبپ صبػ ی آ

ٌدِٛ

ی بٞ

ی طٔ

ی غ ی

ٔ شٛغػ صا ی

ذؿبث

، ؼث سد ی سب ی صا

٘د طبم٘

یب دب٘

ی

ٜذ تػا ٜذؿ ٝتفشٌ

( 29 ).

كجع تبؿساضٌ

تسٛك

ٝتفشٌ

سد

َبػ 2017 دٚذض 2 / 1 ٔ یّ

ی

ٖٛ

شف٘

سد ت٘

ی

ٝد ـثبٙٔ

ةآ

ِٓبػب٘

ٖبخ

دٛخ اس صا تػد ذ٘داد

ٝو

َدبقٔ

2 / 2 ذكسد صا يشٔ

ٚ

ٔی ش بٞ

ی

٘بٟخ ی

دٛث . ای

ٗ تجؼ٘

سد بٞسٛـو ی

ٓو

،ذٔآسد 6 ذكسد صا يشٔ

ٚ

ٔی بٞش اس

ىـت ی

ُ ٔ ی ذٞد . سادٕٛ٘

- 3

ٟٓػ يشٔ

ٚ

ٔی ش

ٝ٘لابػ ؿب٘

ی صا ةآ

ِٓبػب٘

اس سد شػاشػ

ٖبٟخ

ٖبـ٘

ٔ ی ذٞد . سد

َبػ 2017 ا ی

ٗ ٔ ی

ٖاض صا 14

ذكسد دٚذض(

1 سد 7 يشٔ

) بت شتٕو صا 1 ذكسد سد بپٚسا غتٔ

ی ش

ٜدٛث

تػا ( 30 ).

عٚشیٚ

ًلإٛقٔ ی٘بؼ٘ا ٖطٛتبپ یبٞ

ظیطٔ سد ییبػبٙؿ یثآ یبٞ

یٔ

ٜدشتؼٌ تبمیمطت .ذ٘ٛؿ عٚشیٚ یسبٌذ٘بٔ ٖبٔص فٛلخ سد یا

ساشل یػسشث دسٛٔ ةبؼپ بی ٝزبیسد ةآ ،یٞبٍـیبٔصآ ةآ سد ب٘ٚشو ذیدشٌ تثبث ٚ تػا ٝتفشٌ

ٝو ٜ یٔ ب٘ٚشو عٚشیٚ

تذٔ ٝث ذ٘اٛت 20

-

10 .ذ٘بٕث ٜذ٘ص ةآ سد صٚس داٛٔ ٝو تػا ٖآ صا یوبض ذٞاٛؿ ٝتجِا

ت ُٔاٛف صا بٔد ،ٝتیذیػا ،ةبؼپ سد دٛخٛٔ ییبیٕیؿ أ

ٖاضیٔ سد سازٌشیث

یٔ ب٘ٚشو عٚشیٚ یبمث ذؿبث

( 32 , 31 ).

داد ٖبـ٘ شٍید ٝقِبغٔ هی

ٜ

یبمث ٖاضیٔ ٝو ةآ ٗیٙسٕٞ ٚ ٜذؿ ی٘صشّو ةآ سد ب٘ٚشو عٚشیٚ

ٖبتػسبٕیث سد ٜدبفتػا دسٛٔ

2 یٔ صٚس ذؿبث ( 33 ).

شٍید فشع صا ٖبٌٕ

یٔ

یٔ عٚشیٚ یساذیبپ ٝو دٚس ٖذؿ عٛجطٔ كیشع صا ذ٘اٛت

یشتوبث

ّٓیفٛیث سد ٝو ییبٞ

ِِٝٛ ٓتؼیػ سد بٞ

ٝٔادا ،ذ٘ساد دٛخٚ یـو

بث سبـت٘ا كیشع صا ٗیاشثبٙث ٚ ذثبی .دٛؿ یدشف ٝ٘بخ دساٚ ؽٚد یٞداٛٞ

ػشتػد ی

ٔبؿآ تٟخ ِٓبػ ةآ ٝث

ٖذی بؼٔ ٚ

ُی تؿاذٟث ی

ٕٞا تی

ص یدبی تفشٌ دٛخ ٝث ب٘ٚشو ٖاسٚد سد (

34 ).

ش ک ل -

‌ 2

‌

‌خرً‌ِشقً

گره

‌

ٍ‌

ه ي ر ىبْج‌رد‌نلبس‌ةآ‌ِث‌یسرتسد‌مذع‌بث‌طجتره‌يبّ

‌(

32 )

‌.

ظش٘ شیص ٝـم٘ ٗیٙسٕٞ

يشٔ

ٚ

ٔی ش سد صغػ بث یبٞسٛـو سد آ

یٔ ٖبـ٘ بی٘د فّتخٔ ػبم٘ سد اس لابث ٚ ٓو ذٔ

.ذٞد

لکش - 3

‌‌

‌خرً‌ِشقً

گره

‌

ٍ‌

ه ي ر رد‌حطس‌تسح‌رث‌نلبس‌ةآ‌ِث‌یسرتسد‌مذع‌بث‌طجتره‌يبّ

آ ىبْج‌رد‌بّرَشك‌ذه

‌(

32 ) .

ّكا ٜاس ٝز شٌا ی

َبمت٘ا

ٚی عٚش

ٛو

ٚی ذ شع صا ی ك لخؿ عبٕت ی

ؼفٙت َبمت٘ا ٚ ی

متؼٔ ُىؿ ٝث ی

ٓ غ ٚ ی ش متؼٔ

ی

ٓ ٔ ی ذؿبث ، صا َبمت٘ا

شع ی ك

ٞ ةآ ی ر ػشتػد ثطث .تػا ٜذـ٘ ٜداد ٖبـ٘ ٜبٌ

ی ٚ ةآ ٝث

طبجتسا آ

ٕٝٞ بث ٖ

ٌ ی ش ی ؼث بٞ

ی سب ض ٚ ٟٓٔ

ی تب ی تػا

؛ شٞ

ِد ٝث ذٙز ی

ُ

ٖدٛث سٟٛؽٛ٘

ثی سبٕ

ی

ٚٛو ی ذ 19 ا تبفلاع ؼث ی سب لد یم ی ا سد ی

ٗ

فٛلخ

٘ عشتػد سد ی

تؼ

ًبفشك ٚ

ٕٞا دسٛٔ سد ثطث ٝث ی

ت ٚ

سبٌذ٘بٔ

ی ا ی

ٗ .تػا ٜذؿ ٝتخادشپ ؿٛضٛٔ

بٔا ا سد ٟٓٔ ّٝئؼٔ

ی

ٗ

شثاشثب٘ ثطث فٛلخ ی

بٞ

ی ػشتػد سد دٛخٛٔ

ی ا ٝث ی

ٗ ٟٓٔ ـجٙٔ

تؿاذٟث ی تػا

؛ اشز

ٕٝٞ ْبٍٙٞ سد ٝو یشیٌ

،

ْٚشطٔ كعبٙٔ

ْذف بث شت

سد اس یشتـیث تبفّت یثآ ـثبٙٔ ٝث یػشتػد يشٔ

ٚ

ٔی ش

ٝتؿاد ب٘ٚشو ذ٘ا

ٝو ذٞبؿ دٛخ ی

ٕٞا شث تی ػشتػد ثطث ی

ةآ ـجٙٔ ٝث

ِٓبػ ٚ

تؿاذٟث ی ٔ ی ذؿبث .

دٛخٛٔ تبؿساضٌ كجع یىی

ؾِبز صا بٞ

ی طٔ تؿاذٟث ٟٓٔ

یغی

سد ا

ٗی

ٕٝٞ

ٌ

،یشی ذٔ

تیشی بٞذ٘بٕؼپ ی ب٘ٚشو یی تؿاذٟث ضواشٔ

ی

٘بٔسد ی تجلاشٔ ٚ ی .تػا ٜدٛث

ٙسٕٞ

ٗی ی ى ی د شٍی ؾِبز صا ٚ بٞ

پ یبٞذٔبی ذخ ی

ٕٝٞ

ٌ یشی

ٚٛو ی ذ - 19 ٝیٛ٘بث ٚ ٓیمتؼٔشیغ تاشثا

ًبضقث ٚ یٍ٘بخ یبٞذ٘بٕؼپ ذیِٛت ؾیاضفا ُیجل صا یفٙٔ

ا دبدی

دٚذطٔ

تی صبث سد تفبی بٞذ٘بٕؼپ ی

ٍ٘بخ ی

ِد ٝث

ُی بٞذ٘بٕؼپ دٛخٚ

ی

هػبٔ ُثٔ ٜدِٛآ ؾىتػد ٚ بٞ

وشت سد بٞ

تی بٞذ٘بٕؼپ ی

ِٛت ذی ،ٜذؿ

تػا ( 34 ) ؽساضٌ تبقِبغٔ یخشث سد دٛخٚ ٗیا بث . یبٞ

ی ْذف شث یٙجٔ

َبمت٘ا شع صا ب٘ٚشو عٚشیٚ

كی بٞذ٘بٕؼپ ی شٟؿ ی

ٍ٘بخ ٚ ی ؽساضٌ

دشٌ

ٜذی كٛت ٚ

ٝی

ٝٔب٘شث ٜذؿ بٞ

ی ذٔ

تیشی شٟؿ ذ٘بٕؼپ ذٙ٘بٕٞ ی

ٝتؿزٌ

ذؿبث ٝتؿاد ٝٔادا (

35 ).

ا ؾِبز ّٕٝخ ص یذخ یبٞذٔبیپ ٚ بٞ

ٕٝٞ

ٌ ی ش ی

ٚٛو ی ذ - 19 اضفا ی ؾ 33 ذكسد ی

ِٛت ی ذ بٞذ٘بٕؼپ ی ىؿضپ ی

ٝث اضفا فٛلخ ی

ؾ اضف ٚ ٖٚضفاصٚس ی

ٜذٙ

تػلاپ فشلٔ

ی ه بٞ

ضواشٔ سد

تؿاذٟث ی

٘بٔسد ی بػ ٚ دٛث ص

٘بٔ

ٞذ ی بٞ

ی

َٕٛقٔ

اشث ٝو ی اشؿ ی ظ بپ ی ساذ دبف ٚ

ی ذٔ

ی ش ی ت ضاشع ذ٘بٕؼپ ی

.دشو ُىـٔ سبزد اس دٛث ٜذؿ

ٖبتػا سد یىؿضپ یبٞذ٘بٕؼپ ذیِٛت ٝو تػا ٜذؿ ؽساضٌ

Hue

ٞ

ٕ س

ٙ بت ٗی 63 یذخ ؾِبز بث اس ٖآ تیشیذٔ ٚ تفبی ؾیاضفا ذكسد

ٝو شٍید یتؿاذٟث ٟٓٔ ؾِبز ٖبیٔ ٗیا سد ٝتجِا .دٕٛ٘ ٝخاٛٔ

ٜدٛث یتجلاشٔ ٚ ی٘بٔسد یتؿاذٟث ضواشٔ ییب٘ٚشو یبٞذ٘بٕؼپ تیشیذٔ

تػا شیغ

ُثبل تػا سبى٘ا ( 20 ) ذٙتؼٞ سٚبث ٗیا شث تبقِبغٔ یخشث ٝتجِا .

ٚ دساذ٘ دٛخٚ یٍ٘بخ یبٞذ٘بٕؼپ كیشع صا ب٘ٚشو عٚشیٚ َبمت٘ا ٝو ؽٚس یاشخا ٚ تبٔاضِا تیبفس بث ٜاشٕٞ ذ٘بٕؼپ تیشیذٔ صیطك یبٞ

تسبؾ٘

َبمت٘ا شغخ بث ،یتؿاذٟث یبٞ

ٚٛو ی ذ - 19 تؼی٘ ٝخاٛٔ

( 37 ,

36 ).

‌ عبوتجا‌لهاَع ی

‌

‌

تػبیػ سبثآ تخبٙؿ تٔلاػ شث یدبلتلا ٚ یفبٕتخا ظیاشؿ ٚ بٞ

یٔ

ؽٚس ٗییقت سد یمیٕف شثا ذ٘اٛت فٛلخ سد ٝقٔبخ ٝو ییبٞ

یٔ ؾیپ سد ٝقػٛت ػ .ذؿبث ٝتؿاد دشیٌ

تػبی یبٞ

فبٕتخا ی تٔلاػ ٚ

ٕٝٞ ٖبٔص َٛع سد

ٌ یشی یٔبٍٙٞ

سبتخبػ ٝو دٛث ذٞاٛخ ؾخثشثا

ٚس

،بٞدشىی وشت یجی غت صا تاشیی طٔ

یغی فبٕتخا ٚ ی ذؿبث ( 38 )(

ُىؿ -

4 ػسشث بث .) ی سٛـو سد ٜذؿ ْبد٘ا تبقِبغٔ

بٞ

ی فّتخٔ

ض سد ی

ٝغ

قت یی

ٗ ذٙٙو

ٜ بٞ

ی فبٕتخا ی خٛت ُثبل تبى٘ تٔلاػ

ٟ ی ث

ٝ

ٔ تػد ی آ ی ذ .

ٗیا دٛخٚ بث ؾٞٚظپ ْبد٘ا تٔذل ٝو

یفبٕتخا ُٔاٛف بث ظجتشٔ یبٞ

شثؤٔ

تؼی٘ ی٘لاٛع یّیخ سٛـو سد تٔلاػ شث

؛ د هی سد بٔا

ٝٞ

شیخا

تػا ٝتفشٌساشل ٝخٛتدسٛٔ شتـیث (

38 )

ٟٓٔ یفشع صا ُٔاٛف ٗیشت

ٔ یفبٕتخا ؤ

ث تٔلاػ شث شث

ٝ بث ب٘ٚشو یٔذیپا ؿٛیؿ ٖاسٚد سد فٛلخ

شتٕو یسبٕیث ٖدٛث سٟٛؽٛ٘ ٝث ٝخٛت خٛت دسٛٔ

ٝ

ٝتفشٌ ساشل .تػا

لکش - 4

‌ ةَچربْچ یهَْفه

لهاَع عبوتجا ی عت ييي

‌

ُذٌٌك رد تهلاس

‌(

33 ).

‌

شزَهآ

‌ ی ى ی بٞشٍ٘بـ٘ صا ی

فبٕتخا ٟٓٔ

ی دبلتلا ٚ ی

ٝقٔبخ شٞ

ا ی

لطت ٚ داٛػ صغػ ی

تلا

ٔ ٝقٔبخ ٖآ ی

ذؿبث

ٜذف . ا ی ا شث ی

ٗ ٝو ذ٘سٚبث

لطت ٚ داٛػ ی

تلا ی ى ی صا

ُٔاٛف ػبػا ی

ٝقٔبخ شٞ جٚشخ سد ا

ی صا

ٖاشطث ٚ شمف بٞ

ی فبٕتخا ی ؿب٘

ی پا صا ی

ٔذ ی تػا ( 19 ) بت٘ . ی ح ُكبض

مطت صا ی تبم پ ی ـ ی

ٗ لطت صغػ ٗتفس لابث ٝو تػا ٜدشو تثبث ی

تلا

،

فشؽ ی ت تػد ی ثب ی ث ذٔآسد تؼو ،تػبٙٔ ُغبـٔ ٝث ی

،شتـ صغػ دٛجٟث

ٌذ٘ص ی ٚ ٜدٕٛ٘ ٓٞاشف اس بٟ٘ سد

ی ت بٞسبتفس ْبد٘ا ی

تؿاذٟث ی ٝقػٛت اس

یٔ

ذٞد متؼٔ ٚ ی

ًبٕ

قضٚ صغػ ٗتفس لابث سد ی

ت

ٔ ٝقٔبخ تٔلاػ ؤ

شث

دٛث ذٞاٛخ (

39 ) فسد . ی

ٗ ذٞاٛؿ َبض ی

ٙجٔ

ی ا شث ی

ٗ

ٝو بپ ؽصٛٔآ ی

ٝ

ٔ ی

ٛت قِبغٔ ٚ داٛػ دٛجٟث سد ذ٘ا تب

تٔلاػ ی ٔ ؤ شث ذؿبث ٚ ت٘ سد ی

ٝد

تخٛٔ

بٕت ًٙٞشف دٛجٟث ی

ُ

ٝث تؿاذٟث تبٔذخ صا ٜدبفتػا ی

دٛؿ

دساد دٛخٚ

. بث ا ی

ٗ دٛخٚ

ٕٞا ی ت ٖبٔص سد فٛلخ ٝث ؽصٛٔآ پا

ی

ٔذ ی

دٟٛـٔ ب٘ٚشو دشٌ شت

ی ذ

؛ دشو تثبث فّتخٔ تبقِبغٔ ٝو اشز ٝو

ٝزشٞ

ٔ شتلابث داشفا داٛػ صغػ ی

دٚس

، بٕت ی

ُ بفس ٝث ی ت تؿاذٟث دساٛٔ

ی ث ی شتـ

ٔ ی دٛؿ ت٘ سد ٚ ی

ٝد ٔ ی

ٖاض

ٌسد ی ش ی

ٙسٕٞ ٚ ی

ٗ يشٔ

ٚ

ٔی ش ا سد ی

ٗ ٜٚشٌ

ِٚض٘ ذ٘ٚس ؿبٕتخا صا ی

یٔ

ذثبی صغػ ؾم٘ . آ

ب٘ٚشو ٖبٔص سد ؽصٛٔ

ث

ٝ تػا ٜدٛث شتدٟٛـٔ سبیؼث ٖب٘ص سد فٛلخ ؛

ٝو اشز ٖبـ٘ تبقِبغٔ

فا ٜداد ض سد شثؤٔ ُٔاٛف صا ٖب٘ص ؽصٛٔآ ٚ تلایلطت صغػ ؾیا

ٝث ٚ ٖب٘ص یذٕٙ٘اٛت ،ٜداٛ٘بخ تٔلاػ دٛجٟث سد یػبػا سبیقٔ ٖاٛٙف

ؾٞبو يشٔ

ٚ

ٔی ش یٔذیپا ٖاسٚد سد تػا ٜدٛث فّتخٔ یبٞ

( 40 ).

صا

یشثاشثب٘ ثطث شٍید ٜبٌذید یبٞ

آ یٔ یٔذیپا ظیاشؿ سد یؿصٛٔ

ذؿبث .

یصبػ َذٔ یٔبٕت سد ٝو تسٛك ٗیا ٝث ٜذیدشٌ ْلافا یؿصٛٔآ یبٞ

صغػ سد( یسادبٙقٔ ٚ تجثٔ شیثأت ؽصٛٔآ 99

شث )ٖبٙیٕعا ذكسد

ُیذقت شثاشثب٘

ی بٞ

ی اشؿ سد تٔلاػ ظی

پا یٔذی سد شٌا .دساد

ٝقٔبخ ا ی

فبٕتخا سبتخبػ ی

ٌٝ٘ٛ ٝث ا ی ضاشع ی

ًبتذٕف ٝو ذؿبث ٜذؿ بث داشفا

اشؿ لابث ذٔآسد ظی

تػد یثبی و بث ؽصٛٔآ صغػ ٝث تیفی

اساد اس لابث

ا سد ،ذٙؿبث

ٗی تسٛك

ِبف ـعبمٔ سد ؽصٛٔآ ی

بٟٙت تیل٘

ٚ ٝفشٔ داشفا

دشٌ ذٞاٛخ ٝقٔبخ ذٕٙتٚشث ذی

ا ٝو

ٗی سد فبىؿ تجػ دٛخ ٝثٛ٘ ٝث

قلٛٔ

تی دبلتلا _ی یفبٕتخا ث

ٗی مف ٚ ذٕٙتٚشث داشفا شی

ٔ ی دٛؿ . سد

،ٝدیت٘

ؽصٛٔآ یٔ

ذ٘اٛت صا كیشع ؾیاضفا

ٖبیداشٌ

سد تیقلٛٔ

دبلتلا _ی یفبٕتخا ؿب٘ ٝو اس تٔلاػ سد تبفلاتخا ،داشفا ی

صا

قضٚ

تی دبلتلا _ی یفبٕتخا تٚبفتٔ

ذٞد ؽشتؼٌ ،تػا داشفا (

41 ) .

بت٘

ی ح

ٝقِبغٔ

ؾف ی

ٕ ی

ٚ

،ٖاسبىٕٞ

ٛٔ

ی ذ ا ی

ٗ بت٘

ی ح تػا . تبقِبغٔ

د صا تِبخ ی

ٜبٌذ دی شٍ

اشؿ سد ؽصٛٔآ ثطث ٝث ی

ظ پا ی

ٔذ ی ب٘ٚشو

ٔ ی دصادشپ

؛ ٝزشٌا

ٔذ٘بپ ی

،ب٘ٚشو تلاىـٔ

ص ی دب ی شث

ْبٕت قخبؿ بٞ

ی

ٝقٔبخ صا

ّٕٝخ تٔلاػ

ْدشٔ

ٕطت ی

ُ دشو

؛ بٔا شدٙٔ

ٝث بفٛىؿ یی

خشث ی

ّثبل ی ت بٞ

دشٌ

ی

ٜذ ٝو صا

ّٕٝخ ٔ ی

ٖاٛت

ٝث

ٌاشف ی ش

ٖذؿ ٚ

ك٘ٚس ی

ٗتفب ؽصٛٔآ صبدٔ

ی

ٜسبؿا دشو .

ٝث شؾ٘

ٔ ی ذػس

ٝو ؽصٛٔآ

صبدٔ

ی دساٚ

صبف ذخ ی ذ ی

ٜذؿ

ٚ

ٝخٛت ث ی شتـ ی

ٝث ؽصٛٔآ بٞ

ی صبدٔ

ی

فٛغقٔ

ٜذؿ تػا ( 42 ) . ػبجف ی ٚ

ٖاسبىٕٞ

٘ ی ض سد ؾٞٚظپ دٛخ

ٖبـ٘

،ذ٘داد

ْذف ػشتػد ی

ٕٝٞ

ٌاشف ی

ٖاش

ٝث بضف ی صبدٔ

ی

ٝث

ٚی

ٜظ سد

كعبٙٔ

ْٚشطٔ

ٚ ا ی دبد شثاشثب٘

ی سد تكشف

،ؽصٛٔآ

ٍٙػ ی

ٗ

ٖدٛث

ضٞ

ی

ٝٙ

بٞ

ی ا ی ت٘شتٙ

اشث ی خ یّ

ی صا

ٜداٛ٘بخ

،بٞ

ذٙو

ٖدٛث تفشػ

ای ت٘شتٙ

ٝث

ٖاٛٙف ؾِبز بٞ

ی ؽصٛٔآ

٘ٚشتىِا ی ه ث ی

ٖب تػا ٜذؿ ( 43 ).

ظیاشؿ یٔذ٘بپ ب٘ٚشو ٚ تطت ت أ شیث ساشل

ٗتفشٌ

ؽصٛٔآ یٙیِبث سد

ٖبتػسبٕیث ث بٞ

ٝ یشیٌسبو یسٚبٙف یبٞ

ذیذخ تٟخ ؽصٛٔآ یٙیِبث

ٝث

تسٛك هی٘ٚشتىِا سد

ظیاشؿ غپ صا ب٘ٚشو ضی٘

یٔ

ذ٘اٛت

ٝث

ٖاٛٙف

ٜٛیؿ هٕو

ٜذٙٙو

ُجل صا سٛضض شث

ٗیِبث سبٕیث سد ظیطٔ

یقلاٚ

سد

ٖبتػسبٕیث یبٞ

یؿصٛٔآ سد تٟخ ؾیاضفا تیفیو ؽصٛٔآ یٙیِبث یاشث

ٖبیٛدـ٘اد یىؿضپ

دسٛٔ

ٜدبفتػا ساشل دشیٌ

( 44 ).

ع ی ؿساضٌ

ی صا

ی

٘ٛ

ی فؼ سد

َبػ 2020 ت أث ی ش غقت یّ

ی عساذٔ

شث

ٚس ی

ٖبودٛو

ْٚشطٔ

ٚ

ٜداٛ٘بخ بٞ

ی

ٖآ بٞ

ذؿ ی شتذ

ٜدٛث

ٚ ثفبث ـغل ی

ٌدب ی ش ی

، تلاىـٔ

تجلاشٔ

صا

ٖبودٛو

ٚ

ٛػ ء زغت ی

ٝ دشٌ

ی

ٜذ تػا ( 45 ).

‌ذهآرد‌حطس

‌

ٜذٙٙو ٗییقت تاشثا یػسشث تٟخ

ٛو ؽشتؼٌ شث تٔلاػ یبٞ

ٚی ذ

19

ٛیسبٙػ دساد دٛخٚ یفّتخٔ یبٞ

.

ٟٓٔ صا یىی ٗیا ٗیشت

ُٔاٛف

سد صغػ آ یٔ دبلتلا ٚ ذٔ

.ذؿبث اذتثا سد آ٘

س فٛلخ ٗیا سد شتـیث ٝ

یٔ ساشل ٝخٛت دسٛٔ

ذپ شثا دشیٌ

ی هی یتٔلاػ صغػ یٚس شث شمف ٜذ

یٔ ؿبٕتخا ذؿبث

( 46 ) شٌا ٝو تػا ٗیا شث دبمتفا شتٟث تسبجف ٝث

ذؿبج٘ یفىٔ یذٔاسد ٚ یٞبفس صغػ یاساد یفبٕتخا

، ٝیزغت ٖبىٔا

تػبٙٔ

ٚ

ًبتیبٟ٘ ٚ تؿاذٟث ٝٙیٔص سد یفبو ؽصٛٔآ دٛخ تٔلاػ ٗیٔبت

ٜداٛ٘بخ ٚ ؽا اس

ٔبٕت ٚ تؿاد ذٞاٛخ٘

ی ا

ٗی

ٔص دساٛٔ

ٝٙی ؽشتؼٌ صبػ

ث یسبٕی ث

ٝ اشؿ سد فٛلخ ظی

پا یٔذی دسٚآ ذٞاٛخ ٓٞاشف اس بٞ

( 47 ).

تٚشث تؼی٘ یىؿ

، ؾیاضفا اس یفبٕتخا ٚ یدشف تٔلاػ صغػ

یٔ

ذٞد

؛

ٚشث داشفا ٚ ـٔاٛخ اشیص شتـیث یػشتػد ٖبىٔا ذٕٙت

ی ٝث

یبٞلابو ٗیٙسٕٞ ٚ تب٘بىٔا بث ظجتشٔ

ذ٘ساد اس تٔلاػ (

48 ) .

ٕٝ٘ٛ٘

ػ تب٘بىٔا ٝث یػشتػد ٗیا صا یا یٔذیپا ؿٛیؿ ٖبٔص سد یتٔلا

ب٘ٚشو ساضٌ یع .دٛث شتدٟٛـٔ ٗؼواٚ تفبیسد ییب٘اٛت فٛلخسد ؿ

ی

ٜذیدشٌ تفبیسد ٖذؿ ٝٙیؼواٚ فٛلخ سد ییبپٚسا یبٞسٛـو صا ٝو یشثاشثب٘ صا ٚ دٟٛـٔ ضی٘ ٝتفبی ٝقػٛت یبٞسٛـو سد تفبیسد ظش٘ یتض تػا سادسٛخشث (

سادٕٛ٘

- 3 ) َبضسد یبٞسٛـو ثطث ٖبیٔ ٗیا سد

دساد اس دٛخ یبخ تفشـیپ (

49 ) .

رادَوً

- 3

‌ يرثارثبً

‌ ییبپٍرا‌يبّرَشك‌رد‌يسكاٍ‌تفبیرد‌يبّ

‌(

44 )

‌

یػسشث یٔ اس تٔلاػ ٚ شمف ٗیث طبجتسا شٍید ذقث صا

ٗیا ٖاٛت

ٖبٕٞ ؿبٕتخا هی سد ذٙٔصبی٘ دشف شٞ تٔلاػ ٝو دٕٛ٘ فیكٛت ٌٝ٘ٛ

تػٚا یتٔلاػ ٚ ی٘ذث هیضیف .

تٔلاػ ٖداد تػد صا ٝدیت٘ سد

ؾیاضفا ٝدیت٘ سد دشف شتـیث شمف ٝث شدٙٔ شیمف ؿبٕتخا هی سد یدشف ذیدشٌ ذٞاٛخ سٛـو هی یدبلتلا ذؿس ؾٞبو ٚ ؿبٕتخا سد شمف (

50 )

ٝو تػا یضیز ٗیا ٚ ٝث ب٘ٚشو یسبٕیث ؿٛیؿ ٖبٔص سد

ـلاٚ

سد

ًلأبو شیمف ٚ ٝقػٛت َبض سد یبٞسٛـو تبقِبغٔ سد .دٛث دٟٛـٔ

یٍتؼجٕٞ فّتخٔ

ٗیث تؿاذٟث شتٟث

ٚ ذؿس یدبلتلا لابث ذییأت

ٜذؿ

تػا . ا

ٗی

ِبضسد ی

ٝو تػا شیثأت ٝو تػا ٜذؿ تثبث

ٗیٍٙػ سبث

یسبٕیث بٞ

ٚ تاشثا ذٙز

ٝج٘بخ

ٖآ شث

ٖاٛت

،ذیِٛت تیقٕخ یػبٙؿ ٚ

ؽصٛٔآ

ٚ ؽسٚشپ ؾم٘

یصسبث سد شمف

ٗٔضٔ

یبٞسٛـو شتٕو

ٝقػٛت

ٝتفبی

ٝتؿاد ا ٝو تػا

ٗی دبلتلا ذؿس تاشثا صا ٝجٙخ ی

سد

اشؿ ظی

ٔذ٘بپ ی ذـت ب٘ٚشو ذی

دشٌ

ذی ( 51 )

ٝقِبغٔ سد ٗیٙسٕٞ . یا

سد یدبلتلا ذؿس ْٛػ هی ٝو تػا ٜذیدشٌ ٖبفرا 200

ٝتؿزٌ َبػ

بی٘بتیشث ٚ ٝؼ٘اشف سد تػا ٜدٛث تؿاذٟث ٚ ٝیزغت دٛجٟث صا یؿب٘

؛

ٝث

ٝٞد سد ٝو یسٛع

ٞبو ثفبث شیخا یبٞ

ؾ يشٔ

ٚ

ٔی ش صا یؿب٘

یسبٕیث تػا ٜذیدشٌ بٞ

( 52 ) .

Dreger

د

ٝقِبغٔ س جسبخٔ یا

،تٔلاػ

ذؿس یدبلتلا

ٚ ظش٘

يشٔ

ٚ

ٔی ش داشفا ٚ ٖاداصٛ٘

یلابث 65

َبػ اس

دشٌ قخـٔ ٚ ذ٘داد ساشل ٝقِبغٔ دسٛٔ

ذی هی ٝو

ٝغثاس تجثٔ

ٚ

بٙقٔ

ٖبیٔ ساد تٔلاػ

ٚ ذؿس یدبلتلا دٛخٚ

دساد ( 53 ) ٗیٙسٕٞ .

سد صغػ فٛلخ سد یشٍید فّتخٔ تبقِبغٔ

آ ٖاضیٔ بث دبلتلا ٚ ذٔ

صا .تػا ٜذیدشٌ ٝئاسا یجِبخ حیبت٘ ٚ ٝتفشٌ ساشل یػسشث دسٛٔ تٔلاػ

ٖبیٔ

تبقِبغٔ

ْبد٘ا

ٜذؿ یٔ

ٖاٛت

ٝث ؾٞٚظپ یّقفغِ

سٛپ

ٚ ٖاسبىٕٞ

ٚ یدبلتلا ذؿس ٗیث سادبٙقٔ ٚ تجثٔ ٝغثاس هی ٝو دٕٛ٘ ٜسبؿا ءبمتسا

دشٌ ؽساضٌ تٔلاػ

ٜذی تػا ( 54 ).

ٙسٕٞ

ی

ٗ ع ی

ٝقِبغٔ

ا ی ؽساضٌ

دشٌ

ی

ٜذ تػا

ٝو

َبٕتضا ساشل

ٗتفشٌ

داشفا ث ی

ٖبٕ٘بخ

ٚ مف ی ش سد

مشقٔ

ٚی عٚش ث ی شتـ ٔ ی ذؿبث ( 55 ) .

ٝــٙیغ٘شل

ٚ تیدٚذطٔ

یبــٞ

ذــیِٛت ،شفــػ

ٜداد ساشــل شــیثأت تــطت سبیــؼث اس ازــغ .تػا

یــ٘بٟخ ؽساضــٌ كــجع َبػ سد

2020 ، داذقت 55 ٔ

ٛ بٞسٛـو صا دس

ٖاشـطث ظیاشؿ سد ذؿ ٜدص ٗـیٕخت ٚ ذٙتفشٌ ساشـل یـیازغ یبـٞ

ٝــّخاذٔ ٖٚذــث ٝــو 30

ث تػا ٗــىٕٔ شــف٘ ٖٛــیّیٔ

ٝ ُیِد

ٓتؼیػ ٖذٔآ ٗییبپ یٕٙیا

ـیشػ

ٚ ٝث شت صا بی ٚ ٜذؿ لاتجٔ ب٘ٚشو عٚشی

ذـ٘شیٕث یٍٙـػشٌ

( 56 ) ؛ بٔا آ٘

س داشفا صا یمیلد سبٔآ تػا شور ٖبیبؿ ٝ

عشتػد سد ذ٘ساذ٘ یتٔلاػ تبٔذخ تب٘بىٔا ٝث یػشتػد ٝو شیمف ث شٔا ٗیا ٚ تؼی٘

ٝ یدبیص ْبٟثا بث ب٘ٚشو یٔذیپا ظیاشؿ سد فٛلخ

تػا ٜدٛث ٚشثٚس

؛ یِبٔ ٖاٛت ْذف ٚ شمف ُیِد ٝث داشفا صا یّیخ ٝو اشز

ٝثٚس یشتؼث ٚ ٝقخاشٔ ٖبىٔا ْذف بث

ٜدٛث ٚس ٝو ذ٘ا

ًبٙئٕغٔ

ٝث سٛع

ٖاضیٔ ؾیاضفا شث ٓیمتؼٔ

يشٔ

ٚ

ٔی ش ت أ شیث تػا ٜدٛث سازٌ

. ت سد أ ٗیا ذیی

یٔ ؿٛضٛٔ

ٝقِبغٔ ٝث ٖاٛت

ٝٞد سد تؿاذٟث تساصٚ ظػٛت ٝو یا یبٞ

ٝتفشٌ تسٛك ٝتؿزٌ

دٕٛ٘ ٜسبؿا .

طبجتسا یػسشث سد ٝو تسٛك ٗیا ٝث

اٚاذٔ تطت ٚ ٝقخاشٔ یتؿاذٟث ضواشٔ ٝث یتؼیبث ٝو یداشفا داذقت ٗیث یٔ ساشل ث یِٚ ذٙتفشٌ

ٝ

ٜدشى٘ ٝقخاشٔ یِبٔ ٖاٛت ٖاذمف ُیِد اس ذ٘ا

یٔ ٖبـ٘

ذٞد ( 57 ).

هجیتن یریگ

قِبغٔ سد

ٝ

ٟٓٔ ٝو دٛث ٖآ شث یقػ شضبض قخبؿ ٗیشت

یبٞ

ٚ یغیطٔ

ٔ یفبٕتخا ؤ

ٝث ب٘ٚشو یٔذیپا ظیاشؿ سد تٔلاػ شث شث

یػسشث كجع .دشیٌ ساشل یػسشث دسٛٔ یسٚشٔ تسٛك فّتخٔ یبٞ

ٜذیدشٌ قخـٔ

دشىیٚس ذٙ٘بٔ ٝقٔبخ شث یٙتجٔ یبٞدشىیٚس

ٗییقت

ٜذٙٙو

ٗییقت ؾم٘ یغیطٔ ٚ یفبٕتخا یبٞ

تٔلاػ سد ٜذٙٙو

دساد

ٙسٕٞ.

ٗی دشٌ قخـٔ

ٜذی تجلاشٔ ٝئاسا ٝو تػا بٞ

ی ىؿضپ ی

بٟٙت ٝث یی

ٕ٘

ی

٘اٛت اشؿ دٛجٟث تبجخٛٔ ذ ظی

ٓٞاشف اس داشفا تٔلاػ

فبٕتخا تبفلاعا َبمت٘ا .دسٚآ ی

طٔ ٚ یغی اشؿ سد ظی پا یٔذی ٝث بٞ

ػ تػبی زٌ

ا

ٕلت ٚ ٖاس

ٓی

ٌ شی

ٖبٌذ٘

یاشث

ٚشت ی ح

ٞبٌآ ی

،

ٕلت ی

ٓ صبػ ی

ّٕف ْاذلا ٚ ی

ّو فاذٞا صا ی

ذ ی ٝٔب٘شث

ٝفِؤٔ فٛلخ سدWHO یبٞ

یغیطٔ یفبٕتخا یٔ سبٕؿ ٝث تٔلاػ

ذ٘ٚس صا یسبیؼث ٝ٘بفػبتٔ ٝو

.دساذ٘ دٛخٚ ٝتفبی٘ ٝقػٛت ٚ ٝقػٛت َبضسد یبٞسٛـو سد تبفلاعا ٗیا

ٟٓٔ ّٕٝخ صا نبپ یاٛٞ صا یسادسٛخشث تبفلاعا ٗیا ٗیشت

، یػشتػد

بٞذ٘بٕؼپ تیشیذٔ ،ِٓبػ ةآ ٝث

، سادسٛخشث ی لطت صغػ صا تلای

ٙسٕٞ ٚ تػبٙٔ

ٗی ٔ ی

ٖاض

ّفىٔ ذٔاسد ی ٔ ی ث ذؿب ـٔاٛخ صا یسبیؼث ٝو

یقٔبخ ٚ یفبو ؿلاعا ذٙؿبث ٝتؿاد ٓٞ شٌا بی ٚ ٝتؿاذ٘ اس دساٛٔ ٗیا بی یٕ٘ عشتػد سد یٔذیپا ظیاشؿ سد دساٛٔ ٗیا ٖاذمف ٚ دٛجٕو .ذؿبث

بٞ

ً٘سشپ یٔ شت كجع ٚ ذیبٕ٘

آ ٖاضیٔ ٝتفشٌ تسٛك تبمیمطت ٚ سبٔ

يشٔ

ٔ ٚ ی ش بٞ

ی ث لاب یی یٔ ٜذٞبـٔ ـٔاٛخ ٗیا سد .دٛؿ

رّکشت و ريدقت

ٗیا

ِٝبمٔ

ُكبض یتبمیمطت ششع تطت

ٖاٛٙف "

ت أ ُٔاٛف شیث

ٔ یغیطٔ ٚ یفبٕتخا ؤ

سد ب٘ٚشو یٔذیپا ٖاسٚد سد شث

َبػ 1401 ذو بث

( قلاخا IR.GMU.REC.1401.124 )

یٔ

ذؿبث

ٝو بث تیبٕض

ٔ یفبٕتخا ُٔاٛف تبمیمطت ضوشٔ ٚ دبثبٌٙ یىؿضپ ّْٛف ٜبٍـ٘اد شثؤ

تٔلاػ شث اشخا

ٜذؿ .تػا

عفانم داضت یٔ ْلافا ِٝبمٔ ٖبٌذٙؼیٛ٘

سد یقفبٙٔ دبضت ٌٝ٘ٛ ریٞ ٝو ذ٘ساد

.دساذ٘ دٛخٚ شضبض ؾٞٚظپ

:عبانم

1- Solar O, Irwin A. A conceptual framework for action on the social determinants of health. WHO Document Production Services. 2010. URL: https://apps.who.int/iris/handle/10665/44489

2- Naghibi SA, Chaleshgar Kordasiabi M. A review of Social Determinants of Health. Clin Exc. 2017; 7(2): 50-62.

[Persian]. URL: http://ce.mazums.ac.ir/article-1-356-en.html

3- Baheiraei A, Mirghafourvand M, Mohammadi E, Nedjat S, Charandabi SM-A, Rajabi F, et al. Health-promoting behaviors and social support of women of reproductive age, and strategies for advancing their health: Protocol for a mixed methods study. BMC public health. 2011; 11: 191. DOI: 10.1186/1471-2458-11-191

4- Gholizadeh A, Taghavi M, Moslem A, Neshat AA, Najafi ML, Alahabadi A, et al. Ecological and health risk assessment of exposure to atmospheric heavy metals. Ecotoxicol Environ Saf. 2019; 184: 109622. DOI:

10.1016/j.ecoenv.2019.109622

5- Moghadam MN, Banshi M, Javar MA, Amiresmaili M, Ganjavi S. Iranian household financial protection against catastrophic health care expenditures. Iran J Public Health. 2012; 41(9): 62-70. PMCID: PMC3494217

6- Regidor E. Social determinants of health: a veil that hides socioeconomic position and its relation with health. J Epidemiol Community Health. 2006; 60(10): 896-901. DOI: 10.1136/jech.2005.044859

7- Fathi A, Sadeghi S, Maleki Rad AA, Rostami H, Abdolmohammadi K. Effect of health-promoting lifestyle and psychological well-being on anxiety induced by coronavirus disease 2019 in non-medical students. J Arak Uni Med Sci. 2020; 23(5): 698-709. DOI: 10.32598/JAMS.23.COV.1889.2

8- Mohammadpour A, Rezaei Z, Parvari A, Alami A, Taghavi M, Hajighasemkhan A, et al. Covid-19 outbreak associated with demographic-meteorological factors in the arid and semi-arid region Iran: case study Gonabad city, 2020-2021. Int J Environ Health Res. 2022: 1-10. DOI: 10.1080/09603123.2022.2125161

9- Ataguba JE-O, Day C, McIntyre D. Explaining the role of the social determinants of health on health inequality in South Africa. Glob Health Action.. 2015; 8: 28865. DOI: 10.3402/gha.v8.28865

10- Hoseinzadeh E, Javan S, Farzadkia M, Mohammadi F, Hossini H, Taghavi M. An updated min-review on environmental route of the SARS-CoV-2 transmission. Ecotoxicol Environ Saf. 2020; 202: 111015. DOI:

10.1016/j.ecoenv.2020.111015

11- Papi S, Zanjari N, Karimi Z, Motamedi SV, Fadayevatan R. The Role of Health-promoting Lifestyle in Predicting Cognitive Status of Older Clergymen. IranJAgeing. 2021; 15(4): 472-83. [Persian] DOI:

10.32598/sija.15.4.1393.3

12- Larsson CL, Klock KS, Åstrøm AN, Haugejorden O, Johansson G. Lifestyle-related characteristics of young low- meat consumers and omnivores in Sweden and Norway. J Adolesc Health. 2002; 31(2): 190-8. DOI:

10.1016/s1054-139x(02)00344-0

13- Reeves MJ, Rafferty AP. Healthy lifestyle characteristics among adults in the United States, 2000. Arch Intern Med.

2005; 165(8): 854-7. DOI: 10.1001/archinte.165.8.854

14- Sahin A-R, Erdogan A, Agaoglu PM, Dineri Y, Cakirci A-Y, Senel M-E, et al. 2019 novel coronavirus (COVID-19) outbreak: a review of the current literature. EJMO. 2020; 4(1): 1-7.

15- Das A, Ghosh S, Das K, Basu T, Dutta I, Das M. Living environment matters: Unravelling the spatial clustering of COVID-19 hotspots in Kolkata megacity, India. Sustain Cities Soc. 2021; 65: 102577. DOI:

10.1016/j.scs.2020.102577

16- Contini D, Costabile F. Does air pollution influence COVID-19 outbreaks? Atmosphere. 2020; 11(4): 377. DOI:

10.3390/atmos11040377

17- Zhou Z, Chen P, Peng H. Are healthy smokers really healthy? Tob Induc Dis. 2016; 14: 35. DOI: 10.1186/s12971- 016-0101-z

18- Domingo JL, Rovira J. Effects of air pollutants on the transmission and severity of respiratory viral infections.

Environ Res. 2020; 187: 109650. DOI: 10.1016/j.envres.2020.109650