Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif

(1)

Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif

PERUBAHAN MATERIAL DALAM KRAFTANGAN OLEH MASYARAKAT MELAYU DI SARIBAS, SARAWAK

NUR FARZIANA BT. ANGAT

Ijazah Sarjana Muda Seni Gunaan dengan Kepujian (Pengurusan Seni)

2018

(2)

i

PERUBAHAN MATERIAL DALAM KRAFTANGAN OLEH MASYARAKAT MELAYU DI SARIBAS, SARAWAK

NUR FARZIANA BT. ANGAT

Projek ini merupakan salah satu keperluan untuk Ijazah Sarjana Muda Seni Gunaan dengan Kepujian

(Pengurusan Seni)

Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif UNIVERSITI MALAYSIA SARAWAK

2018

(3)

ii

UNIVERSITI MALAYSIA SARAWAK

BORANG PENGESAHAN STATUS TESIS/LAPORAN

JUDUL: PERUBAHAN MATERIAL DALAM KRAFTANGAN OLEH MASYARAKAT MELAYU DI SARIBAS, SARAWAK

SESI PENGAJIAN :2015/2016 Saya : (Nur Farziana Binti. Angat)

Mengaku membenarkan tesis/laporan* ini disimpan di Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dengan syarat-syarat kegunaan seperti berikut :

1. Tesis/Laporan adalah hakmilik Universiti Malaysia Sarawak

2. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan membuat salinan untuk tujuan pengajian sahaja

3. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan membuat pendigitan untuk membangunkan Pangkalan Data Kandungan Tempatan 4. Pusat Khidmat Maklumat Akademik, Universiti Malaysia Sarawak dibenarkan

membuat salinan tesis/laporan ini sebagai bahan pertukaran antara institusi pengajian tinggi

5. *sila tandakan( / )

SULIT TERHAD

TIDAK TERHAD

Disahkan

TandatanganPenulis Tandatangan Penyelia

Tarikh: Tarikh :

Alamat tetap :

No.21D, KAMPUNG HILIR SERABANG 94950 PUSA, BETONG, SARAWAK

Catatan: *Tesis/Laporan dimaksudkan sebagai tesis bagi Ijazah Doktor Falsafah, Sarjana dan Sarjana

*Jika Tesis/Laporan ini SULIT atau TERHAD, sila lampirkan surat daripada pihakMuda

berkuasa/organisasi berkenaan dengan menyatakan sekali sebab dan tempoh tesis/laporan ini perlu sebagai SULIT atau TERHAD

(mengandungi maklumat yang berdajah keselamatan atau kepentingan termaktub di dalam AKTA RAHSIA RASMI 1972)

(mengandungi maklumat terhad yang telah ditentukan oleh organisasi/badan di mana penyelidikan dijalankan)

√

(4)

iii

Projek bertajuk ‘PERUBAHAN MATERIAL DALAM KRAFTANGAN OLEH MASYARAKAT MELAYU DI SARIBAS, SARAWAK’ telah disediakan oleh Nur Farziana Binti Angat dan telah diserahkan kepada Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif sebagai memenuhi syarat untuk Ijazah Sarjana Muda Seni Gunaan dengan KepujianPengurusan Seni.

Diterima untuk diperiksa oleh:

(Puan Rahah Binti Hasan)

Tarikh :

(5)

iv

PENGAKUAN

Saya mengaku bahawa tiada bahagian daripada penyelidikan yang dipamerkan dalam Penyelidikan dan projek Tahun Akhir ini telah digunakan sebagai bahan sokongan untuk sesuatu ijazah atau kelulusan sama ada kepada universiti ini atau institut pengajian tinggi (IPT) lain.

Yang benar,

(Nur Farziana Binti Angat) 54899 Program Pengurusan Seni

(6)

v

PENGHARGAAN

Alhamdulillah, dipanjatkan kesyukuran ke hadrat ilahi kerana telah mengurniakan tenaga, keupayaan serta kesabaran buat diri saya untuk menyiapkan kajian ini.

Jutaan terima kasih dan sekalung penghargaan saya ucapkan buat Puan Rahah Binti Hasan selaku penyelia saya yang banyak membantu, memberi tunjuk ajar, dorongan serta kata nasihat dalam usaha saya menyudahkan kajian ini. Tidak lupa juga kepada tenaga pensyarah yang lain, Cik Karen Audrey Samy dan Profesor Madya Dr. Noria ak Tugang yang sama-sama memberi tunjuk ajar dan dorongan kepada saya dalam usaha saya menyempurnakan kajian ini serta pihak Fakulti Seni Gunaan dan Kreatif, jutaan terima kasih saya ucapkan kepada semua.

Tidak lupa juga kepada responden dan subjek kajian, jutaan terima kasih saya ucapkan. Tanpa sokongan dan kerjasama daripada anda semua, tidak mungkin saya dapat menyiapkan kajian ini dengan jayanya.

Terima kasih yang tidak terhingga juga saya ucapkan kepada ahli keluarga yang tersayang kerana banyak membantu, memberi sokongan moral serta memahami karenah saya semasa menyiapkan kajian ini. Tidak lupa juga kepada rakan-rakan seperjuangan dan individu yang terlibat secara langsung mahupun tidak langsung semasa saya menyiapkan kajian ini yang mana banyak memberi bimbingan, sokongan moral dan bantuan kepada saya, jutaan terima kasih saya ucapkan. Akhir kata, jutaan terima kasih sekali lagi saya ucapkan buat semua.

Sekian, terima kasih.

(7)

vi

ISI KANDUNGAN

KANDUNGAN MUKA SURAT

Halaman Tajuk i

Borang Pengesahan ii

Pengakuan iii-iv

Penghargaan v

Isi Kandungan vi-ix

Senarai Jadual x

Senarai Rajah xi

Senarai Gambar xii

Abstrak xiii

Abstract xiv

Bab 1: Pengenalan 1-23

1.1 Pengenalan 1-12

1.2 Latar Belakang 13-14

1.3 Permasalahan Kajian 15

1.4 Skop Kajian 16

1.5 Lokasi Kajian 17

1.6 Objektif Kajian 18-19

1.7 Kepentingan Kajian 20-21

1.8 Definisi Istilah 1.8.1 Seni kraftangan 1.8.2 Kraf tradisional

22-23 22 22

(8)

vii

1.8.3 Alternatif 1.8.4 Kraf moden 1.8.5 Modenisasi

22 23 23

Bab 2: Kajian Literatur 24-37

2.1 Pengenalan 24

2.2 Kajian Lepas 25-37

2.2.1 Kraftangan 25-26

2.2.2 Perubahan material 27

2.2.3Material Cultureatau budaya benda 28

2.2.4 Produk 29

2.2.5 Kreativiti 30

2.2.6 Perubahan dalam kraf 31-32

2.2.7 Kraf moden 33

2.2.8 Perubahan kraf yang menjana ekonomi 34-35

2.2.9 Masyarakat dan kraf 36

2.2.10 Inovasi pembuatan kraf 37

Bab 3 : Metodologi Kajian 38-51

3.1 Pengenalan 38

3.2 Jenis dan sumber data 3.2.1 Data primer 3.2.2 Data sekunder

39-41 40 41

3.3 Persampelan 42

(9)

viii

3.4 Kaedah kajian dan Analisa data 3.4.1 Kaedah kualitatif

3.4.2 Kaedah temubual 3.4.3 Pemerhatian 3.4.4 Pendokumentasian

43-48 44 45 46 47-48 3.5 Instrumen kajian

3.5.1 Telefon pintar 3.5.2 Komputer riba 3.5.3 Peralatan sampingan

49-50 49 49 50

3.6 Kesimpulan 51

Bab 4 : Analisa Data dan Dapatan Kajian 52-65

4.1 Pengenalan 52-53

4.2 Faktor penggunaan bahan alternatif 4.2.1 Inovasi dalam penghasilan kraf

54 55 4.3 Penggunaan bahan asal sebelum berlaku inovasi

4.4 Inovasi dalam kraftangan

4.4.1 Plastik sebagai bahan buatan utama dalam kraf sekarang

4.4.2 Campuran bahan asal dan plastik dalam kraf 4.4.3 Kraf kontemporari

56 57-65 58-59

60-62 63-65

Bab 5 : Perbincangan dan Kesimpulan 66-75

5.1 Pengenalan 66

(10)

ix

5.2 Perbincangan 67-69

5.3 Cadangan

5.3.1 Pengusaha kraf 5.3.2 Bengkel dan latihan 5.3.3 Penyelidikan

70-73 70-71 71-72 72-73

5.4 Kesimpulan 74-75

Glosari 76

Rujukan 77-80

Lampiran A 81

Lampiran B 82-90

Lampiran C 91-100

Lampiran D 101-116

(11)

x

JADUAL

Jadual 3.4.4 Jadual pengumpulan data 48

(12)

xi

SENARAI RAJAH

Rajah 1.3 Ringkasan permasalahan kajian 15

Rajah 1.5 Peta Kampung Serabang 17

Rajah 1.7 Ringkasan kepentingan kajian 21

Rajah 3.2 Jenis dan sumber data 39

Rajah 3.2.1 Data primer 40

Rajah 3.2.2 Data sekunder 41

Rajah 3.3 Ringkasan Persampelan 42

Rajah 3.4 Kaedah kajian kualitatif 43

Rajah 4.1 Langkah-langkah penganalisaan data 53

Rajah 4.2 Faktor penggunaan bahan alternatif 54

Rajah 4.2.1 3 bentuk inovasi dalam penghasilan kraf 55

Rajah 4.3 (i) Penggunaan bahan asal 56

Rajah 4.3 (ii) Penggunaan bahan plastik / sintetik dalam kraf 57

(13)

xii

SENARAI GAMBAR

Gambar 1.1 PengayakTradisional 4

Gambar 1.2 Tubang / SabatTradisional 5

Gambar 1.3 Takin PadiTradisional 6

Gambar 1.4 Nyiru / TampiTradisional 7

Gambar 1.5 Bakul Plastik 8

Gambar 1.6 Bakul &TakinPlastik 9

Gambar 1.7 Anyaman Tikar Plastik 10

Gambar 1.8 Tubang / SabatPlastik 11

Gambar 1.9 Nyiru / Tampi Plastik 12

Gambar 4.3.1 Tubang :bahan utama; plastik / sintetik 59 Gambar 4.3.2 (i) Nyiru / tampi :tali nilon / plastik dan bahan asal

iaitu rotan

60

Gambar 4.3.2 (ii) Strukturtakindantubang 61-62 Gambar 4.3.3 Penggunaan warna dalam penghasilan reka corak 63-65

(14)

xiii

Abstrak

Penyelidikan ini memfokuskan kepada perkembangan perubahan material dalam kraftangan masyarakat Melayu di Saribas, Sarawak. Berdasarkan metod kualitatif, hasil permerhatian dan dokumentasi bahan kraf yang mengalami perubahan yang kebanyakaannya bahan plastik, pengkaji merumuskan kraftangan era moden telah berinovasi kerana keperluan bahan buatan dan tahap penggunaan yang telah berlainan fungsi dalam masyarakat kini.

(15)

xiv

Abstract

This research focuses on the development of material changes in Malay handicraft in Saribas, Sarawak. Based on the qualitative method, the result of observation and documentation of the changing material of plastic materials, the researcher concludes that the modern era of handicraft has been innovating because of the need for artificial materials and the level of utilization that has been different in today's society.

(16)

1

BAB 1 PENGENALAN

1.1 PENGENALAN

Kajian ini adalah berkisarkan tentang seni kraftangan dalam kalangan masyarakat Melayu di kawasan pedalaman Saribas, Sarawak. Seni kraftangan ini telah wujud sejak beratus tahun dahulu lagi. Setiap hasil produk seni kraftangan ini mempunyai motif, keunikan, budaya serta simbolik identiti sesebuah masyarakat itu sendiri. Kehalusan hasil kesenian produk kraftangan di negeri ini semakin dipandang tinggi sebagai produk kraf yang berkualiti tinggi. Elemen semulajadi diimplementasikan di dalam setiap proses penghasilan produk kraf.

Nilai-nilai keaslian produk seni¹ kraftangan Sarawak dapat dilihat dari aspek penggunaan sumber bahan semulajadi. Lazimnya, produk kraf yang dihasilkan adalah menggunakan sumber alam seperti buluh, rotan, daun mengkuang, bemban, kayu dan banyak lagi. Antara produk kraftangan yang semakin popular di Sarawak ialah produk anyaman, tekstil, manik dan ukiran.

Penggunaan motif, bahan, warna dan fungsi sesuatu produk itu adalah simbolik kepada asal-usul produk kraftangan itu sendiri.

Namun begitu, kepesatan teknologi pada masa kini secara tidak langsung turut menyumbang kepada era perubahan terhadap proses serta bahan yang

1 Keaslian produk seni bermaksud pengekalan identiti asal sesuatu kesenian seperti penggunaan bahan asas daripada sumber semulajadi.

(17)

2

digunakan dalam penghasilan produk seni kraf ini. Malahan, penghasilan produk seni kraftangan ini dilihat semakin berkembang dan mempunyai nilai komersial yang agak tinggi di pasaran tempatan dan antarabangsa.

Sambutan yang menggalakkan terhadap permintaan produk seni kraf ini dalam pasaran menjadikan sektor ini semakin berkembang pesat sekaligus menyumbang kepada aspek ekonomi bukan sahaja kepada pengusaha seni kraf itu sendiri bahkan, turut menyumbang kepada pertumbuhan ekonomi masyarakat tempatan khususnya.

Antara produk kraftangan yang senang didapati dalam pasaran tempatan adalah peralatan yang seringkali digunakan dalam kehidupan harian masyarakat seperti bakul, tikar dan banyak lagi. Sementara produk pelancongan pula adalah dikenali sebagai cenderamata. Kebiasaannya, cenderamata berbentuk ukiran dan anyaman mendapat sambutan yang amat menggalakkan dalam kalangan pelancong asing. Jika diperhatikan, terdapat pelbagai jenis produk yang berada di pasaran. Kebanyakannya, menjurus ke arah penggunaan bahan campuran;

semulajadi dan bahan plastik. Malahan, ada juga yang menggunakan sepenuhnya bahan plastik (Sahari, F., & Hasan, R.H., 2010).

Penggunaan bahan alternatif dalam seni pembuatan produk kraf semakin senang didapati di daerah kecil seperti Saribas. Produk kraf menggunakan bahan plastik seperti polyethylene semakin mendapat permintaan yang tinggi dalam kalangan masyarakat tempatan mahupun masyarakat luar. Hal ini demikian

(18)

3

kerana, bahan yang digunakan lebih mudah didapati dan tahan lasak. Malahan, perletakan motif yang sesuai menjadikan hasilnya semakin cantik dan mempunyai kelas yang tersendiri. Penggunaan bahan alternatif ini berpotensi untuk menampilkan kesan gaya eksklusif dan kontemporari (Sahari, F., & Hasan, R.H., 2010).

(19)

4

Gambar 1.1PengayakTradisional Sumber : Kajian Lapangan

(20)

5

Gambar 1.2Tubang / sabatTradisional Sumber : Kajian Lapangan

(21)

6

Gambar 1.3TakinPadi Tradisional Sumber : Kajian Lapangan

(22)

7

Gambar 1.4Nyiru / TampiTradisional Sumber : Kajian Lapangan