H O I N G H I KHOA HOC T O A N Q U O C Vg SiNH THAI VA TAl NGUYEN SINH VAT L A N TH1> 5
I MO TA HAI LOAI SAN LA
^HUOC G I 6 N G Pleorchis Railliet, 1896 (Trematoda: Acanthocolpidae) KY SINH TREN CA BIEN VINH BAC BO, VIET NAM
NGUYEN VAN TANG Tnrdng Dgi hgc Ky thugt Y te Hdi Duang HA DUY NGO, NGUYEN VAN HA Vien Sinh thdi vd Tdi nguyen sinh vgt, Vien Hdn ldm Khoa hgc vd Cdng nghe Vl^t Nam Hp Acanthocolpidae Luhe, 1906 g6m 17 Ioai san la da dugc phat hi?n a c a bien VietNam, chii yeu d viing mr6c sau b vinh Bac Bo va bi€n Dong (Arthur et Te, 2006). Trong vai nam gin day, 5 Ioai san la ky sinh b cac Ioai ca ven ba Hai Phong da dugrc phat hien b6 sung cho khu he sdn li 1^ sinh a ca-bien Vi^t Nam, 3 Ioai thuoc gi6ng Stephanostomum Looss, 1899 da duge mo ti (Nguyin Van Hava Ha Duy Ngo, 2010). Bai viet nay mota b6 sung eae loai san la cua gidng Pleorchis Railliet, 1896: Loai Pleorchis hainanensis Shen, 1983 ky sinh a ea dii {Nibea albiflora) \k P. sciaenae Yamaguti, 1938 ky sinh cr ca trap {Acanthopagus berda).
I. PHU'ONG PHAP NGHIEN CUtJ
CSc loai ci bien dirge thu trire tiep tai cac thuyen danh ca, ben ca tren vjnh BSc Bp (khu virc Hii Phing), dirge bao quan bang da lanh va tiln hanh nghien cuu ngay de thu mau sin la.
Cic mau v§t sin la dirge de du6i ra tir nhien trong nuac, djnh hinh va bao quan trong c6n 70%.
San Ii dirge nhugm axit cacmin, Ioai nirac qua cac dung djch c6n 70%, 80%», 95%, 100%o, Iam hong bing xylen va gin nh^a canada.
Cic mlu v^t dugc luu giir va bao quan tai Phong Ky sinh trimg hpc, Vien Sinh thai va Tai nguyen sinh vat.
n . K £ T Q U A NGHIEN ClTU VA THAO LUAN 1. Pleorchis hainanensis Shen, 1983 (hinh 1)
Vfftchu: Ca Dii nanh {Nibea albiflora).
Nai k;y sinh: Rugt.
Nai phdt Men khde: Trung Quoc (Hai Nam, viing lanh th6 Dai Loan).
M5/(i(i2mluvat):
Cathe d?t, dang oval, dai 5,20-6,80mm, rgng nhit a vimg tinh hoan 1,425-1,950mm, mut tnitic va mut sau ca th6 tron. B^ mat ca the phii gai nho, day dac a phan trirae, thua a phan sau.
Phan truac ca thi dai 1,625mm, chilm 23,9% chik dai ea the. Phan sau dai 4,90mm. Hai giac hon, giic mi?ng a gan miit truoc ca the. Ion han giac bung, giac biing nam a khoang 1/4 chieu dii ca the. Ki'ch thuac giac mieng 0,275-0,450 x 0,290-0,470mm, giac bung 0,245-0,280 x 0,225-0,285mm, ty Ie 2 giac I: 1,3-1,6. Truac hau phat trien, tuang doi dai, kich thuac 0,265- 0,350mm. Hiu hinh ciu, kich thuoc tuong duong giac bung, ducmg kinh 0,2]0-0,290mm.
Khoang cich gi&a mep sau hiu va mep truac giac bung 0,490-0,530mm. Thirc quan rat ngan, fgng. Rugt d^ng chir H, che doi a phan trudc ca the; phan truac h?p, dai, doi khi keo dai den npng m^p truoc eiia hau, phan sau keo dai den tan miit sau co the, khoang each giira mep truoc hau d6n mep trude rugt la 0,180-0,240mm.
227
HQI NGHj KHOA HQC T O A N Q U O C V E SINH T H A I V A T A I N G U Y E N SINH VAT L A N T H O J ^
Hmh I. Pleorchis hainanensis Shen, 1983 Hinh 2. Pleorchis sciaenae Yamaguti, 1938 Tinh hoan nhilu, xkp thanh 4 hang song song, 2 hang mat bgng va 2 hang mat lung; thuang bj tuyin noan hoang che lap mgt phin; s6 lugng tinh hoan dim dugc la 44. Tinh hoan hinh cau, oval, khong phan thiiy va kha deu nhau, kich thuoe 0,l40-0,190mm. Chieu dai hang tinh hoin 1,925-2,675mm. Viing sau tinh hoan 0,950-1,400mm. Khoang each giiJa giac byng va tinh hoan truoc 0,650-0,880mm. Tiii sinh due cong, luon goi \k ben phai giac bung, day tui keo dai ve phan sau ca the d khoang giua mep sau giac bung va budng tning, kich thudc 0,600-0,775 x 0,200-0,215mm. Khoang each giira giac bung va mep sau tui sinh due 0,255-0,280mm. Tiii chira tinh hinh tru, nam d day tui sinh dgc, co chi6u dai 0,300-0,400mm. Tuyen tien liet ngin, dang oval noi vdi ong phdng tinh ngin. L6 sinh dgc nam ngay tren giac bgng, d chi'nh giffa ca the. Budng tning chia lam 10-12 thiiy hoac han, co chieu rpng ldn hon chieu dai, nam sau giac bung, ngay trudc tinh hoin nhung khong de len tinh hoan, kich thudc 0,285-0,430 x 0,440- 0,620mm, each giic bung 0,395mm. Tuyen noan hoang gom rat nhieu bao noan nho, bat dau tit ngang mep sau ciia hiu, cich mut trudc ca the 1,075-1,i75mm, keo dai dpc 2 ben co th6, che lap mpt phin cic hang tinh hoan, den tan miit sau ea the nhung khong che lip miit sau 2 nhinh rugt. Tu eung gom cie gap khuc, nam giO'a buong trirng va giac bung, giiia 2 nhanh rugt. Tnimg mau vang nh^t, hinh oval, kieh thude 0,050-0,060 x 0,033-0,045mm.
Nhan xet: Loai Pleorchis hainanensis duge Shen (1983) phat hi?n d ca Nang b?c {Pennahia anea) d bien Trung Qu6e, cd cac dac diem sai khac vdi miu vat Viet Nam la ty \i
228
HQI NGHI KHOA HQC T O A N Q U 6 C V E SINH THAI VA TAI NGUYEN SINH VAT LAN THlJ 5 eiic mi?ng va giic bung la 1: 0,62 (Bartoli et al, 2004). Day la lin diu tien loai ph^nanensis dugc phit hien ky sinh d ca bien Viet Nam, ca Dii nanh la vat chii mdi cua loai sinli nay.
2 Pleorchis sciaenae Yamaguti, 1938 (hinh 2) y^chd: C& Trip {Acanthopagus berda).
•^•. Nai ky sinh: RuQt.
•'^^ Niriphdt hiin khac: Trung Qudc, An Do, Nhat Ban, Viet Nam (bien Dong).
"' MS td (3 miu vat):
Ca the d?ng oval, dai 2,78-3,40mm, rpng nhat d viing budng tning 0,72-0,90mm, miit trudc tron, miit sau tu. Be mat ca the phti gai nhd, day dac d phan trudc, thua d phan sau. Hai giac tron" giic mi?ng d gin miit trudc co the, 1cm han giac bgng; giac bgng nam d khoing 1/4 chieu dai ca the; kieh thudc giac mieng 0,192-0,264 x 0,288-0,296mm; giic bung co dudng kinh 0 185-0,212mm. Trudc hiu phat triln, tucmg ddi dai, kich thude 0,100-0,132mm. Hiu phat triln, d?ng oval, kich thudc 0,140-0,168 x 0,168-0,185mm. Khoang each giiJa mep sau hiu va mep tnrdc giic bung 0,216-0,350mm. Rupt dang chii H, ehe ddi d phan trudc co the; phan trudc htp, dii, keo dai din gin mep trudc ciia hiu.
Tinh hoan nhilu, xep thanh 4 hang song song, 2 hang m^t byng va 2 hang mat lung; thudng bj tuyen noan hoang che lap mpt phin; s6 lugng tinh hoan dim dugc d mdi hang la 11. Tinh hoin hinh cau, oval, khong phan thuy va kha deu nhau ve kich thudc tir 0,068-0,100mm. Chieu dai hing tinh hoan 0,88-1,05mm. Khoang each giu'a giic bgng va tinh hoan trudc 0,472- 0,528mm. Tui sinh due cong, luon gdi vl ben phai giac bgng; diy tiii bj che lap bdi cac gap khuc tur cung. Lo sinh dgc nam ngay tren giic bung, d chinh giua ea the. Buong trirng chia lim nhieu thiiy, c6 chieu rgng Idn han chieu dai; nam sau giac bung, ngay trude tinh hoan nhung khong de len tinh hoan; ki'ch thudc 0,160-0,200 x 0,280-0,300mm. Tuyln noan hoang gdm rit nhieu bao noan nhd, bat dau tir ngang cho nhanh rupt che ddi, each mut trudc ea the 0,504- 0,550mm, kio dai dpc 2 ben co the, che lap mgt phan cac hang tinh hoin, den tan miit sau ca the, che lap 2 nhanh rupt; phan trudc va phan sau tuyen noan hoang nhap lai vdi nhau. TCr eung gom cic gap khiic, nam giua buong tning va giic bung, gi&a 2 nhanh rupt. Tning mau vang nh?t, hinh oval, kich thude 0,060-0,080 x 0,032-0,040mm.
Nhan xet: Loai P. sciaenae Yamaguti, 1938 da dugc phit hien ky sinh tren nhieu vat chii trong khu vue Tay Thai Binh Duong. 6 Viet Nam, Oschmarin (1965) da phat hien Ioai sin la nay ky sinh tren mgt vat chii thupc hg Scienidae. Nhu vay, ci Trap la vat chii mdi ciia loai nay.
Thao luan: Gidng Pleorchis bao gom 14 loai (Bartoli et al.. 2004), trong dd 4 loai cd so Iirgng tinh hoan nhieu hon 50: P. americanus Luhe, 1906 (54-56 tinh hoan); P. californiensis Manter et Van Cleave, 1951 (92-108 tinh hoan); P. iiku Yamaguti, 1970 (50-54 tinh hoan);
P. mamaevi Parukhin, 1974 (56 tinh hoan) va 10 Ioai co sd lugng tinh hoan it han hoac bing 44:
P. magnaporus Aral, 1963 (44 tinh hoan); P. psellodesai S. P. Gupta et R. C. Gupta, 1978 (40- 44 tinh hoan); P. indicum V. Gupta et Puri, 1980 (44 tinh hoan); P. arabiciis Al-Yamanl et Nahhas, 1981 (44 tinh hoan); P. nibeae Shen, 1983 (29-40 tinh hoan); P. sciaenae Yamaguti, 1938 (44-48 tinh hoan); P. ghanensis Fisehthal et Thomas, 1968 (44 tinh hoan); P. hainanensis Shen, 1983 (44 tinh hoan); P. polyorchis (^tossich, 1889) f44 tinh hoan) va P. puriensis Gupta et Ahmad, 1976 (44 tinh hoan).
Hai Ioai P. sciaenae Yamaguti, 1938 va P. hainanensis Shen, 1983 deu dugc phit hien d cac vung bien ciia Trung Quoe va thugc nhom cic Ioai san la co tuyen noan hoang keo dai sau
229
HQI NGHI KHOA HQC T O A N Q U Q C VE SINH T H A I V A TAI N G U Y E N SINH VAT L A N THt>5_^
vao vimg trude eo thi nhung khic nhau d chd loai P. hainanensis cd kich thudc ca the >
ty le phan sau cothe dai han; trudc hau va thuc quin dai hem.
Ldi cdm an: Cdng trinh ndy dugc tdi trg kinh phi tic du dn hgp ldc gudc te gi^ ^'f"f^f!'"
ldm Khoa hgc Cdng nghe Viet Nam vdi Vi4n Hdn ldm Khoa hgc Nga vd Quy Phdi tnen i^noa hgc vd Cdng nghe Qudc gia (NAFOSTED) Irong de ldi ma sd 106.15-20J2.08.
TAI LIEU THAM KHAO
1. Arthur J. R., B. Q. Te, 2006. Checklist of parasites of fishes of Vietnam, FAO Fisheries Technical Paper 369/2, 123 pp.
2. Bartoli P., Gibson D. I., Bray R. A., 2004. Systematic Parasitology, 58: 81 -90.
3. Jones A., Bray R. A., Gibson D. I., 2005. Keys to the Trematoda, vol. 2. Wallingford: CAB!
Publishing and The Natural History Museum.
4 Nguyen V i n H^, H i Duy Ngg, 2010. Tgp chi Sinh hgc, 32 (1): 1-5.
5. Oshmarin P. G., 1965. Materials on the trematode fauna of marine and freshwater fishes ofthe Democratic Respublic of Vietnam, p. 213-249 (in Russian).
6 Parukhin A.m., 1966, New species of trematodes parasiting fish o f t h e Gulf of Tonkin, p. 97-104 (In Russian)
REDESCRIPTION OF Pleorchis spp. (Trematoda: Acanthocolpidae) PARASITE IN MARINE FISHES FROM TONKIN GULF, VIETNAM
NGUYEN VAN TANG, HA DUY NGO, NGUYEN VAN HA
SUMMARY
Two spedes of Pleomhis Railliet, 1896 are described from Tonkin gulf, Vietnam. Pleorchis sciaenae Yamaguti, 1938 from the intestine of Acanthopagus berda, has 44 testes; in the anterior limit of its vitelline fields, which never reach the pharynx, and a much longer hindbody in relation to the size of the forebody va P hainanensis Shen, 1983 from the intestine of Mbea albiilora, has 44 testes. This species can be distinguished from P. sciaenae by a relatively much longer hindbody, a iong prepharynx and oesophagus, and an intesUnal bifurcation well anterior to the ventral sucker.