QUAN H€ KINH T€ VI€T NAM - U€N BANG NGA:
THÀNH Tựu, HAN CH€ VÀ TAIỂN VỌNG
Nguyễn Thanh Lan*
* Ths, Viện Nghiên cứu Châu Âu Nhận bài ngày: 1/4/2022
Phản biện xong: 11/4/2022 Chấp nhậnđăng:22/4/2022
Tóm tat: Năm 2022, Việt Nam và Liênbang Ngakỷ niệm 72 năm thiết lập quan hệngoại giao và 10 năm Đổi tác chiến lược toàn diện (2012-2022). Họp tác mởrộngtrên nhiều lĩnh vực đa dạng, quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga ngày càng có chiều sâu và đi vào thực chất.
Trong đó, họp tác kinh tế - thương mại hai nước thời gian qua phát triển năngđộng, đã có những bướcphát trỉên vượt bậc, đặc biệt sau khi Việt Nam ký Hiệp định Thương mại tựdo với Liên minh Kinh tế Ả - Âu. Thông qua phương pháp tống quan tài liệu, bài viết diêm lại quan hệ thương mại đầu tư giữa hai nước những năm gần đây, những khỏ khăn thuận lợi cũng như triển vọng phát triểnquanhệ giữa Việt Nam vàLiên bangNga trong thời gian tới.
Từ khoá: Việt Nam, Liên bang Nga, kinh tế
Abstract: In 2022, Vietnam and the Russian Federation celebrated 72 years of establishing diplomatic relations and 10 years of Comprehensive Strategic Partnership (2012-2022). The cooperation has expanded in many diverse fields, the relationship between
Vietnam - Russia is increasingly in-depth andsubstantive. In particular, the economic and trade cooperation between the two countries has developeddynamically over thepastyears and has made remarkableprogress, especially after Vietnam signeda Free Trade Agreement with theEurasian Economic Union. Through the method ofreviewing documents, the article reviews the trade and investment relations between the two countries in recent years, the difficulties and advantagesas well as the prospectsfor the developmentofrelations between
Vietnam and the Russian Federation in the future.
Keywords: Vietnam, RussianFederation, economy
Trong nhiều năm qua, Việt Nam nhất quán coi Liên bangNga là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại. Hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1950, trở thành Đối tác chiến lược năm 2001 và nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện tháng 7/2012. Các lĩnh vực hợp tác ngày càng mở rộng và củng cố, sâu sắc hom, cả về chính trị, kinh tế, quốcphòng -an ninh, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, văn hóa và du lịch... Cơ chế trao đổi đoàn và thăm
viếng, tiếp xúc song phương và cơ chế tham vấn, đối thoại chiếnlượcthường xuyên ở các cấp, đặc biệt là cấp cao, đang được duy trì hiệu quả. Lãnhđạo cao nhất của hainước đã thường xuyên sang thăm và được chào đón nồngnhiệtở mồi nước. Kể cảtrong bối cảnh dịch COVID-19, hai bên vẫn duy trì trao đổi thông qua hình thức trực tuyến ở cấp cao và các cấp; các lĩnh vựchợptácthen chốt, trong đócókinh tế-thươngmại không ngừng được tăng cường, hợp tác chống COVID-19 thiết thực, kịpthời...
Hai bên không có bất đồng quan điểm về bất kỳ vấn đề nào; đồngthời, luônhợp tác và ủng hộ lẫn nhau tại các diễn đàn đa phương như Liên hợp quốc, APEC, ASEM,
16 NGHIÊN CỨU CHÂU Âu - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°4 (259).2022
ASEAN -Nga... ủy ban liênchính phủ Việt Nam - Liên bang Nga về hợp tác kinh tế - thương mại và khoa học - kỹ thuật đã được thành lập, hoạt động với mục tiêu tập trung tháo gỡ nhiều vướng mắc liên quan đến họp tác song phương, cũng như trao đồi về các phương hướng, biện pháp thúc đẩy hơn nữa họp tác Việt Nam - Liên bang Nga ngày càngđi vào chiều sâu và hiệu quả.
1. Quan hệ thương mại - đầu tư về thương mại
Kể từ khi Hiệp định Thương mại giữa Việt Nam và Liên minh Kinh tế Á - Âu (VN- EAE FTA), được ký kết năm 2015 và có hiệu lực từ năm 2016, trao đồi thương mại song phương giữa Việt Nam và Liên bang Nga đã có sựtăngtrưởng tíchcực. Chỉ hơn 2 năm sau khi ký kết VN-EAEU FTA, tốc độ tăng trưởngkim ngạch thương mại giữaViệt Nam và Liên bang Nga đã có bước tiến mạnh mẽ, với mức tăng trung bình khoảng 30%/năm (Tuấn Vũ (2019). Nga chiếm hơn 90% tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và EAEU. Các mặt hàng Việt Nam xuất khẩu chính sang Ngagồm: điệnthoại và linh kiện, máy vi tính, sản phẩm điện tử, nông sản, thủy sản, hàng dệt may, da giày. Ớchiều ngược lại, Việt Nam đã nhập khẩu từ Nga các loại sắt thép,than các loại, phân bón, sản phẩm từ dầu mỏ, hóa chất, chất dẻo, gồ và sản phẩm từ gồ, lúa mỳ, thịt, thủysản.
Theo số liệu thống kêcủa Hải quan Việt Nam, kim ngạch xuất nhập khẩu song phương Việt Nam - Liên bang Nga năm 2018 đạt 4,56 tỷ USD, tăng 28,6% so với cùng kỳ năm 2017. Cụ thể: kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang LB Nga năm 2018 đạt 2,44 tỷ USD, tăng 12,8% so với năm 2017; kim ngạch nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam từ Nga đạt 2,12 tỷ USD, tăng 53,38% sovới năm 20171.
1 ĐSQ Việt Nam tại LB Nga (2018).
2 Quế Anh, Thanh Thế (2020).
3TTXVN (2021).
4 Bộ Công thương (2022).
5 Minh Anh (2021).
Theo số liệu của Hải quan Việt Nam, năm 2019, kim ngạch trao đổi hàng hóa Việt Nam - Liên bang Nga đạt 4,5 tỷ USD. Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ 23 của Nga, đứng đầu trong khối ASEAN và thứ sáu trong sốcác nềnkinh tế APEC2.
Kim ngạch thương mại giữa hai nước trong năm 2020 đạt gần 4,85 tỷ USD, tăng gần 8% so với năm 2019, trong đó xuất khẩu đạt 2,85 tỷUSD, nhập khẩu đạt 2 tỷUSD3.
Kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Nga trong năm 2021 đạt 7,14 tỷ USD tăng 25,9% so với năm 2020 và đứng thứ 21 trong số các đối tác thương mại chính của Liên bang Nga. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Nga sang Việt Nam đạt 2,24 tỷ USD tăng 38,3% (dưng thứ 39 trong số các đối tác thương mại của Nga);
kim ngạch nhập khấu từ Việt Nam đạt 4,89 tỷ USD, tăng 20,9% so với năm 2020 (đứng thứ 12 trong các đối tác nhập khẩu chính của Nga). Việt Nam xuất siêu sang Nga 2,65 tỷ USD trong năm 20214.
Qua 5 năm thực hiện Hiệp định Thương mại tự do giữaViệt Nam và Liên minh Kinh tế Á-Âu, họp tác thương mại Việt Nam- Liên bang Nga đạt được những bước phát triển tích cực. Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng trung bình 12,6% trong giai đoạn 2015-2020. Mặc dù đại dịch Covid-19 đã gây nhiều tác động tiêu cực tới hoạt động ngoại thương toàn cầu nói chung cũng như của Việt Nam và Liên bang Nga nói riêng, songhợp tác thương mạiViệt Nam - Liên bang Nga vẫn đạt được những bước phát triển tích cực trong năm 2020 - 2021 (xem Hình 1). Dự kiến trong năm 2021, thương mại song phương Việt Nam - LB Nga sẽ đạt mức khoảng 6,5 tỷ USD5.
Quan hệ kinh tế... 17
Hình 1: Kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - Liên bang Nga giai đoạn 1995 - 2021
3000 triệu USD 2500
200Ơ 1500 1000 500 0 1000 1500 2000 2500 3000
■■ R w
E=2.BE0S,6igji«ii|u
2005 2007" ■
2017"
2019 . 2021
7" 27’
Nguồn: TổngcụcThống kê, TổngcụcHảiquan
về đầu tư
Điểm mới đáng chú ý là đầu tư của Việt Nam vào Nga trong những năm gần đây tăng nhanh. Hiện tại, doanh nghiệp Việt Nam đã có hơn 15 dự án đầu tư vào Nga với số vốn khoảng 3 tỷ USD6, nổi bật là Dự án Thăm dò khai thác dầu khí tại Nhenhetxky, hoạt động của Trung tâm đa chức năng Hà Nội - Matxcơva, đặc biệt là Tập đoàn TH True Milk đang thực hiện thành công Dự án chăn nuôi bò sữa và chế biến sữa khổng lồ sừ dụng công nghệ cao tại khu vực Matxcơva, Kaluga và một số khu vực khác của Nga với tổng số vốn đầu tư hơn 2 tỷ USD. Ngoài ra có hơn 200 doanh nghiệp vừa và nhỏ với 100% vốn của người Việt Nam đang hoạt động sản xuất, kinh doanh khá hiệu quả tại Nga. Nhiều dự án hợp tác, đầu tư đã mang
lại lợi ích kinh tế cho doanh nghiệp và cả hai nước.
Nga chiếm vị trí 25 trên tổng số 140 quốc giavàvùng lãnh thổ có vốn đầu tưtrực tiếp vào Việt Nam với 150 dự án, tổng vốn đầu tư đạt 953,7 triệu USD, chủ yếu tập trung trong lĩnh vực năng lượng7 (Theo số liệu của Vụ Thị trường châu Âu - châu Mỹ (Bộ Công Thương)). Các doanh nghiệp Nga quan tâm tham gia vào dự án Nhiệt điện khí hóa lỏng tại Cà Ná, Ninh Thuận; dự ánKhu công nghiệpViệt - Nga tạiHải Phòng; dựán Điện gió ngoài khơi tại Vĩnh Phong, Bình Thuận...
Năng lượng là lĩnh vực hợp tác truyền thống chiến lược vàhiệu quả, đem lại nguồn thu đáng kể cho ngân sáchViệt Nam và Liên bang Nga. Hiện nay, hợp tác dầu khí Việt Nam - Liên bang Nga đã có sự phát triển
6 Uyên Hương (2021). 7 Uyên Hương (2021).
18
NGHIÊN CỨU CHÂU Âu - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°4 (259J.2022mang tínhđột phá về quymô và lĩnh vực, địa bàn hoạt động. Bên cạnh việc tiếp tục hợp tác trong khuôn khổ Xí nghiệp liên doanh Vietsovpetro đến năm 2030, hai nước đã thành lập các Liên doanh Rusvietpetro, Vietgazprom, Gazpromviet để mở rộng hợp tác dầukhí ởViệtNam,Ngavàcác nướcthứ ba. Hai bên đã ký kết và phê chuẩn Hiệp định và Nghị định thư về hợp tác trong lĩnh vực dầu khí trong khuôn khổ các liên doanh Rusvietpetro và Vietsovpetro nhằm tạo điều kiện cho các liên doanh này tiếp tục hoạt động hiệuquả trong thời giantới.
Hiện nay các nhà đầu tư Nga đang đầu tư chủ yếu vào các lĩnh vực như dầu khí, khai khoáng,bất động sản,... Liên doanh Dầu khí Vietsovpetro là công ty lớn thứ 8 ở Việt Nam và sản xuất 1/3 lượng dầu của cảnước, được xem như là một điển hình thành công trong họp tác đầu tư Việt Nam - Liên bang Nga.
Bên cạnh đó, Novatek, nhà sản xuất khí đốtđộc lập lớnnhất của Nga, đã ký Biên bản ghi nhớ (MoU) với ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận đephát triển một dựán sảnxuất năng lượng LNG (khí tự nhiên hóa lỏng trọng tải thấp) tích hợp tại Việt Nam. Ngoài ra, các tập đoàn dầu khí lớn của Nga như Gazprom và Rosneft dự kiếnsẽ tham giavào nhiều dự án nữa ở thềm lục địa của Việt Namvào năm 2030.
Hoạtđộng hợp tác đầu tư trong lĩnhvực dầu khí giữa Nga và Việt Nam phải kể đến Họp đồng chia sản phẩm dầu khí Lô 12/11 ký ngày 19/12/2012, tổng vốn đầu tư đăng ký 100 triệu USD với mục tiêu khai thác dầu khí. Bên cạnh đó, còn có Dự án Công ty cổ phần Dịch vụ hàng hải và dầu của Công ty TNHH Soges Corporation với tổng vốn đầu tư là 50 triệu USD; dự án dịch vụ cầu cảng, đóng mới giàn khoán, đóng tàu và thăm dò
địa chất thềm lục địa tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu,...
Trong hoạt động tín dụng, Ngân hàng Nga VTB và quỳ đầu tư nhà nước - Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanhvốn nhà nước (SCIC) đã ký biên bản ghi nhớ tăng cường hợp tác đầu tư. Theo thỏa thuận này, các khách hàng của VTB có thể đầu tư vào các công ty và dự án mà SCIC có cổ phần.
Trong khi đó, các công ty của Việt Namvới sựhỗ trợ của VTB có triển vọng đầu tư vào Cộng đồng Các quốc gia độc lập (SNG) và các nước mà VTB hoạt động.VTB cũng sẽ họp tác với các công ty đối tác của SCIC nhằm thuhútnguồn kinh phí vàtạo ra nhiều họp đồng trênthị trường nợ và vốn cổ phần quốc tế.
Ngân hàngViệt Nga (VRB) vừa tổ chức kỷ niệm 15 năm ngày khai trương,đang hoạt động ổn định. Lợi nhuận của VRB vào năm 2020 lên tới 4,7 triệu USD (tăng 20% trong vòng 5năm qua)8.
8 Hương Xuân (2021).
9 Việt Dũng (2021).
Trong một lĩnh vực khác, công ty điện tử lớn nhất của Nga, ROSTEC là một trong những nhà đầu tư lớn nhất và lâu đời nhất của Nga tại Việt Nam, cung cấp về kỳ thuật và công nghệ quân sự. Trong nhữngnăm gần đây, công ty nàyđã và đang mởrộng đầu tư vào các lĩnh vực dân sự khác như chăm sóc sức khỏe, ô tô, công nghệ nông nghiệp. Tỷ trọng của các sản phẩm dân dụng trong tổng doanh thu của doanh nghiệp này dự kiến sẽ vượt quá 50% vàonăm 2025 tại ViệtNam9.
Một hướng họp tác mới giữa Việt Nam và Liên bang Nga là lắp ráp tạiViệt Nam các loại xe có động cơ mang các thương hiệu hàng đầu của Nga. Liên doanh “GAZ-Thành Đạt” đã nhập khẩu vài trăm chiếc vào Việt
Quan hệ hình tế...
19
Nam. Tậpđoàn GAZ đã hoàn thành công tác chuấn bị đưa sản xuất vào hoạt động tại Đà Nằng.
Tuy nhiên có một thực tế cần phải nhìn nhận rằng, dòng vốn đầu tư từ Nga vào Việt Nam vẫn còn ítvà hạn chế. Bởi từ trước đến nay mới chỉ cómột dự án đầu tư quy mô tỷ USD từ Nga vào Việt Nam, đó là dự án Công ty TNHH Bus Industrial Center, có tổng vốn đầu tư là 1 tỷ USD, với mục tiêu xây dựng nhà máy lắp ráp và sản xuất phụ tùngxe bus và dịch vụ hỗ trợ khác tại Bình Định. Sau 3 năm được cấp chứng nhận đầu tư, dự án vẫn không được triển khai, vào năm 2016, UBND tỉnh Bình Định đã chính thức rút giấyphép đầu tư.
Có thể thấy rằng, cũng đã có sự thayđổi trongquan hệ thương mại - đầu tư giữa Việt Nam và Liên bang Nga, cảvề lĩnh vực hợp tác, cơ cấu hàng hóa cũng như lĩnh vực đầu tư. Neu như trước đây, dầu khí, năng lượng là các mặt hàng cơ bản, quan trọng trong quan hệ hợp tác song phương Việt Nam - Nga thì nay đã xuất hiện những ngành và lĩnhvực hợp tác mớinhư nông nghiệp, chăn nuôi bò sữa, chế biến các sản phẩm sữa, công nghiệp chế biến, hình thành các chuỗi giá trị mới trong lĩnh vực thủy sản, hợp tác trong lĩnh vực thông tin, vật liệu xây dựng mới, đặc biệt làcông nghệ, trong đó có việc áp dụng công nghệ Ngatrong việc xây dựng tuyến metro số 2 (Tân Tạo - Sân bay Long Thành) tại thành phố Hồ Chí Minh. Nhìn vào kết quả xuất nhập khẩu giữa hai nước trong nhiều năm gần đây, ta thấy kim ngạch nhập khâu của Việt Nam từ Liên bang Nga tăng nhanh vàổn định nhờ sựđồng đều của nhiều mặt hàng, đặc biệt là hướng xuất khẩu các mặt hàng của Liên bang Nga vào Việt Nam.
Nếu hướng đi này tiếp tục phát triển, Việt Nam sẽ có cơ hội đa dạng hóa nguồn hàng,
người tiêu dùng Việt Nam có thể được tiếp cận với các mặt hàng thực phẩm chất lượng của Nga. Tuy nhiên, có thể khẳng định, hợp tác kinh tế - thương mại Việt Nam - Liên bang Nga thời gian qua phát triển năng động, nhưng vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng hợp tác của hai nước, nhất là khi hợp tác giữa hai bên mang tính bố sung và hỗtrợ cho nhau, xét về cả cơ cấu kinh tế và từng loại sản phẩm.
2. Những thuận lọi, khó khăn trong quan hệ kinh tế Việt Nam - Liên bang Nga
- Thuận lợi
Liên bang Nga là quốc gia có tiềm lực kinh tế, tài chínhvà công nghệ lớn, đặc biệt là trong lĩnh vực cơ khí chế tạo, năng lượng mới, khai khoáng, tự động hóa, sản xuất công nghiệp, công nghiệp môi trường, công nghiệp hỗ trợ. Trong khi đó, Việt Nam có những lợi thế lớn về nguồn nhân lực, tài nguyên thiên nhiên đa dạng, vị trí địa lý thuận lợi. Việt Nam cũng được đánh giá là nước có tình hình chính trị - kinh tế - xã hội ổn định, an ninh được đảm bảo với triển vọng phát triển kinh tế bềnvững theocơ chế thị trường, mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế.
Những thế mạnh của hai nước nếuđược kết hợp chặt chẽ sẽ tạo ra những lợi ích to lớn góp phần củng cố hơn nữa quan hệ hợp tác chiến lược giữa Việt Nam vàLiên bang Nga.
Hiệp định Việt Nam - EAEU FTA là chất xúc tác mạnh cho tăng trưởng thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga. về tổng thể, hiện Liênbang Nga chiếmkhoảng 90% trong tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và EAEU. Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của Nga trong khu vực ASEAN với kim ngạch thương mại song phương chiếm khoảng 1/3 tổng kim ngạch của Nga với ASEAN và là đối tác lớn thứ 5
20
NGHIỀN CỨU CHÂU Âu - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°4 (259J.2O22trong các nền kinh tế APEC (sau Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Nhật Bản).
Kim ngạch thương mại Việt Nam - Liên bang Nga hai chiều giai đoạn 2018-2020 vào khoảng 4,5 tỷ USD/năm; trong đó nông sản chiếm khoảng 18-20%, tương đương 900 triệu USD/năm10. Nhờ Hiệp định Thương mại tự dogiữa Việt Nam và Liên minh Kinh tế Á-Âu nên hầu hết các sản phẩm nông, thủy sản Việt Nam sang Nga có mức thuế bằng 0%; trong khi đósản phẩmtừcác nước khác có mức thuế thông thường nên hàng hóaViệtNamcó lợi thế hơn.
10 Bích Hồng (2021).
Hiện Liên bang Nga, cũng như EAEU đang tích cực mở rộng quan hệ thương mại, đầu tư với Cộng đồng ASEAN trong chiến lược tăng cường quan hệ với khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trong khi đó, Việt Nam đang tích cực phát triển các chuồi cung ứng hàng hoá sản xuất và tiêu dùng trong khu vực này. Vì vậy, việc tăng cường các hoạt động kinhtế, thương mại với Việt Nam theo chiều sâu sẽ cho phép các nhà sản xuất và cung ứng sản phẩm của Nga và các nước EAEU có cơ hội tham gia vào các dây chuyền cung ứng sảnphẩm tại châu Á- Thái BìnhDương đã được hình thành.
Doanh nghiệp hai nước có tiềm năng, lợi thế và cơ cấu hàng hóa có tính chất bổ sung cho nhau; từ đó sẽ trở thành cơ hội để thúc đẩy hợp tác đầu tư và xuất nhập khẩu song phương. Điều quan trọng cần lưu ý là các luồng hàng hóa không cạnh tranh với nhau mà bổ sung cho nhau. Việt Nam xuất khẩu sang Nga cả các sản phẩm truyền thống - nông sản và hải sản, quần áo, giày dép, cũng như máy tính, điện thoại thông minh, thiết bị điện tử. Nga xuất khẩu sang
Việt Nam các sản phẩm - phân bón, sản phẩmxăng dầu,phụ tùng.
Trong bối cảnh dịch COVID-19 tác động tiêu cực đến hợp tác kinh tế - thương mại toàn cầu, ViệtNam nổi lên là một điểm đến của các doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài trong việc kiểm soát dịch bệnh, khả năng thích ứng của nền kinh tếcũng như duy trì tăng trưởng ở mức cao so với rất nhiều nướctrongkhu vực và trên thế giới.
Tất cả giúp tạo được niềm tin đối với giới đầu tư nước ngoài khi quyết định tham gia và mở rộng sản xuất kinh doanh ở Việt Nam trong bối cảnh đầu tư nước ngoài của toàn cầu vẫn suy giảm. Tất cả giúp tạo được niềm tin đối với giới đầu tư nước ngoài khi quyết định tham gia và mở rộng sản xuất kinh doanh ở Việt Nam trong bối cảnh đầu tư nước ngoài của toàn cầu vẫn suy giảm.
- Khó khăn
Thị trường Nga có nhiều tiềm năng, nhưng theo kinh nghiệm củacác chuyên gia và những doanh nghiệp chuyên làm hàng xuất nhập khẩu với Nga thì việc đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường này cũng tồn tại không ítkhó khăn và ưởngại.
Theo đó, khókhăn lớnnhất là các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam hầu như không có đầu mối giao dịch thương mại tập trung, ôn định tại thị trườngnày. Trongkhi đó,việc đặt văn phòng đại diện, mởrộng kinh doanh tại Nga còn vướng một số vấn đề về thủ tục pháp lý phức tạp. số lượng doanh nghiệp được cấp phép xuấtkhẩu vào thị trường Nga còn hạn chế, với thủ tục đăng ký phức tạp, thời gian xét duyệt kéo dài. Việc giải trình và khắc phục đối với những lô hàng bị cảnh báo, gỡ bỏ lệnh hạn chế xuấtkhẩu của doanh nghiệp... vẫn còn kéo dài, chưa được xừ lý kịp thời, gây ảnh hưởng đến quy trình xuất
Quan hỊ kinh tê...
21
khẩu của doanh nghiệp. Điển hình như có 22 doanh nghiệp cá tra đượcphép xuất khẩuvào Nga, nhưng trong số đó có 10 doanh nghiệp bị tạm ngưng xuất khẩu, có doanh nghiệp từ năm 2014 vẫn chưađược tháo gỡ11.
11 Bích Hồng (2021).
Trước đây thị trường Nga cũng là một trong những thị trường truyền thống, nhưng số lượng sản phẩm xuất khẩu sang thị trường này chưa được nhiều và cũng có thời gian chững lại do một số khó khănvề địa lý cũng như khâu thanh toán.
Cụ thể,hiện nay, vận tải của hai bên chủ yếu vẫn sử dụng đường hàng hải, thời gian vận tải thường chiếm vào khoảng từ 25 - 50 ngày. Chi phí vận tải lớn và khó khăn trong công tác hậu cần đã ảnh hưởng cả giá cả lẫn chất lượng hàng hóa, điều này làm giảm năng lực cạnh tranhcủa hàng hóa Việt Nam so với hàng vận chuyển từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Ấn Độ....
Các rào cản phi thuế như: quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, quy định về kiểm dịch chất lượng... mà Nga đang áp dụng đối với hàng nông thủy sản của Việt Nam như gạo, rau, quả, thủy sản... tương đối chặt chẽ, thậm chí, chưa phù hợp với chuẩn mực và thông lệ quốctế. Việc này dẫn đến việc hàng hóa khóthâmnhập vàothị trường này.
Bên cạnh đó, việc trao đối thông tin giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NAFIQAD) và Cơ quan liên bang về giám sát thú y và kiểm dịch thực vật Nga (Rosselkhomadzor) thường chậm trễ, cơ chế trao đối thông tin về cảnh báo an toàn thực phẩm, cập nhật danh sách được phép xuất khẩu, quy định danh mục chỉ tiêu, mức giới hạn... từ phía Nga chưa minh bạch vàkịp thời.
Hiện một số sản phẩm của Việt Nam đang phải đối mặt với sựcạnh tranh gaygắt về giá cả, mẫu mã, bao bì, chất lượng, vận chuyển... so với các quốc gia khác có nguồn cung sản phẩm tương tự tại EAEU nói chung và Nga nói riêng như Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, ThổNhĩKỳ...
Ngoài ra, phương thức thanh toán chuyển tiền bằng điện (T/T) hoặc giao tiền thì giao chứngtừ (D/P), trả chậm từ 6 tháng đến 1 năm cũng gâykhó khăn cho các doanh nghiệp Việt. Cùng đó, hai bên chưathựchiện được việc thanh toán bằng đồng nội tệ do cơ chếthanh toán ngân hàng giữahai nước.
Việc thanh toán bằng đồng USD gặp khó khăn do biến động tỷ giá giữađồng Rub của Liên bang Nga và đồng USD của Mỹ mặc dù việc thúc đẩy thanh toán song phương thông qua việc thực hiện đề án thúc đẩy thanh toán song phương Việt - Nga do Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) và Ngân hàng Ngoại thương Nga (VTB)xây dựng, đặc biệt kểtừ sau khi VRB được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận cho phép tham gia kênh thanh toán qua kênh KFT (the HUB transaction), việc thanh toán bằng nội tệ giữa các ngân hàng hai bên đã có nhữngtiếntriển bước đầu.
Mặc dù đã có những bước tăng trưởng nổi bật, nhưng thực tế cho thấy thương mại song phương Việt Nam - Liên bang Nga vẫn còn nhiều dưđịa để phát triển hơn nữa nhằm đáp ứng và tương xứng với tiềm năng cũng như quan hệ họp tác tốt đẹp giữahainước.
- Nhãn tố tác động khác
Một loạt sự kiện diễn ra trong những năm gần đây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển quan hệ đối tác Việt Nam - Liên bang Nga. Đặc biệt làviệc ViệtNamngừng dự án
22
NGHIÊN CỨU CHÂU Âu - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°4 (259J.2022đầy tham vọng hợp tác với Nga xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên. Ảnh hưởng đến quyết định này có những yểu tố nhưtai nạn nhà máy điện hạt nhân ở Fukushima, Nhật Bản và thảm họa môi trường tại nhà máy Formosa của Đài Loan ở miền Trung Việt Nam,cũng như việc dự án nhà máy điện hạt nhân giatăng chi phí từ 8 tỷUSD khi ký hợp đồng lên 18 tỷ USD. Dự án hạt nhân tương tự với Nhật Bản cũng phải ngừng lại vì những lý do nêu trên. Việt Nam đã chọn phương hướng khai thác các nguồn năng lượngtáitạo, năng lượngmặt trời và gió.
Căng thẳng giữa Nga và Ukraine gần đây cũng là một nhân tố địa-chính trị có thể ảnh hưởng đến thương mại giữaViệtNam và Liên bang Nga. Các lệnh trừng phạt và tình trạng đứt gãy chuồi cung ứng có thể dẫn đến tình trạng khanhiếm nhiều mặt hàngcơ bản, qua đó trực tiếp làm giá đầu vào của các doanh nghiệp Việt Nam tăng cao vì Nga là một trong số các nước xuất khẩu mặt hàng nàysangViệt Nam vớikim ngạch lớn.
3. Triển vọng quan hệ thưong mại Việt Nam - Liên bang Nga trong thòi gian tói
Việt Nam coi trọng việc tăng cường quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Liên bang Nga phát triển theo hướng thực chất, bền vững và hiệu quả, trong đó lĩnh vực kinh tế - thương mại được kỳ vọng sẽ phát triển hơn nữa, tương xứng với tiềm năng.
Việt Namvà Nga không có mâu thuẫn, xung đột về lợi ích cũng như mục tiêu phát triển kinh tế. Hai nước đều xác định đẩy mạnh hội nhập quốc tế để phục vụ yêu cầu phát triển, hiện đại hóa của mỗi nước: Nga cần tăng cường vị thế ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và trên thế giới, thu hút
đầu tư để phát triển kinhtế, trước hết là vùng Viễn Đông và Sibiri. Việt Nam cần tăng cườnghợp tác, nhất là kinh tế - thương mại, với các đốitác, khai thác và tận dụng lợi thế của các mối quan hệ đối tác chiến lược để gia tăng xuất khẩu, mở rộng thị trường tiêu thụ hàng Việt Nam, phục vụ cho việc thực hiện cácmục tiêukinhtế - xã hội, củng cố vị thế của Việt Nam ở khuvực và trên thế giới.
Lệnh trừng phạt của Mỹ và EU như nhiều phân tích đã cho thấy có những tác độnghai mặt đếnnền kinh tế Nga vàcũng có tác động phần nào đến thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại hướng Đông của Nga cùng với việc ký kết Việt Nam - EAEU FTA mà Nga là đối tác chính lại là cơ hội để hai bên phát triển quan hệ thương mại song phương.
Việt Nam coi Nga là đối tác quantrọng hàng đầu trong chính sách đối ngoại của mình, và ngược lại Việt Nam được Nga xếp vào vị trí quan trọng bậc nhất ở khu vực Đông Nam Á, nên nhu cầu mở rộng và tăng cường hợp tác xuất phát từ hai phía. Việt Nam là đối tác hàng đầu của Nga tại Đông Nam Á, là cửa ngõđể Nga tăngcường quan hệ vớiASEAN.
Ngược lại Nga cũng là “cánh cửa” để Việt Nam tiến vào thị trường của các nước trong EAEU. Neu như trước đây các doanh nghiệp Nga trong nhiều lĩnh vực thường nhắm tới phục vụ thị trường châu Âuthì giờ đâyquan niệmnày đãthayđổi,Việt Nam là thị trường chiến lược trong tương lai của các doanh nghiệpNga.
Việt Nam là một đối tác tin cậy và truyền thống lâunăm của Nga, Việt Nam vẫn được gọi là “cầu nối của Nga vào ĐôngNam Á”. Tầm quan trọng của phát triển quan hệ với Việt Nam đối với Nga được xác định bởi nhiều nội dung, cụ thể là: tổng hòa lợi ích và những quan ngại về bối cảnh quốc tế hiện
Quan kệ kink tế...
23
nay nói chung và tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình và an ninh tại Biển Đông nói riêng; cần thiết đảm bảo điều kiện hòa bình để phát triển kinh tế, cần thiết đa dạng hóa quan hệ kinh tế đối ngoại của Nga tại châu Á, cũng như hội nhập có hiệu quả vào kinh tế châu Á-TháiBình Dương,những lợi íchtừ họp tác kinh tế-thương mại với các nước ASEAN dựa trên trụ cột là Việt Nam.
Quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga mang tính tổng họpvà nhiều mặt, hướngđến tương lai và có nhiềutiềmnăng đế phát triến hơn nữa, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại - đầu tư.
Chia sẻ về triển vọng họp tác giữa Việt Nam và Nga, ông Vitaliy Mankevich - Chủ tịch Liên minh các nhà công nghiệp và doanh nhân Nga - châu Á (RASPP) cho rằng: “Các hướng hợp tác triển vọng nhất giữa Việt Nam và Nga tronggiai đoạn hiện nay là các sản phẩm nông nghiệp và các giải pháp công nghệ”n.
Nhà đầu tư Ngamongmuốntăng cường hợp tác đầutư vào lĩnh vựcnôngnghiệp của Việt Nam. Đây được kỳ vọng là hướng đi mới giúp tăng dòng vốn đầu tư FDI từ Nga vào Việt Nam. Theo ông Robert Kurilo - Trưởng Vănphòng đại diện Trung tâm Xuất khẩu Nga tại Tp. Hồ Chí Minh thì "Nông nghiệp sẽ trở thành một trong những xu hướng hợp tác đầu tư mới giữa Việt Nam - Nga bên cạnh những lĩnh vực truyền
thống"ì3. Theo đó, mô hình họp tác sẽ được triển khai là sử dụng công nghệ, kỹ thuật, giống của các nhà đầu tư nước ngoài, nhằm đảm bảo được chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Việc họp tác đầu tư trong lĩnh vực
12 Uyên Hương (2021).
13 Ngọc Hà (2018).
nông nghiệp sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam nắm bắt được thị hiếu của người tiêu dùng Nga, đón đầu được xu hướng và xác định được các tiêu chí cụ thể, từ đó đẩy mạnh xuất khẩu vào thị trường Nga.
Nhân chuyến thăm Nga đầu tháng 12/2021, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc và Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Vladimirovich Putin đã đưa ra Tuyên bố chung về Tầm nhìn quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Liên bang Nga đến năm 2030. Theo đó, hai bên coi họp tác kinh tế là trụ cột quan trọng của quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, khẳng định nỗ lực mở rộng hơn nữa họp tác trên cơ sở cùng có lợi, quyết tâm tạo điều kiện thuận lợi, kịp thời tháo gỡ những vấn đề phát sinh trong quá trình họp tác. Với quyết tâm cao của hai nhà lãnh đạo hai nước, mục tiêu nâng kim ngạch thương mại hai chiều lên mức 10 tỷ USD sẽ sớm thành hiện thực trong thời gian tới.
Kết luận
Quan hệ họp tác giữa hai nước Việt Nam và Liên bang Nga đã được thử thách qua thời gian, trở thành tài sản quý báu của nhândân hai nước, đang phát triển mạnh mẽ cả về bề rộng lẫn chiều sâu với nhiều thành tựu to lớn trên mọi lĩnh vực. Dù vậy, họp tác kinh tế, thương mại giữa Việt Nam và Nga thời gian qua được xem là rất khiêm tốn so với tiềm năng của hai bên và chưa tương xứng với mối quan hệ chính trị tốt đẹp giữa hai nước dù ViệtNam là một trong những bạn hàng lớn nhất của Nga về mua bán vũkhí.
Từ khi Việt Nam và EAEU ký kết và thực hiện FTA năm 2016, hợp tác kinh tế
24
NGHIÊN CỨU CHÂU Âu - EUROPEAN STUDIES REVIEW N°4 (259).2O22thương mại giữa khối EAEU và Việt Nam nói chung và Việt Nam với Liên bang Nga nói riêng đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế của mồi quốc gia, tăng cường trao đổi thương mại, dịch vụ, đầu tư song phương và mở rộng quan hệ hợp tác trong khuvực. Sau 5 nămkhi ký Hiệp định thương mại tự dovới EAEU, kim ngạch thươngmại hai chiều giữa Việt Nam và Liên bang Nga đã tăng gấp đôi, đến năm 2020 đạt gần 5 tỷ USD, trong đó Việt Nam thặng dự gần 1 tỷ USD. Năm 2021, kim ngạch song phương tiếp tục tăng trưởng khoảng 16% so với cùng kỳ năm 2020, dự kiến cả năm 2021 sẽ đạt hơn 6 tỷUSD (Anh Tú, Văn Thường, 2021).
Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Hồng Diên (Bộ Công thương, 2021), trải qua quá trình 5 năm thực thi Hiệp định, thực tế cho thấy Việt Nam và Nga cần có lộ trình rà soát lại toàn bộ nội
dung, để loại bỏ hoặc sửa đổi những nội dung không còn phù hợp, qua đó phát huy tiềm năng thương mại và đầu tư của mỗi nước nhằm thúc đẩy họp tác song phương ngày càng hiệu quả và phát triền lên tầmcao mới.
Năm 2021, Việt Nam và Liênbang Nga kỷ niệm 20 năm ngày ký Tuyên bố chung về quan hệ Đối tác chiến lược (2001-2021), được nâng cấp thànhĐối tác chiến lược toàn diện vào năm 2012 và hơn 70 năm thiết lập quan hệngoại giao hai nước. Với bề dày lịch sử và những mối quan tâm chung giữa hai nước, quan hệ chiến lược Việt Nam - Liên bang Nga đã, đang và sẽ tiếp tục phát triển toàn diện, mở rộng về cả vật chất lẫn tinh thần,phù họp lợi ích của nhân dân mồinước trong cả hiện tại và tươnglai.
Tài liệu tham khảo
1. Anh Tú, Văn Thường (2021),
“Nâng tầmđối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Liên bang Nga trong tình hình mới”, https://vov.vn/chinh-tri/nang-tam-doi-tac- chien-luoc-toan-dien-viet-nam-lien-bang- nga-trong-tinh-hinh-moi-907298.vov
2. Bích Hồng (2021), “Thúc đẩy hợp tác thương mại nông, thủy sản Việt Nam- Nga”,
dTin=52310&idcm=49
https://www.mpi.gov.vn/Pages/tinbai.aspx7i
3. Bộ Công thương (2021), “Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên tiếp và làm việc với Đại sứ đặc mệnh toàn quyền LB Nga G.s.
Bezdetko”, https://moit.gov.vn/tin-tuc/hoat- dong/bo-truong-nguyen-hong-dien-tiep-va- lam-viec-voi-dai-su-dac-menh-toan-quyen- lb-nga-g.s.-bezdetko.html
4. Bộ Công thương (2022), Tổng quan về ngoại thương của Liên Bang Nga năm 2021,
.html
https://moit.gov.vn/tin-tuc/thi-truong- nuoc-ngoai/tong-quan-ve-ngoai-thuong-cua- lien-bang-nga-nam-2021
5. ĐSQ Việt Nam tại LB Nga, “Kim ngạch thương mại Việt Nam - LB Nga năm 2018”, https ://vnembassy- moscow.mofa.gov.vn/vi-
vn/News/EmbassyNews/Trang/Kim- ng%El%BA%Alch-
th%C6%B0%C6%A1ng-m%E 1 %B A%A1 i- Vi%El%BB%87t-Nam-—LB-Nga-
n%C4%83m-2018.aspx
6. Hương Xuân (2021), “Việt Nam và Liên bang Nga thúc đẩy họp tác song phương về kinh tế, thương mại”, https://vov.vn/ chinh-tri/viet-nam-va-1 ien-
Quan hệ kinh tế...
25
bang-nga-thuc-day-hop-tac-song-phuong-ve- kinh-te-thuong-mai-907749.vov
7. MinhAnh (2021), “Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - LB Nga
phát triển tốt đẹp”,
https://dangcongsan.vn/doi-ngoai/quan-he- doi-tac-chien-luoc-toan-dien-viet-nam-lb- nga-phat-trien-tot-dep-592139.html
8. Ngọc Hà (2018), “Nga sẽ tăng cường đầu tư vào lĩnh vực nôngnghiệp Việt Nam”, http: //entemews.vn/nga-se-tang- cuong-dau-tu-vao-linh-vuc-nong-nghiep- viet-nam-127639.html
9. Nguyên Đức (2015), FDI của Nga
vào Việt Nam có gì?,
128289.html
https://tinnhanhchungkhoan.vn/fdi-cua-nga- vao-viet-nam-co-gi-post
10. QuếAnh, Thanh Thế (2020), “Đẩy mạnh giao thương Việt Nam - LB Nga”, https://nhandan.vn/tin-tuc-kinh-te/day-manh- giao-thuong-viet-nam-lb-nga-626017/
ll. TTXVN (2021), Quan hệ thương mại Việt Nam - Liên bang Nga phát triến
tích cực,
https ://baotintuc. vn/infographics/quan-he- thuong-mai-viet-nam-lien-bang-nga-phat- trien-tich-cuc-20211130062800011 .htm
12. Tuấn Vũ (2019), “Thúc đẩy giao thương, hướng tới Năm chéo Việt - Nga 2019”, https://congthuong.vn/thuc-day-giao- thuong-huong-toi-nam-cheo-viet-nga-2019-
116986.html
13. Uyên Hương (2021), “Tạo đột phá trong quan hệ thương mại Việt Nam-Nga”, https://bnews.vn/tao-dot-pha-trong-quan-he- thuong-mai-viet-nam-nga/222704.html
14. Việt Dũng (2021), Quan hệ song phương Việt Nam - Nga ngày càng sâu sắc
và thúc đẩy đầu tư,
.html
https://congthuong.vn/quan-he-song-phuong- viet-nam-nga-ngay-cang-sau-sac-va-thuc- day-dau-tu-166441
