^Cac moi quan he xa hoi cua ngUdi Hmonj theo Tin ianh d tinh Lao Cai
N G U Y I N Q U V N H TRAM*
1. K h a i q u a t ngtfcri H m o n g t h e o T i n l a n h d L a o C a i
Dao Tin Ifinh chinh thfle cd m i t d Yi^t Nam vio khoang n i m 1911, nhuhg phai den giOta nhOhg n i m 1980 eua the ky XX, dao Tm lanh m d t h i m n h i p dflge v i o khu vflc miln nui phia Bic, trong dd cd tinh Lie Cai. So v d dao Cdng giio. Tin l i n h dflge truyin dd'n vung d i n tdc thilu sd' d dia b i n tinh L i o Cai mudn hon. Trong Bfio cio thd'ng ke n i m 2012 d L i o Cai, tofin (inh CO 3.620 hd/19.824 ngfld Hmdng theo dao Tin lanh, d 8 huyen, thanh phd'; 64 xa, thi tian; 226 ban/thdn; sinh hoat tdn giio tai 168 d i m nhdm^^).
Cho den h i t n i m 2012, tai L i o C d cd 48 d i m nhdm Tin l i n h thude Hdi thanh Tin Ifinh Vidt Nam (miln Bae) vfi Giao hdi Lidn hiiu Co die Vidt Nam d 26 xa duge ding ky sinh boat. Cbn 120 d i m nhdm eua 06 he p h i i chUa dflge chinh quyen ep sd cho dang ky sinh boat. (Xem Bang 1)
Tfl bang tren cho thi'y, so vdi cic huydn trong tinh L i o Cai, s l Iflgng ngfld Hmdng theo Tin l i n h d t h i n h pho Lfio Cai vfi huypn Mudng Khtfong cd phan it hon. Tuy
nhidn, theo bio cio gan day, tai cae di ban nfiy dang cd xu hfldng tfing tin d l v md r | n g dia ban hoat ddng eua dao Ti ianh.
Tren dia b i n tinh L i o Cai, Tin lanh c d 6 hd phai, eu the nhfl sau (xem bang 2]
2. C a c m o i q u a n h $ x a h g i c ^ a t ^ t f c H m d n g t h e o T i n l a n h
2.1. Quan hft giiZa va - chong cui ngidfi Hmong theo Tin ldnh
Moi quan hp vg ching d ngfld Hmdn dflge t h i l t l i p t r e n n l n tang cua mdt euP hdn nhan, khi ngfldi d i n ong v i ngfldi ph nfl cam k i t song chung vdi nhau, cd t r i e nhiem va nghia vu v d nhau v i vdi con c i Trong hdn n h i n , ngfldi Hmdng ed qua niem lay vg l i de bo sung t h e m lflc Iflgn lao ddng cho gia d n h . Cung v d ehe dp pb hd, dfic trflhg vai trd eua ddng hp, eho ne ngfld eon tid Hmdng thudng chu ddng <
tim vg, ngfldi con g i i ludn bi ddng tior viec lfla chgn ngtfd ban ddi. Chinh vi va xet d khia eanh cu t h i thi ngfldi phu r Hmdng truyen t h i n g khdng dfloc eoi tipn v i c6 t i m ly cam chiu v d so p h i n . Ngfli
* Ths. Nguyen Qujnh Trfim, Hoc vi§n Chinh tri Khu vrfc I
Ngufin Ouynh Tram - Cac moi quan hf xa h0i ciia ngudi Hmong... 77
B a n g 1. P h d n b o t i n d 6 d a o T i n l a n h d L a o C a i
STT 1 2 3 4 5 6 7 8
Huy$n/ T h a n h ph6 Bdo ThSng BdcHd S a P a Bdo Ydn Bdt Xdt VSn Ban Mudng Khi/ong TP L i o Cai
T o n g s6 t h e o d a o T i n l&nfa So xa
8 16 14 10 9 S 1 1
S6 thon/ban 29 72 53 33 32 8 1 2
Stf ho 592 967 882 555 499 121 7 7
Stf ngacri 3.263 5.315 3.864 3.497 3.104 684
49 49 Nguon: Ban Tdn gido - Sd Ndi vg. Ldo Cai, 2012.
B i n g 2. So Itfdng t i n d o ngtfdri H m o n g d c a c h ^ p h a i t ^ i L a o Cai H$ p h a i
Hoi th^nh Tin lanh Vi6t Nam (miln Bic) H^i th^nh LiSn hQu Co doc Vi^t Nam
HOi thdnh Phuc Am Ngu tuSn Vi$t Nam
Li§n doin Truyin giao Phuc am
Hgi thdnh Tin l i n h T r u i n g lao Vi|t Nam
Tin l i n h Truyen giang Phuc Sm
N a m d u n h a p
1996
2007 2008 2009 2008 2008
S o h p 2.429
745 338 48 43 27
Stf ngifcfi
13.640
4.017 1.632 282 236 174
D i a b a n b o a t dOng
Bao Yen, Bat Xat, Bao ThSng, Sa Pa, B i c Ha Bac H i , Sa Pa S a P a Bac Ha Bao T h i n g B i c H i
NguSn: Ban Tdn gido - Sd Npi vu Lao Cai, 2012.
78 Nghien ciht Ddng Nam Ajjo^ 9/2015 chong ed quyen quye't dinh hau het cic vipe
quan trpng trong gia d n h ; ngtfd vg bi ban ehe trong cie quyd't dinh, vai trd va vi the md nhat, r i n g budc b d nhilu phong tue tap quin t^c ngfld .
So s i n h hdn nhan cua ngfld Hmdng theo Tin linh tai cfic d i m nghien ciiU cho t h i y ed nhflhg khic bipt, ehuyen biln cO ban.
De t i l n t d hdn n h i n , ddi tid gai theo Tin Iinh d i cd sfl tim hieu, t h i hipn tinh cam xuait phfit ttf hai phia. Khi hai ngfld muln tiln t d hdn n h i n thi phai tfl nguydn dd'n v d nhau, khdng bi ai dp bude, dfla tidn tinh than tfl nguy$n v i hai bdn phai ed tiich nhidm v d nhau. Nhfl viy, ed t h i thay r i n g v d stf tfl nguyen, tinh cim eua ddi trai g i i da the hi$n rd net sfl binh ding tiong hdn n h i n , trong quan he vd ching, ngtfdi phu nfl dxidc chu dpng trong vide quylt dinh so phan eua minh.
Ngoii ra, trfldc khi bfldc vfio cupc sd'ng hdn nhan, ddi tid g d dflge hpe ly le, dflge sfl r i n day theo Kinh t h i n h vfi phai bfla trudc Chua l i ydu thUong, g i n bd, cung nhau lao dgng s i n xuat, nudi day eon eii.
Dieu n i y cung tflong tfl nhfl trong v i n hda troyen thong cua ngfld Hmdng khi mong muon cudc sd'ng gia d n h eua ddi t r d gai dflpc hda thuin. C^ k h i c ehing l i m | t bdn phai cd sfl ehiJtng n h i n cua Chua, p h i i song theo I d day cua Kinh t h i n h ; cdn mpt bdn l i sfl chflhg k i l n cua t l tidn, dbng hp.
Mpt d i m can chu y nfla cua Tin l i n h trong quan he hdn nhan cua ngfld Hmdng chinh l i yeu cau eie e i p vp ehing m d cfldi phai cd sfl ehflng n h i n eua p h i p luit, tfle l i phii d i n g ky kd't hdn. Diy Ifi khia canh tieh ctfc cua Tin l i n h , vi Tin l i n h ludn dfla yeu ciu dli v d tin d l cua minh l i sd'ng v i
Ifim vipe dung phfip luit, eoi trgng viee t u i n thu luit p h i p . D i y cung l i mOt diem d l bao dam eho quyin hop p h i p ciia ngfld phu nfl khi ed vi'n d l xay ra tiong^hdn n h i n , vfi eiing l i d l k h i n g dinh vi the cua ngfld phu nfl Hmdng trong d d sd'ng xa hpi dflong dai.
Nhfl vfiy, trong moi quan he vd chong ciia ngtfd Hmdng tiieo Tin L i n h xui't p h i t tfl tinh cam hai phia, ed thdi gian tim hieu nhi't dinh, dfla tren sfl tfl nguydn, khdng bi dp bude, mpi h i n h vi flhg xfl vdi nhau diu p h i i tuan thu theo I d rfin day eiia Kinh t h i n h dfld sfl ehflng giam ciia Chua, nhflhg dong t h d ed sfl r i n g budc eua p h i p luit. Quan hp gifla vg v i e h i n g binh dang vfi ben chat, quyen cua ngfld phu nfl dflge bao dam.
2.2. Quan hg giUa cdc thdnh vien trong gia dinh cua ngUdi Hmong theo Tin ldnh
Trong quan he gia d n h , ngtfd Hmdng theo dao Tin l i n h cd nhtihg thay d l i nhat dinh. Quan hd flng xfl gifla cic t h i n h vien trong gia dinh, cic thfl h i e trdn dfld v i n dflge duy tri theo truyen t h i n g . Tuy nhien, trong gia dinh theo Tin Ifinh, sfl binh dang gifla cic t h a n h vidn dflge tdn trpng, giam d i n sfl fip dfit. D i e biet, ngtfd Hmdng theo Tin l i n h cd tinh tfl lap, dflge gifio due va d l eao. Bdi theo hg, Kinh t h i n h day mpi ngfldi diu binh d i n g trfldc Chua.
Dd'i v d cgng d i n g ngfldi Hmdng theo Tin l i n h , d day cd h d trfldng hgp xay ra:
mOt Ifi, t i t ea cic t h i n h vidn trong gia dinh diu theo Tin l i n h , hai l i trong gia dinh ed ngfld theo vfi ngfldi khdng theo Tm l i n h . Moi mpt trtfdng hgp thi se d i n d i n cic cich flng xfl k h i c nhau gifla eie
N2Wfin Quynh Trdm - Cdc mdi quan h$ xd hgi cua ngUdi Hmong.. 79 thinh vien, tao ndn bau khdng khi khae
nhau, anh hfldng den t i m ly vfi cac moi quan he xung quanh
Tn^mg hgp thfl nhat, ca gia d n h ding theo Tin linh dfi gdp phan lam cho cac mm quan he trong gia d n h mang tinh hien dai, vin minh hon. Cic thanh vien trong gia d n h binh d ^ g , tdn trgng tfl do rieng cua mSi ngUdi, v i d l cao vai trd ttf quyet ciia mdi c i nhan. Vai tro cxxa ngfld phu nfl trong mdi quan he gia dinh dflge d l cao, ed tilng ndi trong nhilu van d l ciia gia d n h . Trong mm quan he n i y e i n phai nhac den sfl gdp m i t cua ngfld thfl ba, dd la Chua.
Ngoii vide cac t h i n h vien c6 t r i c h nhidm, tdn trpng cic moi quan hd thtf bac t r o i ^ gia d n h thi hp se dfinh mot phan tinh cam, mdt phan chia se v d Chua. Chua nhfl li m | t ngfld ludn theo s i t d l dilu chlnh cich flng xfl dia hp. Vfi cung co nhieu truttng hgp, m i i ngtfd khi muon quylt dinh viec dia cfi nhan minh nhtf con efii, vg hode ching, thi khdng b i n bac v d cac thinh vidn khfic trong gia d n h mfi ttf y quylt dinh, nhflng khi dugc hoi den thi deu ndi Ifi d i thong qua ChVia. Vo hinh chung, dilu nfiy sd l i m anh hUdng it nhieu d i n mil quan h§ gia £ n h , tuy nhidn a n h hudng khdng ldn, vi "Hn Ifinh ludn ton trpng dfin chu v i ttf do cfi nhan, vfi d i y cung Ifi ylu t l thu hijt tin d l cua Tin Ifinh cho nen ngfld Hmdng theo Tin Ifinh dfil^
trong mil quan hp gia d n h cung da c6 stf dilu chinh.
Trudng hgp thfl hai, trong gia d n h co ngud theo vfi ngfld khdng theo Tin Ifinh.
Thdng thfldng trong nhOhg gia dinh nfiy eo the hp thtf hai Ifi eon trai v i con dau theo
•fin linh, cdn the he thfl nhat Ifi ngfl&i cha
v i me thi khdng theo dao. 6 trfldng hgp n i y r i t hay xay ra mau thuan trong gia d n h , bat dong quan d i m tfl eieh suy n ^ i i Ifim i n , d l i xfl v d vO con, den vide thflc hien cae nghi thtfc lien quan de'n chu 1^
vbng d d . Tuy nhien, trtfdng hgp thtf hai nay khdng nhilu, vi n l u vg ching ngfld con theo dao m i cha me khdng theo thi tiifldng cd xu htfdi^ t i c h hg. Xet d i n ctmg, ttf duy cu van cbn in d i m trong t i m thflc ngudi Hmdng, nhat Ifi nhijihg ngudi gifi; hai trudng hgp co stf k h i c biet cfin ban d m i m tin tin ngfldng, mdt bdn tin vfio Ma, mpt ben tin v i o Chua; n i i m tin khac nhau n i y lai dan t d each ibig xfl trai chilu nhau, khd cd t h i dung hba trong mdt mfii nhfi.
2 ^ . Q u a n h g d o i ^ h g c u a i^tfcd H m d n g t h e o T i n l a n h
NgUd Hmdng c6 nhilu ddng hp, mii dbng hg lai CO cic chi, n h i n h khic nhau.
Chinh nhutig tfhg xfl trong dbng hp, gia dinh vfi cgng d i n g cua ngtfd Hmdng gan v d cie n ^ thflc, phong tue tap quan da tao nen n i t v i n hda r i e i ^ dftc trflhg eua ngfld Hmdng d Vidt Nam ndi chung, d tinh Lao Cai ndi rieng.
Khi theo dao Tin l i n h , m £ quan he dbng hg v d quan he giito cfic thfinh vidn ding huyet thong c6 nhub^ thay doi rd r^t.
Thtf nhlCt, vai tro cua dbng hg giim d d i n g ke, n h i t Ifi vai trb dia ong trtfdng hp.
Tam a n h htfdng v i q i y i n lUC cua dng trtfdng hg bi phai nhat d i n , khong cbn chi phoi d d song cfing dong dbng hg. \ ^ tri ngfld trfldng ho dtfgc thay thl^ b i i ^ CJifla, Muc stf v i trtfdng nhom. NhOhg ngiM theo dao trong ddng hp khfing nghe theo chi d i n , yeu d u dia trtfdng hg trong eie each thfle to chflc n ^ l l truyen thong.
NgHien cuu L/Oiig i
Thfl hai, stf p h i n hda gitfa ngtfd theo Tin lanh vfi ngtfd khdng theo Tin Ianh tiong ding mot dbng hp rat rd ret. Cic t h i n h vien trong cimg ddng hp ed sfl co ket chat chd, c6 eae quy tae flhg xfl gifla eic thfinh vien; nhflhg khi theo Tin l i n h se d i n dd'n phfi vd cfic quy tac flng xfl, g i y ndn cac mau thuSn v d eac thfinh vien k h i c trong dbng hp.
2.4. Q u a n h $ x a h g i c u a c g n g d o n g ngtfdi H m o n g t h e o T i n l a n h
Cic tin do Tin Iinh ngtfd Hmdng thfldng ndi; "dao" quan trpng hon "hp". B d vi, theo quan h§ ddng hp, ehi cd nhflhg ngtfd cimg hg, cdng ma m d ed t h i giup dd nhau h i t minh va ed t h i chet trong n h i eua nhau. Nhuhg neu theo "dao", t i t ea n ^ d Hmdng bi't ke thudc hp n i o diu Ifi anh em, diu phai cfi t r i e h nhiem quan t i m giup dd nhau v i diu cd thi chit trong nhd cda nhau. NhiJhg ngtfd theo dao d thdn ban diu co trfieh nhidm giup dd l i n nhau, nhat Ifi v i o nhCCng dip l i m nhfi m d , etfd xin, ma ehay... Ngoii ra, trong nhitog trfldng hgp gfip phai riii ro nhfl bi ehiy n h i , bi tai nan., thi ngtfd theo dao Tin l i n h bi nan cQng n h i n dtfgc sfl gidp dd eua cic tin d l d cfic thdn ban l i n efin.
Tuy dfi hinh thfinh nen mot cfing dong tdn giio rieng, nhUhg hg van gifl moi quan h§ v d c§ng dong ngtfd Hmdng truyin thong. T h d k^ dau khi m d theo Tin Ifinh thi miu thuan trong Ifing b i n , ddng hp da x i y ra. Nhflng theo tid'n trinh p h i t trien, dfic bi$t Ifi khi Tui l i n h dflge cfing nh^n de boat dfing dung phfip luit thi sfl m i u t h u i n ding d i n dflge x6a nhda. Theo quy luit tilp bien v i n hda, vfin hda Hmong truyin thong d i n ed stf thich flhg, tiep
n h i n nhuhg yd'u tfi' m d , trong dd cd v i n hda Tin l i n h . CM le vi the m i sfl cing thang lue dau da dtfgc gd bd. Trong eie cude tiao d l i ciia t i c gia v d can bfi co sd, ciing nhfl ban than ngtfd Hmfing theo hay khdng theo Tin l i n h , hg diu cho i^ng miu t h u i n trong ddi sd'ng khdng cdn n i n g n l nhtf trtfdc kia, m i thay vfio dd l i stf hda hgp hon.
Song, tren thtfc te, s i u xa tiong ban chi't thi sfl tilp thu i n h htfdng cua dao Tin l i n h hay stf cai dao theo Tin l i n h da dan t d stf phan chia ngtfd Hmdng trong cting mdt chi hp, ngfinh hg vfi ddng hg t h i n h hai nhdm k h i e biet nhau: nhdm theo Tin Ifinh va nhdm v ^ gifl tin ngudng troyin thd'ng. Nhuhg ngtfd Hmdng theo Tin linh thtfdng it giao tiep v d nhuhg ngtfd Hmdng theo tin ngUdhg truyen t h i n g . Hp eung it tham dtf, nhat l i tham dtf cfic nghi le t l ehfle theo tin ngfldng truyin thd'ng. Mflc dO quan t i m , giiip dd l l n nhau ca ve vat ehat v i tinh than gifla nhuhg ngfldi theo vfi khdng theo Tin l i n h trong eung ddng hp, n h i t l i v i o cfic dip hieu hi eiing tid nen It hon so v d ngfld ding tin ngfldng. Dfic bipt, cung CO khfing it trfldng hgp mfi'i quan h§
t h i n tpc cua nhflhg ngfldi theo vfi khdng theo Tin l i n h trd nen long leo b d nhiihg ngfld theo Tin Ifinh gid ehi cdn n h i n ra minh ed mol quan he hp hfing v d nhflhg ngtfd khac thfing qua ten hp mfi thoi.
K e t l u ^ n v a k i e n n g h i
V d m | t b$ p h i n ngtfd Hmfing theo Tin l i h h d Lfio C d da d ^ d i n nhflhg bien dli v i n hda, trong dd phai d l c i p den stf ehuyin b i l n tiong cac moi quan hg. Dilu n i y da c6 a n h htfdng d i n d d sd'ng vfin hoa
Nguyin Quynh Trdm - Cdc mdi quan h$ xd hgi ciia ngudi Hmong... 81 tai dia phfldng, viia mang trong minh
nhiing ylu to tieh cflC nhflhg ding h i m ehfla nhiing h a n ehe, b i t cap.
Trong nfii b | cfing d i n g Hmfing, viec theo Tin Ifinh da dan t d stf phan chia vfi sfl dfii l i p giQ5a nhdm nhflng ngtfdi Hmfing theo tin ngfldng t n ^ l n t h i n g vfi nhdm nhflng ngfld Hmong theo Tin Ifinh.
De gop phan giai quyet v & de, tiln t d muc tieu I n dinh tinh lunh, giao luu hfii n h i p v i phat tiiln kinh t e - vfin hda- xa hOi d Lfio Cai ndi ridng v i cac tinh ed ngud Hmfing cfl tni ndi chung, chiing tfii xin diM ra mot sfi' giai phfip sau:
- £>ii vdi viic gin giS vd phdt huy bdn sdc vdn hda cua ngt/di Hmdng
Trfldc tien can phai tien h i n h n ^ e n cflu mdt cfich cd hd thing, t o i n didn v i n hda tiuyin thong eua tfie ngtfd Hmong d tinh Lfio Cai. Trdn ed sd dfi, danh gia lai toin bO cfic gii tri vfin hfia truyin thong dia tpc ngfld nfiy de lite chgn phtfdng thflc, bi^n phfip gio: ^ vfi p h i t huy phti hgp d l i v d tflhg loai tdnh.
Trong cfing tfie bao t i n , giuf gin v i phfit huy vfin hoa tniyen thong cua i^fldi Hmong d Lio Cai, vj&c d i o tao, bdi dtfSng, ning eao nfing lUb d | i ngu c i n b | quan ly vfi chuydn mfin v i n hoi n h i m d i p tfhg ydu ciu cdng t i e hi^n n ^ Ifi m$t ddi hoi ciTp bich. Phai quan t i m thich d i n g den cic n ^ ^ n h i n hoat d | n g vfin h o i vfi vfin n ^ e Sl hoat dgng trdn Iinh vtfc bao t i n , p h i t buy cfic gia tri vfin h o i tniyln thong vfi phii coi hg Ifi v i n qui trong cfing tfie nfiy.
Xiy dflhg m | t t h i l t c h i vfin hofi mang d i y dil tinh chfit dfin t | c , khoa hoc vfi dai chfli^ d d i n t | c Hmdng trdn dia bfin tinh
Lfio Cai de hp i ^ i y cang ed ed hgi, d i u kidn t h a m gia vao cfing t i c xa hfii h o i vfin h o i , gfip p h i n gifl gin vfi p h i t hiqr ban sac v i h hda tgc ngfld.
Tfin trgng vfi phfit huy ban s i c vfin hda dan toe Hmdng, cd nhiihg bien phap t h i l t thflc d l khac phuc stf hut h i n g , dflt doan v d vfin hda truyen tho'ng tren co sd ke thfla, p h i t huy truyen thong nhan i i , nghia tinh, thuan phong my tuc d ddi v d bfii trtf cic hu tuc mfi tin di doan, cac td n a n xa hdi.
- Ddi vdi viic chdp nhdn vd phdt huy v&n hoa, ldi sdng Tin ldnh
Trtfdc h e t can cd stf thong nhat trong n h a n thflc v l dao Tin Ifinh. Phai thay i ^ g tiong d i u ki$h md cfla vfi hdi nh^p, n h a t Ifi stf biing n l cua khoa hpc e d i ^ h ^ d thong tin thi nhiihg hoat dpng tnry^n giio c i n g trd i i i i n h binh thtfdng, khong nhiMg the vipe theo dao, cai dao Ifi quyin ciia mgi ngfld dtfgc p h i p luait bao hd; vipc bien doi vfin hda cilng l i h$ qua t a t 3reu cua t h a y d l i tin ngU^ng, tdn gifio.
Trong k h o a i ^ hdn hai thfip 1 ^ Tin Ifinh t n i y l n vfio viing ngtfdi Hmfing, da cd mfit so Chi thi, Nghi quy^t cua Dang vfi Nha nfldc d l i vdi dao Tin Ifinh vfi v i h de truyin dao vfi theo dao Tin Ifinh eiia cac tgc ngtfdi thieu s l , trong dd co ngfldi Hmong. Hdn niJia, cic dia phtfdng ding da tiln hfinh nh&ng dieu 1 ^ , n ^ i i e n oifl de trdn CO sd dd cfi t h i tim r a giai p h i p cho vSn. d l nfi.y. Nhtfhg cho t d nay, cfi t h i nfii, n h 4 h thtfc v l Tin IfJtnh cua c i n bg Dang, chfnh quyen dia phtfdng vSn cbn bat cfip.
Nhflhg bat cap nfiy gtfi len ydu d u d n ph5i tao nfin stf thozig n h a t t r o i ^ nhan thtfc ve dao Tin l i n h . Neu khfing tao ra stf
t v^,.^*^"'
82 Nghien ci(u Ddng Nam A, sd9/2015
thong n h a t se khfi cd dtfgc eieh giii quyd't vfi quan ly to't v^n d l nfiy tidn mpi linh vtfc, trong dfi cfi c i mfit v i n hda.
Cin cfi stf d i n h g i i khich quan nhflng t i e dfing h d mfit dia dao Tin l i n h trong d d s i n g eua ngfld Hmfing. Cho t d nay nhiihg nhan xet, dfinh g i i ve anh hfldng cua Tin Ifinh trong ngfldi Hmfing ehu ylu h h i h manh t d nhflhg anh hfldng tieu cflc.
Cich d i n h g i i n i y t i c dpng khfing t i t t d moi quan hp gifla ngtfd Hmfing van gifl tin ngfldng truyin thd'ng v d ngfld Hmdng theo Tin l i n h , ding nhfl t h d dd flhg xfl trong each giai quylt vdn de. Vi v i y d n cd nhiihg nhan xdt, d i n h gii mpt each khich quan v i day dii ea hai m i t cua mOt viii dl.
Can giflp ehinh quyin dia phuong ed dflge sfl hieu b i l t day dii ve nhiihg nguyen n h i n va ban chi't eua vi'n de Tin ianh trong ngfld Hmdng. Va bang cic hinh thfle khae nhau giup cho dia phflong cd dflge sfl hieu biet day dii hdn ve nguydn n h i n , b i n chi't cua vi'n de tren cO sd dd ed t h i d l ra dtfdc nhufng giai p h i p eho vipe giai quylt phti hgp vdi chu trtfOng, ehinh sich ciia Dang, phfip l u i t eua N h i ntfdc eung nhtf cic dfic d i m ridng eua dia phuong minhy.
CHU THICH
1. Ting d i u tra dfin s l v i n h i d Vidt Nam nim 2009: Kit qui deu tra toin bp.
2. Ban Tdn giao Lio Cai ( 2012), Bdo cdo Unh hinh hogt ddng cdng tdc tdn gido 6 thdng ddu ndm 2012.
TAI LIEU THAM KHAO 1. Ban Chi dao Tiy Bic (2011), Bio cio linh
hinh tdn giio v i mpt s l nhidm vu trpng tim cdng tie tfin giao vimg Tiy Bic, s l 15, ngiy 03 thang 6, Ydn Bd.
2. Ban Chi dao Ting d i u tra din s l va nhi d Tnmg uong(2010). Ting dilu tia dan s l va n h i d Vipt Nam nam 2009: Kit qui dilu tra toin bd.
3. Ban Tdn giio Lio Cai (6/2012), Bio cio tinh hinh boat d^ng cdng tic tSn giio 6 thinh dau nam 2012.
4. Tran Van Binh (chu bien, 2004), Vfin hoa cac din tfie Tiy Bie. ThUc trang vi nhflng vih dl dit ra, Nxb Chinh tri Quoc gia. Hi Npi.
5. Trin Van Binh (2006), Ddi sing vin hda eic din tpc thilu s l trong qui trinh cdng nghipp hda - hidn dai hda, Nxb Ly luin chinh tri, H i N^i.
6. Nguyin Xuin Hiing (2011), Dao Tin Linh trong mil tuong quan vdi vfin hda din tdc v i tin ngudng, tdn giio Vipt Nam, Ky ylu Hdi thio khoa hpc quic te Van hda Tdn giio trong bii cinh toin cau hda, Nxb Tdn giio, Ha Nfii.
7. Vuong Duy Quang (2005), Van hoi tam linh ciia ngudi Hmdng d Vidt Nam: truyin thing va hidn dai, Nxb Van hoi thdng tin, H i Ndi.
8. Tran Hflu Son (2012), Dao Tm Linh vung ding bio din tdc HmQng d Lio Cai {nhin tfl van hda tpc ngUdi), trong Ky yg'u Tpa dam Dao Tin Linh va vin hda Vi^t Nam, Vi|n Nghi&n cflu T8n giio - HOi Vi^t - My v i Vidn Udn k i t toin du ding t l chflc. Hi Ndi, thing 11/2012.
9. Nguydn Vfin Thing (2009), Gifl "Iy cu" hay theo "ly mdi"? Bin chit cua nhCfng phin flng khie nhau eua ngudi Hmong d Vi^t Nam v d i n h hudng eiia dao Tin Linh, Nxb Khoa hpc xfi hdi, H i N^i.
