B E H O O R T C H R I S T E N E E N M A R X I S T E IN S U I D - A F R I K A IN D I A L O O G M E T M E K A A R T E T R E E ?
G . J . R o s s o u w
Departeme nt W y s b e g e e r te , R a n d s e A f r i k a a n s e U n iv e r s it e it
A B S T R A C T
S H O U L D C H R I S T I A N S A N D M A R X I S T S E N T E R I N T O D I A L O G U E W IT H E A C H O T H E R ?
T h e q ue s tion that is p o s e d in t h i s artic le is w h e t h e r d ia l o g u e between C h r i s t i a n s a n d M a r x i s t s in S o u t h A f r i c a is d e s ir a b le o r not. R e a s o n s are d i s c u s s e d f o r e n t e r i n g into a dia lo g u e tha t w a s p u t f o r w a r d b y C h r i s t i a n s and M a r x i s t s d u r i n g th e E a s t E u r o p e a n C h r i s t i a n - M a r x i s t dia lo gu e , as well as those p r o p a g a t e d b y the C h r i s t i a n s f o r So cialism movement in Latin Am er ica. Each of th e s e mot ivation s f o r e n t e r i n g into d ia l o g u e is ev alu ate d fo r its v a lid it y . O n c e the v a l i d i t y of some of th e s e mot iva ti on s h a s been p r o v e d , a d e s c r ip t io n of the c u r r e n t state of a tt it u d e s t o w a r d s a C h r i s t i a n - M a r x i s t dia lo g u e in S o u t h A f r i c a is g i v e n . T h e most p o p u la r objections a g a in s t s u c h a d ia l o g u e are d i s c u s s e d a n d it will be sh ow n that these objections are u n f o u n d e d . A s an a lt e rn a t ive a p p ro a c h to t h is ne ga tive attitude t o w a r d s a dia lo g u e a new a p p ro a c h will be p ro p a g a t e d .
Die o n la n g s e g e s p r e k k e v a n politici en k e r k le ie r s met die A N C het o p n u u t weer twee ou v r a e in die b r a n d p u n t ge pla a s. Die e e r s t e v r a a g is, of dit op g r o n d v a n p o lit ie k - s t r a t e g i e s e o o r w e g i n g s g e w e n s is om in dialoog met M a r x i s t ie s - g e o r i ë n t e e r d e o r g a n i s a s i e s te tree. Die tweede v r a a g is of die K e r k (of a a n h a n g e r s v a n die C h r i s t e l i k e geloof) in dialoog met die a a n h a n g e r s v a n n M a r x i s t ie s e ideologie beh oort te tree. Dit is b e l a n g r i k dat hierd ie twee v r a e a p a r t a a n g e s p r e e k sal wor d. E k v e s t i g daarom u aandag da arop dat ek in hi e rd ie a rtik el die ee rs ge n oe m d e v r a a g o n - beant wo or d ga an laat. E k ga an my wel to espits op die v r a a g of C h r i s t e n e en M a r x is t e iets v i r mekaar te sé het in S u i d - A f r i k a .
In die bea n t w o o r d in g v a n hie rd ie v r a a g sal d a a r g e k y k w o r d na die o o r w e g i n g s wat C h r i s t e n e en M a r x i s t e in a n d e r wé re lddele ge m oti v ee r het
K o e rs 54 (1 ) 1989 _fin_
om in g e s p r e k met mekaar te tree. V i r dié doel sal d a a r g e f o k u s word op die v e r h o u d i n g t u s s e n C h r is t e n e en M a r x is t e in O o s - E u r o p a t y d e n s die s e s t ig e rj a re asook die sewent iger jare. El keen v a n hie rd ie o o r w e g in g s ten g u n s t e van dialoog sal k ri ti e s beoordeel w ord. Op g r o n d v a n die i n s ig t e wat s odoe nde g e d ist ill e e r sal wor d, sal d a ar ten slotte se k e re r i g l y n e r a k e n d e die v e r h o u d i n g t u s s e n C h r i s t e n e en M a r x is t e in S u i d - A f r i k a ne ergelê word.
1. C H R I S T E N E S E O O R W E G I N G S T E N G U N S T E V A N D I A L O O G M E T M A R X I S T E
Die ee rs te twee o o r w e g i n g s ten g u n s t e v a n dialo og met M a rx is m e het hulle o n ts ta an in T s j e g g o - S l o w a k y e g e ha d. Na die kom mu nistie se s ta a t s g r e e p wat in 1948 in T s j e g g o - S l o w a k y e p l a a s g e v i n d het, was d a a r ’n baie g e - s p a n n e v e r h o u d i n g t u s s e n C h r i s t e n e en M a r x is t e . Hulle het mekaar g e w an tr ou en mekaar w e d e r s y d s as boos v o o rg e s te l . M a r x is t e het C h r i s t e n e as o n w e t e n s k a p l i k e re a k s io n is te v o o r g e s t e l wat hulle net da arop toegelê het om die kom mu nistie se r e g e r i n g te o n d e r g r a w e en die v o o r a f - g a a n d e de m ok rat iese bestel te p r o b e e r herstel. C h r i s t e n e da aren tee n, het we er M a r x is t e b e s k o u as b r u t e materialiste en g e w eld e na ar s met 'n v e r a g t e n d e ge este li ke ontw ik k e l i n g s p e i l . Hie rd ie a n t a g o n is tie s e v e r h o u d in g het en ige g e s p r e k t u s s e n die twee g r o e p e b y vo o rb a a t uitge sl uit.
T o g het d a a r 'n w e n d i n g in hie rd ie g e s p a n n e v e r h o u d i n g ge kom en ’n dialoog met v e r r e i k e n d e g e v o l g e v i r die C h r i s t e l i k e geloof en die M a rx is m e het in T s j e g g o - S l o w a k y e on ts ta an .
Die Pro te s t a n ts e C h r i s t e n e v a n T s j e g g o - S l o w a k y e se b ereidh eid tot dialoog het v o o r t g e s p r u i t uit 'n h e r in t e r p r e t a s ie v an hulle teologie. O n d e r le id ing v a n die k e rk le ie r, d r J o s e p h H ro m adka, het die Pro te s t a n ts e K e r k 'n teolog iese h e r b e s i n n i n g ge do en wat nuwe p e r sp e k t ie w e in die teologie geopen het. Hierd ie teologiese in s ig t e wat die K e r k ge mot iv ee r het tot g e s p r e k met s y M a r x is t ie s e la ndgenote, was die v o lg e nde:
1.1 Die ee rs te teologiese i n s ig wat die K e r k ber eid gemaak het tot dialoog met die Marx is m e , was hulle h e r o n t d e k k i n g v a n die ware a ard en o p d r a g va n die K e r k . Die u n iek e a ard v a n die K e r k w o r d bepaal d e u r s y v e r h o u d in g met C h r i s t u s en S y Woord. Die K e r k w o r d u it s lu it li k ge norm ee r d e u r C h r i s t u s en s y Woord. Hierd ie lojaliteit aan C h r i s t u s is 'n kom-
-61-
promislose lojaliteit. D a a r mag ge en a ll ia n s ie s met p o li t ie k e of k u l t u r e m a g s t r u k t u r e a an g e g a a n w ord, wat die k e r k se lojaliteit aan C h r i s t u s kan s ka ad nie. Die K e r k mag hom nooit laat v a s v a n g in e n i g e h i s t o r i e s e situ as ie nie. A s communio via t o ru m moet die k e r k s te e d s d e u r e lke a a r d s e J erusalem v o ort bew e eg op v a s t e k o e r s na die N u w e J e r u s a le m . J u i s in hierdie komp romislose v e r b o n d e n h e i d aan J e s u s C h r i s t u s , lê die k e r k se v r y h e i d o p g e slu it . H ro m adka f o rm u le e r dit as v o l g : " T h i s b a sic ch a r a c te ris tic is e xa ct ly what g i v e s the c h u r c h h e r i n n e r fre ed om , s e c u r it y and s u p r e m a c y . S h e is not a f r a id of a n y t h i n g . S h e d o e s not complain and d e s p a i r wh en the old o r d e r s a r e d i s i n t e g r a t i n g , w h e n th e t h ro n e s are c o l la p sin g a n d a new s o c ie t y is b e i n g b o r n with d i f f ic u lt b i r t h p a n g s . S h e ma rches q u ie tl y a n d c o u r a g e o u s l y t o w a r d the 'h e a v e n l y J e r u s a le m '" (H ro m ad k a, 1950:450).
Die o p d r a g v a n die k e r k vloei d i r e k v o o r t uit s y u n i e k e a a r d . V a n u i t die K e r k se k om prom islose lojaliteit aan J e s u s C h r i s t u s en S y W o o rd , het die K e r k die v e r a n t w o o r d e lik h e id om J e s u s C h r i s t u s en S y W o o rd aan di e wéreld te v e r k o n d i g . D ie K e r k v a n C h r i s t u s b e s t a a n nie t e r wille v a n homself nie, maar is die middel wa armee G o d s y E v a n g e l i e aan die w é re ld wil d e u r g e e (H ro m a d k a , 1960 :43). Met C h r i s t u s se k r u i s i g i n g het G od finaal die s k a n s e t u s s e n K e r k en Wêreld a f g e b r e e k . D ie v o o r h a n g s e l wat tempel en wéreld v o o rh e e n g e s k e i het, het g e s k e u r ( v g l . Matt 2 7 : 5 1 ) . Hromadka w y s ook d a a r o p dat C h r i s t u s self t y d e n s s y a a r d s e be s t a a n die u it v o e r in g v a n h ie rd ie o p d r a g v o lle d ig uit ge le e f het. C h r i s t u s het die b o o d s k a p v a n God se g e n a d e aan a I le me nse, o n g e a g h u ll e a fk om s of sta nd , v e r k o n d i g . Die K e r k moet die v o o r b e e l d v a n s y H e e r n a v o l g en die e v an ge li e aan a I le mense g a an v e r k o n d i g . Die K e r k mag nooit se le k t ie f wor d in s y v e r k o n d i g i n g en g e t u ie n i s nie. Dit moet nooit h e i l i g e r as s y Heer p r o b e e r wees nie. T e n o p s i g t e v a n die M a r x i s m e im p li s e e r dit dat die K e r k nie s y r u g op die M a r x is m e mag k e e r nie. Dit moet in v o o r t - d u r e n d e g e s p r e k met M a r x i s t e g a a n ten e in d e die b o o d s k a p v a n G o d se ge na de aan hulle te bemiddel.
H ierdie o o r w e g in g ten g u n s t e v a n d ial oo g moet s o n d e r t w yfe l as 'n le gi- tieme teologiese o o r w e g i n g e r k e n w o r d . Die k e r k b l y s t e e d s n o n v o o r - w aardelike s k u l d e n a a r te en oor die hele w é re ld s o v e r dit d ie v e r k o n d i g i n g van die E v a n g e l ie a an gaa n ( v g l . H a n d 1 : 8 ) . C h r i s t e n e moet daarom in g e s p r e k die behoefte v a n s y M a r x i s t i e s e m e de men s peil ten e in d e die
-6 2-
b o o d s k a p v a n God se heil releva nt aan die M a r x i s te bemiddel. Dit s p r e e k v a n s e l f dat die k e r k s le g s hi e rd ie taak kan uit vo e r sola nk as wat hy komp romisloo s lojaal aan J e s u s C h r i s t u s is. So d r a die K e r k hom kompromiteer aan 'n bepa alde politieke of ku lt u r e le ideologie sal die K e r k se behoefte aan g e s p r e k met s y ideologiese t e e n s t a n d e r afneem.
1.2 'n Tweed e teolog iese p e r s p e k t i e f wat die K e r k se h o u d i n g teenoor die M a r x is m e v e r a n d e r het, is die K e r k se o n t d e k k i n g v a n V r y h e i d as 'n sen tra le tema in die B y b e l. Alhoewel die b e g r i p " V r y h e i d " ’n r a n d - b e g r i p in die B y b e l s e w o o r d e s k a t is, is " V r y h e i d " 'n s e n tra le tema in beide die O u en Nu we Te sta men t. H ierd ie v ry h e id st e m a soo s dit in die E x o d u s - g e b e u r e en ook in J e s u s s e p r e d i k i n g na v o re ge kom het, is eg te r in die C h r i s t e l i k e t r a d i s ie v e r g e e s t e l i k . Hierd ie v e r g e e s t e l i k i n g v a n die B y b e l s e v r y h e i d het da artoe gelei dat die p r a k t ie s e en politieke im plik asies v a n v r y h e i d g e ï g n o r e e r is. H ro m adka en Jan Milic Lochaman w y s e g t e r o p die p r a k t ie s e implik asie v a n die B y b e l s e V r y h e i d in die Ou en N u w e Te st am entiese g e m e e n s k a p (Lochm a n, 1980:120). In die Ou Te st am ent het die E x o d u s - g e b e u r e gelei tot die p r a k t ie s e en politieke b e v r y d i n g v a n die V o l k v a n Go d. Die b e g in s e l v a n s l a w e r n y is e r n s t i g b e v r a a g t e k e n in Is ra el, terw yl dit o n g e s t o o r d o n d e r Is ra el se b u r e v o o r t g e g a a n het. Die h a n d h a w i n g v a n die J ube lj a ar het d a a r v o o r g e s o r g dat slawe ge re e ld v r y g e s t e l is en dat r y k d o m ste e d s h e r v e r d e e l is. In J e s u s se ee rs te o p e n b a r e o p t r e d e neem h y hi e rd ie v r y h e id s t e m a v a n die Ou Te st a m e n t weer op as H y sé: " D i e Gees v a n die Her e is op M y omdat H y M y g e sa lf het om die ev a n g e li e aan arme s te v e r k o n d i g . H y het my g e s t u u r om v r y l a t i n g v i r die g e v a n g e n e s uit te roep en he rs te l v a n g e s i g v i r b li n d e s , om o n d e r d r u k t e s in v r y h e i d uit te s t u u r , om die ge na deja ar va n die H e re aan te k o n d i g ( L u k 4 : 1 6 - 2 4 ) .
H ro m a d k a en Lochman w a a r s k u dat die V r y h e i d wat in die B y b e l ter s p r a k e kom nie tot 'n blote politieke v r y h e i d g e r e d u s e e r mag w o r d nie.
Die B y b e l s e V r y h e i d is 'n om vat te nd e v r y h e i d wat die mens in al s y di- m ens ies ins lu it. H ierd ie v r y h e i d sal nooit in e n ige h is t o ri e s e s itu a s ie s y voile b e s la g v i n d nie. Dit is ’n v r y h e i d wat ee rs in C h r i s t u s se e s k a t o lo g ie s e R y k vol le dig in v e r v u l l i n g sal ga an . E n e r s y d s impliseer dit dat polit ieke v e r a n d e r i n g nie v e r a b s o lu t e e r en as die eindbeste m m in g v a n di e w êre ld v o o r g e h o u mag w o r d nie. A n d e r s y d s bete ken dit tog ook dat die C h r i s t e l i k e K e r k nie apaties kan sta an tee noo r die politieke
-63-
b e v r y d i n g v a n g e m e e n s k a p p e nie. Die K e r k m ag n ooit 'n f in a l e d o g m a t i e s e a f k e e r ten o p s i g t e v a n e n i g e p o l i t i e k e p r o g r a m u i t s p r e e k nie.
V e e l e e r d e r moet d ie k e r k s t e e d s d a a r o p b e d a g w e e s om p o l i t i e k e p r o g r a m m e te o n d e r s t e u n w a t tot d ie m e e r d e r e b e v r y d i n g v a n d ie m e n s ka n b y d r a .
Die o n t d e k k i n g van die B y b e l s e tema v an b e v r y d i n g het die K e r k met nuwe oë na M a rx is m e laat k y k . In s o v e r r e die M a rx is m e daar to e kon b y d r a om mense te b e v r y uit armoede en politieke v e r k n e g t i n g , moet die M a rx is m e o n d e r s t e u n en g e p r y s w ord. So u die M a rx is m e e g t e r tot mense se v e r k n e g t i n g op politieke of g e es te li ke v la k lei, moet die K e r k die M a rx is t ie se leiers en - p r o g r a m e r n s t i g k ritis e e r.
Alhoewel hierd ie o o r w e g in g ten g u n s t e van dialoog maklik daar to e kan lei dat die C h r i s t e l i k e g o d s d i e n s tot 'n politieke b e w e gin g g e r e d u s e e r wor d, bev at dit n o g ta n s s e k e re legitieme teolog iese momente wat nie g e i g n o r e e r mag wor d nie. Dit was s o n d e r twyfel J e s u s se bed oe li n g dat meer as bloot die mens se siel b e v r y moet w ord. J e s u s beg eer die voile b e v r y d i n g van die mens. Die beelde wat die B y b e l v a n die Nu we Je ru s ale m v o o r h o u , b e v e s tig dit. In die Nu we Je ru s ale m sal die mens nie net v a n s y p e r - soo nl ike s o n d e s b e v r y wees nie, maar oo k v a n l y d i n g , v e r n e d e r i n g en v e r o n t r e g t i n g (v g l . O p 2 1 :4 ). Die k e r k wat waag om die bede v a n die O n s e V a d e r op s y lippe te neem, en te sé: " L a a t u k o n i n k r y k kom, laat u wil ook op die a ar de g e s k ie d , net soo s in die hemel" (M att 6 : 1 0 ) moet ook bereid wees om iets v a n Go d se totale b e v r y d i n g re eds nou te laat realiseer. Die K e r k moet hom nie b e y w e r v i r 'n politieke ideologie nie, maar v i r die b e v r y d i n g v a n die mens. Die K e r k het daarom 'n v e r p l i g t i n g teenoor alle politieke regimes, naamlik om hulle aan te moedig w a n n e e r hulle pro gr amme loods wat die mens toenemend sal b e v r y v a n l y d i n g maar ook om hulle te w a a r s k u w a n n e e r hulle o p t r e d e sal lei tot die v e r k n e g t i n g en v e r o n t m e n s lik in g v a n die mens. Die K e r k mag nooit hi e rd ie dialoog met enige politieke ideologie s ta a k nie. Die g r e n s t u s s e n go e d en kwaad loop immers nie t u s s e n politieke ideolgieë d e u r nie, maar loop re g d e u r die middel van elke ideologie.
1.3 'n D e r d e o o r w e g in g ten g u n s t e v a n dialoog met die M a rx i s m e is ge- bor e in die L a t y n s - A m e r i k a a n s e k o n t e k s . Die s itu a s ie in Chi li gee 'n re delike v e r t e e n w o o r d ig e n d e a a n d u i d i n g v a n die motiewe wat C h r i s t e n e
-64-
in L a t y n s - A m e r i k a beïn vloed het om hulle h o u d in g te en oor M a r x is t e te v e r a n d e r . A n d e r s as in T s j e g g o - S l o w a k y e w aar die Pro te s t a n ts e K e r k die le iding geneem het, was dit die Roomse Kat olieke K e r k wat in Chili
n nuwe h o u d i n g te en oo r die M a rx is m e bepleit h e t .
Die v e r t r e k p u n t v i r die nuwe v e r h o u d i n g t u s s e n C h r i s t e n e en M a r x is t e in C h ili , w a s die ge w eld ig e g a p i n g t u s s e n die r y k e s en die armes in die sam elewing. 'n Gro e p p r i e s t e r s het ga an d ew e g al meer beg in iden tifis ee r met die l y d i n g van die o o r g r o t e arm deel van die b e v o lk in g . Hulle het bew us g e w o r d v an die g e b r e k aan se k u r it e it , h o n g e r s n o o d en s t r u k t u r e l e ge weld w aar aa n die armes o n d e r h e w ig was. Die nood v an hierd ie mense het hulle s o d a n i g a a n g e s p r e e k , dat hulle besef het dat dit nie ge noe g is
om bloot jou naasteliefde te bel y nie. Naasteliefde moet ook
g e k o n k r e t i s e e r wor d. Dit moet in politieke taal vertaa l word.
H ie rd ie p r i e s t e r s was v a n m e ning dat die e n ig s te w e r k lik e o p l o s s i n g v i r die r y k - a r m probleem in 'n kom mu nistie se of s osi a li s ti e se bestel geleë is ( v g l . E a g le s o n , 1975). C h r i s t e n e wat hulle naaste lie fde wou k o n k r e t is e e r , moes daarom no o d g e d w o n g e na die kommu nisme as o p l o s s i n g be g in k y k . Dialoog met die kommunisme soo s wat dit in T s j e g g o - S l o w a k y e p l a a s g e v i n d het, was nie meer v o ldoen de nie. Dit moes a a n g e v u l w ord met n d a a d w e r k lik e allians ie met die kom munistiese politieke pro g ra m . H ierd ie s a m e w e r k in g s a l lia n s ie wa s nie met die M a r x is m e as n afg eslote filo sofiese geheel nie. Dit was s l e g s n s a m e w e r k in g met die M a r x is t ie s e teorie v i r v e r a n d e r i n g v a n s it u a s ie s v a n ekonom iese en sosiale o n g e l y k h e i d . Die C h r i s t e n e v a n Chi li wat hulle v i r 'n k om munistiese staat b e y w e r het, het d u s net die M a r x i s t ie s e politieke p r o g r a m ben ut. A n d e r a sp e k t e v a n M a r x se filosofie, so o s b y v o o r b e e ld s y ateVsme, is a fg e w y s .
H ierd ie o o r w e g i n g ten g u n s t e v a n dialoog is e g t e r pro blema tie s. Die s a m e w e r k in g s a l lia n s i e t u s s e n die C h r i s t e l i k e geloof en 'n M a r x i s t ie s e r e v o l u s i o n é r e p r o g r a m lewer in ho ofs a ak twee probleme op. E e r s t e n s v e r l o o r die K e r k d a a r d e u r s y k r it ie s e a fs ta n d en o o r h a n d i g s odoen de 'n b la n k o tjek aan die M a r x i s t ie s e r e v o l u s ie p r o g r a m . T w e e d e n s het M a r x i s t i e s e r e g e r i n g s d ik w e ls n t w y fe la g tig e reput as ie. M a rx i s m e lei nie n o o d w e n d ig tot die b e v r y d i n g v a n die mens nie. D ik w e ls gee dit aan- le id ing tot g r o t e r v o r m s v a n v e r k n e g t i n g as die same lew ing in wie se plek die M a r x i s t ie s e r e g e r i n g geko m het. n D erde, maar nie no odwen dige
-65-
beswaar , is dat so n alliansie kan lei tot die r e d u s e n n g v an God se omvattende e sk atolo g ie se v e r l o s s i n g tot 'n s u iw e r liisto riese politieke b e v r y d i n g .
2. M A R X I S T E S E O O R W E G I N G S T E N G U N S T E V A N D I A L O O G
In n p o g in g om te bepaal wat M a r x is t e beweeg het om in dialoog met C h r i s t e n e te tree, sal d a a r g e k o n s e n t r e e r wor d op die o o r w e g i n g s wat M a r x i s t e in T s j e g g o - S l o w a k y e be ïn vloe d het. D i r e k na die kom mu nistie se oorname van 1948 het M a r x is t e geen b e l a n g s t e llin g in e n ige vorm van dialoog met C h r i s t e n e getoon nie. O n d e r le id ing v a n v er al Milan Ma ch ove c en V . G a r d a v s k y het M a r x i s t e hulle h o u d i n g te en oo r die C h r i s t e l i k e g o d s d i e n s d r a s t ie s in h e r s i e n i n g geneem. Die rede v i r hulle b er eidheid tot dialoog kan tot een ho o fo o rw e gin g g e r e d u s e e r wor d.
2.1 H ierdie d e u r s l a g g e w e n d e o o r w e g in g ten g u n s t e v a n n dialoog met C h r is t e n e , is die v e r w a a r l o s i n g v an die mens se e k s is t e n s ië le probleme b inn e die M a r x is t ie s e t ra d is ie . Milan M a c h o v e c en a n d e r M a r x i s t e het besef dat die v e r v a n g i n g v a n die kap it ali s t ie se sam elew ing met n k om mu nistie se same lew ing nie al die mens se pro blem e op lo s nie. Dit kan h o o g s t e n s 'n o p l o s s i n g v i r die mens s e ekon om iese en politieke probleme bied. Die e k s is t e n s i ë le v r a e waarmee elke mens moet wo rst el , is ho ege - naamd nie d e u r M a r x a a n g e s p r e e k nie. M a r x het hom nie uitgelaat oo r die problee m v a n die dood, die s k u l d , die ge wete en die v r a a g na die sin v a n die lewe nie. H ie rd ie t e k o rt in M a r x se filosofie het hom e r n s t i g op die M a rx is m e b e g in w r e e k. 1
Die v e r w a a r l o s i n g v a n hie rd ie l e w e n sv ra e het d a arto e gelei dat moderne M a r x i s t e o p p e r v l a k k i g , o n n a d e n k e n d en s in lo o s b e g in lewe het. M a r x i s t e se p e r s o o n l i k h e i d s g r o e i is e r n s t i g g e s k a a d . n G e n e r a s ie M a r x i s t e het on ts ta an wat s o n d e r e n ig e hoë ideale gelewe het. Hull e is bloot inges te l
Milan Ma ch ove c, n M a r x i s t ie s e filosoof het n aantal w e r k e oo r die sin v a n die lewe g e s k r y f . Die b e l a n g r i k s t e v a n hie rd ie w e rk e is:
Vom S i n n des m e n s ch li ch e n L e b e n s (1971) en A m a r x i s t loo ks at J e s u s (1976).
-6 6 -
op hulle d a a g l i k s e materiële oo rlewin g. S o n d e r om na n ineer mens- w a a r d ig e wéreld te strew e, oorleef hulle bloot o n n a d e n k e n d v a n dag tot da g. H ierd ie to e d ra g van s ak e het Ma ch ove c en a n d e r M a r x i s t e ontstel.
M e nse met so n lae gees te lik e o n t w i k k e l i n g s v l a k kan on moon tlik daartoe b y d r a om M a r x se ideaal van 'n meer m e ns w aa rdig e samelewing te v o lv o e r of in s ta n d te hou. Ma ch ove c dui aan dat dit daarom g e bieden d nood- sa a k lik is dat M a r x is t e in dialoog moet tree met d e n k s is te m e wat wel n t ra d is i e van die h a n t e r i n g v an e k s ist e n sië le v r a e het. Weer eens was die C h r i s t e l i k e g o d s d i e n s v i r horn die v o o r - d i e - h a n d - l i g g e n d e g e s p r e k s - genoot v i r die M a rx ism e . M a r x is t e moes in g e s p r e k met C h r i s t e n e die C h r i s t e l i k e a ntwoo rd op die v r a a g na die sin v a n die lewe on twor ste l.
Hie rd ie a ntw oord en a n d e r ek s ist e n sië le in s ig t e v a n die C h r is t e lik e g o d s d i e n s moes dan o n d e r s o e k , en waar moontlik, in die M a rx is m e ing eb ou w o r d .
H ierd ie o o r w e g in g ten g u n s t e v a n dialoog is g e ld ig en ook in S u i d - A f r i k a van t o e p a s s i n g . Dit is nie te o n tk en dat d a a r in M a rx is m e n g e b r e k aan die h a n t e r i n g van die mens se e k s ist e n sië le v r a e is nie. Hie rd ie g e b r e k d w in g die M a rx is m e tot dialoog met die C h r i s t e l i k e g o d s d i e n s en d e n k t r a d i s ie s wat wel die mens se e k s is t e n s ië le v r a e p r o b e e r beantwo or d.
M a r x i s t ie s - g e o r i ë n t e e r d e o r g a n i s a s i e s in S u i d - A f r i k a v e rt o o n ook hie rd ie k la s s ie k e g e b r e k v a n die M a rx ism e . D a a r kan daarom met re g v e r w a g w o r d dat ook hulle bu ite die g r e n s e v a n M a r x is m e v i r ant w oord e op die mens se e k s is t e n s ië le v r a e sal moet ga an soek .
3. D I A L O O G IN S U I D - A F R I K A
Uit die e v a l u e r i n g wat d e u r l o p e n d ten o p s ig t e v a n die o o r w e g i n g s ten g u n s t e v a n dialo og gemaak is, b l y k dit dat d a a r legitieme g r o n d e best aan v i r n dialo og t u s s e n C h r i s t e n e en M a r x is t e in S u i d - A f r i k a. 2 D a a r het ve ra l s t e r k teologiese a rg u m e n te na v o r e ge kom , wat nie net n dialoog
V g l . komme ntaar op 1.1 (D ie a ard en o p d r a g v a n die K e r k ) , 1.2 (D ie s e n tra le tema v a n b e v r y d i n g in die B y b e l ) en 2.1 (D ie g e b r e k aan die h a n t e r i n g v a n die mens s e e k s is t e n s ië le v r a e in die M a r x i s m e ) .
-6 7 -
in beg insel moontlik maak nie, maar dit selfs n o o d sa a k lik maak. Die v r a a g is eg te r nou of dit wat in b e g in s e l moontlik is, oo k in die S u i d - A f r i k a a n s e p r a k t y k tot u i t v o e r g e b r i n g w ord. W ann ee r d a a r 'n ana li se v a n die S u i d - A f r i k a a n s e s it u a s i e gemaa k wor d, b l y k dit dat d a a r d rie v e r s k ille n d e p o s isie s ten o p s ig t e v a n dialo og d e u r C h r i s t e n e en M a r x i s t e ingeneem word.
3.1 E e r s t e n s is d a a r die M a r x i s t ie s - g e o r i ë n t e e r d e g r o e p e wat tan s w e inig g e in t e r e s s e e r d is in e n ig e d ie p g a a n d e e k s is t e n s ië le d ial oo g met die C h r is t e l ik e geloof. Hulle s p i t s hulle a a n d a g en e n e r g ie tan s toe op die o r g a n i s e r i n g v a n die w e r k e r s k l a s ten ein de uiteinde lik n kom munistiese samelewing te kan s k e p . Die b e a n t w o o r d i n g v a n hulle n a v o l g e r s se ek s ist en sië le v r a e g e n ie t w e inig tot ge en p rio r ite it nie. H ierd ie t e n d e n s kom ooreen met wat e lders in die wêreld g e b e u r het. Dit is ee rs nadat 'n kommu nistie se staat g e s k e p is, dat M a r x i s t e be g in b e w u s ra ak v a n die g e b r e k aan 'n e k s is t e n s ië le dimensie in die M a rxis m e . E e r s w a n n e e r dit g e b e u r , begin hulle g e in t e r e s s e e r d ra ak in 'n dial oog met die C h r i s t e l i k e g o d s d ie n s .
3.2 Die tweede p o s isie ten o p s ig t e v a n dialo og w o r d v e r t e e n w o o r d ig d e u r die sw art en E n g e l s e k e rk e . S e k e r e g r o e p e b in n e h ie rd ie k e r k e maak g e b r u i k van di eselfd e b e n a d e r i n g wat ook in L a t y n s - A m e r i k a g e v o l g is.
C h r is t e n e maak g e b r u i k v a n 'n M a r x i s t i e s e sam e le w in gs a n a li se en - r e v o lu s io n é r e p r o g r a m ten einde hulle naast elie fde te k o n k r e t i s e e r ( v g l . Mosala, 1986). Dit is weer ee ns o p v a l le n d dat die M a r x is m e nie as ’n totale filosofiese siste em b e n u t w ord nie, maar s l e g s die M a r x is t ie s e metode v a n s a m e l e w i n g s v e r a n d e r i n g w o r d ben u t . 'n Goeie vo o rb e e ld v a n hie rd ie b e n a d e r i n g w o r d g e v i n d in die K a i r o s - d o k u m e n t . Die b e d e n k i n g e wat teen s o 'n b e n a d e r i n g i n g e b r i n g kan w o r d , is re e d s g e o p p e r. 1
3 . 3 Die d e r d e p o s isie ten o p s i g t e v a n d ial oo g w o r d h o o fs a a k li k d e u r s ek ere elemente in die A f r i k a a n s e k e r k e v e r t e e n w o o r d ig . In die g e le de re w ord en ige v o rm v a n dialo og met die M a r x i s m e a f g e w y s . H ierd ie h o u d i n g b l y k uit u i t s p r a k e in b r o s j u r e s , brie we in k o eran te en in u i t s p r a k e wat
Sie n 1.3 v a n hi e rd ie artik el . -6 8 -
v an k a n se ls af gemaak wor d. U i t s p r a k e soos die v o lg e n d e b e v e s t ig hie rd ie h o u d i n g : " S o u S u i d - A f r i k a in die ha n de v a n die Kom mu niste val ... is die lot v a n die hele v r y e Weste v ers eë l/ C h n s t e n e in S u i d - A f r i k a d ra d u s 'n gevveldige v e r a n t w o o r d e lik h e id in die s t r y d teen die a a n sl a g v an die a n t ic h r i s op die W este " ( A d e n d o r f , 1986:8) en " O n s as C h r i s t e n e moet horn (b e v r y d in g s t e o lo g ie / k o m m u n i s m e ) h e r k e n v i r wie h y is en die s l a n g s o n d e r meer ve rm o rs e l s o n d e r om horn 'n r e g v e r d i g e k a n s te g e e . "
(M al an , 1987.)
D a a r wor d in h o ofs a ak d r ie a rg u m en te ten g u n s t e v a n hi e rd ie h o u d i n g a a n gev oer. Hie rd ie a rg u m e n te sal v e r v o l g e n s beoordeel word.
E e r s t e n s w ord hi e rd ie h o u d i n g teenoor M a rx is m e v e r d e d i g d e u r d a t M a rx is m e s o n d e r meer g e l y k gestel w ord aan die r y k v an die A n t i c h r i s ( v g l . A d e n d o r f , 198G:8). Die M a rx is m e w ord v o lg e n s hie rd ie b e n a d e r i n g as dié v e r n a a m s te v y a n d v a n die k e r k v o o r g e h o u . D a a r mag ge en o n d e r h a n d e l i n g met hierd ie a a r t s v y a n d p l a a s v i n d nie. H y moet summier v e roo rd ee l, v e r w e r p en ge ïso leer wor d. Hie rd ie b e n a d e r in g w e r k d u s met die v e r o n d e r s t e l l i n g dat d a a r d rie kategorieë v a n mense bestaa n.
E e r s t e n s is d a a r ge lowige s. Tw e ede ns is d a a r o n gelow iges . D e r d e n s is d a ar die A n t i c h r i s t e . V o l g e n s die h u id ig e v e r s p r e i d i n g v a n M a r x i s m e sou o n g e v e e r 'n d e r d e v a n die w é r e l d - b e v o l k i n g tot hi e rd ie d e r d e k ategorie van A n t i c h r i s t e beh oo rt. Hulle so u d u s nie k w alifi s ee r v i r en ige vorm van g e s p r e k met die C h r i s t e l i k e g o d s d i e n s nie. S o ’n b e n a d e r i n g is o p s i g t e l i k v re e m d aan die B y b e l en v er al aan die b e n a d e r in g v a n J e s u s C h r i s t u s in die B y b e l w o r d d a a r s l e g s o n d e r s k e i d gemaak t u s s e n g e lo w ige s en o n g e l o w ig e s . Die B y b e l roep g e lo w ige s op om die b o o d s k a p v a n G o d se ge n a d e o n g e k w a lif is e e r d aan alle o n g e lo w ig e s te v e r k o n d ig .
3 . 2 'n Twe ed e a r g u m e n t wat teen 'n dialoo g i n g e b r i n g w ord, is dat so 'n dialo og moontlik tot 'n totale s in t e s e t u s s e n die C h r i s t e n d o m en die M a rx is m e a a n le id in g kan gee. S o ’n t o e d r a g v a n s a k e sal daar to e lei dat C h r i s t e n e hu ll e C h r i s t e l i k e identiteit totaal sal v e r l o o r ( v g l . Mala n, 1987).
H ierd ie b e n a d e r i n g ten o p s i g t e v a n dialoog met die M a rx i s m e is ew eneens vre e m d aan di e B y b e l. Dit is e e r s t e n s ’n r e a k s ie wat g e b o r e is uit v re e s.
Dit w e r k met die v e r o n d e r s t e l l i n g dat die M a r x is m e 'n m a g t ig e r k r a g in die g e s k i e d e n i s is as die o p s t a n d i n g s k r a g v an J e s u s C h r i s t u s . U iteindel ik is dit 'n mosie van w a n t ro u e in Go d se beloftes aan s y k e r k . C h r i s t u s
-69-
het s y v o lg e lin g e in ’n v y a n d i g g e s i n d e he iden se wéreld i n g e s t u u r met die belofte dat julle in S y Naam en in S y k r a g die ev a n g e li e sal v e r k o n d ig . Tw e ede ns b e r u s hi e rd ie a rg u m e n t ook op n v e r w a r r i n g v an die b e g r ip p e
"d ia lo o g " en " s i n t e s e " . Dialoog implisee r tog geen v e rs m e lt in g nie. Dit wil juis da a r o p dui dat twee d u id e li k id e n t if is e e r b a r e o n a f h a n k lik e perso n e in g e s p r e k tree met mekaar. Die g e v a a r wat C h r i s t e n e b e d r e ig Is nie s int es e nie, maar is 'n o n g e g r o n d e re a k s io n is m e te en oo r die Marx is m e .
3 . 3 'n D e r d e a rg u m e n t wat a a n g e v o e r w o r d , is dat die K e r k die liberaal dem ok ratiese w a a r d e s en die m a r k -e k o n o m ie moet v e r d e d i g . Die K e r k v e rm y daarom e n ig e g e s p r e k met die M a r x i s t e wat hi e rd ie w a a r d e s be dreig en s ka ke l e e r d e r in b y a nt ikom m un istiese p r o p a g a n d a v eldt og te. H ierdie b e n a d e r in g is d u s g e g r o n d op n v e r o n d e r s t e l d e v e r b a n d t u s s e n die C h r i s t e l i k e geloof en n liberale de m o k r a s ie sowel as n m a rk-e ko nom ie.
So n v e r b a n d w ord eg te r nie in die B y b e l g e v i n d nie. Die B y b e l lê nóg
’n v e r b a n d t u s s e n die evan ge li e en 'n liberale de m okrasie, nóg 'n v e r b a n d t u s se n die ev a n g e li e en kommunisme. Dit is nie die taa k v a n die k e r k om en ige politieke bestel te b e s k e rm nie. Die taa k v a n die k e r k is om oor a 11 e politieke v e r d e l i n g s en s te lsels heen die ev a n g e li e v a n God se ge na de en v e r s o e n i n g te v e r k o n d i g .
Die k e r k wat horn laat insleep b y 'n a n t ik o m m u n ist ie s e p r o p a g a n d a v e l d t o g , moet b e s li s s y motiewe d e e g li k o n d e r s o e k . H y moet homself a f v r a of s y b e t r o k k e n h e id b y s o 'n v e ld t o g uit s y G od d e lik e o p d r a g v o o r t s p r u i t en of dit v o o r t s p r u i t uit 'n on g e o o rlo o f d e a llians ie wat dit met die liberale dem okr atiese politiek e stelsel ge sm ee het. In d ie n h y b e v i n d dat laasgenoemde re de s y m o t i v e r in g v i r deelname aan a n t i- k o m m u n is tie s e p r o p a g a n d a is, moet h y on m id dell ik s y v e r d e r e deelname aan s o ’n pro jek beë in dig. In die n dit nie g e b e u r nie, is die k e r k b e s i g om g r o t e r s k a d e aan homself te doen as aan die kommunisme. Die ideol og iese s t r y d teen die kommu nisme moet in die politieke a re n a b e s le g w ord. A a n h a n g e r s va n n m a rk -e k o n o m ie het g r o n d i g e a r g u m e n t e om in die politieke arena die ideol ogiese s t r y d teen die kom mu nisme te besle g.
T e n slotte is dit i n t e r e s s a n t om die ef f e k v a n die b o s ta a n d e negatiewe b e n a d e r i n g s te en oo r die dial oog te v e r g e l y k met die effek v a n ’n positiewe b e n a d e r in g teenoor dial oog met die M a r x is m e . S o n v e r g e l y k i n g lewer 'n in t e r e s s a n t e s t u k k i e iron ie op.
-7 0 -
W ann ee r die K e r k 'n negatiewe h o u d i n g teenoor die dialo og o p en ba ar. loop hi e rd ie b e n a d e r in g meestal uit op die o n t m a s k e r in g v a n die ongeloof- w a a r d ig h e id van die K e r k . Dit b l y k uit eindelik dat die K e r k se b e n a d e r i n g nie met die B y b e l of met J e s u s se o p t re d e te ry m is nie. Dit kan ook g e b e u r dat die K e r k se ideologiese v e r b i n t e n i s met die liberale dem ok ras ie o n tm a s k e r w ord. Wann ee r dit g e b e u r , is die K e r k se ge- lo o fwaard igheid in g e d r a n g . Die uit eindelik e effek v a n hi e rd ie b e n a d e r in g is dat die K e r k g r o t e r s k a d e aan homself b e r o k k e n het as aan die M a rx is m e ( v g l . R o s s o u w , 1986:28). P re s ie s die teen oorg este ld e g e b e u r w a n n e e r die K e r k s y ideol ogiese s t r y d teen die kommunisme laat v aa r.
Die k e r k wat ber eid is om hom s l e g s d e u r die wil v a n God te laat lei, het 'n gr o o t invloed op die g e m e e n s k a p w a a r b in n e h y optree. S o n k e r k is nie net bereid om die liefde v an G od aan alle mense te v e r k o n d i g nie, maar is ook bereid om s y liefde v i r alle me nse uit te leef. H y bel y nie net s y liefde v i r s y medemens nie, maar beligga am ook s y liefde. Dit is nie net 'n s aa k v an o r t o d o k s i e nie, maar ook v a n o r t o p r a k s i e . S o 'n k e r k is ber eid om s y liefde in p r a k t ie s e en selfs politieke terme te vertaa l.
W a nn ee r dit g e b e u r , w ord o n r e g in die same lew ing b e v e g en w ord d a ar in die r i g t i n g v a n 'n meer r e g v e r d i g e samelewing beweeg. M a r x s e filo- sofie het eg te r min b et ek en is v i r 'n r e g v e r d i g e same lew ing. S y filosofie is juis on tw e rp om o n r e g v e r d i g e samelew ings te v e r a n d e r . Dit bete ken dat M a rx is m e s y a a n t r e k k i n g s k r a g v e r l o o r w a n n e e r 'n samelewing r e g v e r d i g h e i d aan soveel as moontlik van s y i n w o n e rs bied. H ie ru it b l y k dit dat die K e r k wat juis nie die M a r x is m e wil b e v e g nie, maar s l e g s in g e hoorsa a m he id aan C h r i s t u s wil pr a a t en hande l, uite in deli k onbed oe ld die g r o o ts t e te en vo e te r teen die u i t b r e i d i n g v a n die M a r x is m e is.
B R O N N E L Y S
A D E N D O R F , M . C . 1986. 'n V e r g e l y k i n g t u s s e n " T h e Freedom C h a r t e r'1 en " K e r k en S a m e le w in g ". O n g e p u b l i s e e r d e s t u d i e s t u k .
E A G L E S O N , T . , re d. 1975. C h r i s t i a n s a nd Soc ialism. New Y o r k : O r b i s Book s.
H R O M A D K A , J . C . 1950. T h e C h u r c h of the reformation faces t o d a y 's ch a lle n g e s . T h e o l o g y T o d a y , 6 ( 41 :44 6- 46 4, Jan.
-71 -
H R O M A D K A , J . C . 1960. Th eo lo gie u n d K i r c h e z w isc h e n g e s t e r n un d mor gen. N e u k i r c h e n : N e u k ir c h e n e n V e r l a g .
K I R K , J . A . 1980. T h e o l o g y e n c o u n t e r s re v o lu t io n . L eice s ter : I n t e r v a r s i t y P re s s .
L O C H M A N , J . M . 1968. Ev an geliu m f i i r A th e is t e n . Int er na tion al Dial og Z e itsc hrift , 1 (2) :221 -229.
L O C H M A N , J.W. 1970. C h u r c h in a M a r x i s t society. Lon don : S C W P r e s s .
L O C H M A N , J.W. 1976. On tm oe ting met M a r x : wat c h r is t e n e n en m arx is te n v e r e n i g t en sch eid t. B a a r n : B o s c h en K e u n i n g .
L O C H M A N , J .W . 1980. Reconciliation a n d L iberation. Ph ila delphia : P r o t r e s s P re s s .
M A C H O V E C , M. 1968. A t h e ïs m u s u n d C h r is t e n t u m . Interna ti on al Dia log Z e itsc hrift , 1 ( 1 ) : 3 8 - 4 2 .
M A C H O V E C , M. 1969. Th eologie u n d Re vo lu tion v on P r a g a u s g e s e h e n . ( I n R a s k e r , J. en Ma ch ove c, M . , r e d s . T h e o lo g ie u n d R e vo lution: ein w e s t - O s t l i s c h e r Dialo g. H a m b u r g : H e r b e r t Re ich e v a n g e l i s c h e r V e r l a g . p. 47-6 2)
M A C H O V E C , M. 1971. Vom S i n n des m e n s c h li sc h e n L ebe ns. F r e i b u r g : Rombach.
M A C H O V E C , M. 1976. A m a r x is t loo ks at J e s u s . Ph iladelphia : F o r t r e s s .
M A L A N , J. 1987. B r ie f in Be eld . 5 Maar t.
M O J Z E S , P. 1981. C h r i s t i a n - M a r x i s t d ia lo g u e in E a s t e r n E urope.
M in ne ap ol is : A u g s b u r g .
-7 2 -
M O S A L A , I.J. en T L H A G A L E , B. 1986. T h e un qu e s tio n ab le r i g h t to be free. Br aamfontein : Sk o t a v ill e P u b lis h e r s .
R O S S O U W , G . J . 1985. Milan Machovec: Reha bilitasie of re v is ie van M a r x . St ell en bosc h. ( M . A . - v e r h a n d e l in g - Y n i v e r s i t e i t v an S t e l l e n b o s c h .)
R O S S O U W , G . J . 1986. K e r k en Kommunisme: 'n o n d e r s o e k na die teologiese r e a k s ie op sosialisme in T s j e g g o - S l o w a k y e . St ell en bosc h.
O n g e p u b l i s e e r d e Lise nsiaa t in Te ologie - s k r i p s i e .
-73-
